शिकमो – वळख आनी दायज

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

काणकोणांतल्या साबार गांवांनी ‘दांडो’ ही संकल्पना दिसतात. हांगांच लोकांनी आपली पयली वसती तयार केली. उपरांत जशी आपली पिळगी वाडपाक लागली तशी….

काणकोण वांठार भुगोलीक नदरेन दोंगराळ आनी दाट रानांनी भरिल्लो आसा. अशा वाठारांत आदिवासी समाजाचे लोक चड प्रमाणांत वसती करून आसात. आपल्यो गरजो आनी वेवस्था पळोवन ह्या लोकांनी दोंगराच्या पालसणांनी खुंटी मारून मठी उबारली. काणकोणच्या आदिवासींचो उल्लेख करता तेन्ना मुखेलपणान गांवडोंगरी गांवचें नांव येता. हांगचो सैमच ह्या वांठारांची गिरेस्तकाय आसा. गांवडोंगरी म्हणल्यार दोंगरी गांव ताचे दुसरें रूप म्हणल्यार गावनगिरी अशें जाता. तशेंच कांय लोक ‘घाणिशें’ ह्या नांवांन पाचारतात. गांवडोंगरी गांव दोंगरांच्या पालसणांनी वा मुळसांनी वशिल्लो आसा. देखून ताचें नांव गांवडोंगरी.
हो वांठार दोंगराच्या मुळसांत वसला. हो गांव भार्स, बडसरे, तुडल, किनळकट्टा, मेटार, भूपर, नाणें, चाळ्ळ, इंद्रवाडो, कुडेवाडो, धुत्तडेमळ वा कावळेमळ, श्रीस्थळ, कर्वे, झिलतावाडी, सातोर्ली, पान्न, मास्तीमळ, थाळणी, फुलामळ, गांवडोंगरी, गवळ्यावाडी ह्या गांवांनी विभागल्यात. पूण ह्या सगळ्यांची पंचायत एकच.
हांगचे लोक दोंगराळ भागांनी कुमेरी शेती पिकयताले देखीक, नासणें ‘गोंडो’, वरी ‘वरय’, तोर ‘तोरी’, कुळीद, पाकोड, भात, अशें पीक घेताले. हातूंतल्यानच ते आपले निवारण करताले. शेती हो ह्या वांठारांतल्या लोकांचो मुखेल वेवसाय आसून शेतांतली वेगवेगळीं पिकावळ घेतात देखीक, करजत, शाळेचें, ज्योती, जया, आदीं. देखून तांचे पुराय उत्सव शेतां संबंदीत आशिल्ले जाणवता.
हो गांव मल्लिकार्जुनाच्या ‘मलकाजाणाच्या’ थळांत आशिल्ल्यान मलकाजाण हो ह्या लोकांचो कूळ देव. मलकाजाण म्हणल्यार दोंगरावयलो देव. मलय – दोंगर आनी जाण म्हणल्यार देव सगळें जाणा आशिल्लो देव. म्हादेव – म्हाल देव म्हणल्यार व्हडलो वा मुखेल देव हाचें अपभ्रश्ट रुप जावन ते महादेव जालें. गांवडोंगरीच्या श्रीस्थळ वाठारांत मलकाजाणांचे देवूळ आसा. तशेंच देवळांच्या सरभोंवतणी हेर देवाची ‘धडीं’ आसात. तशेंच कर्वें आनी बडसरें ह्या दोनूय गांवंचो कुळ देव वेगळो – वेगळो आसात. कर्वें गांवचो सप्तकोटेश्वर देव जाल्यार बडसरें गांवचो भुमीपुरुश देव आसा. तांच्या गांवच्या धार्मीक जाग्यार तांच्या कूळदेवांची देवळां बांदिल्ली आसात.
गांवडोंगरी जरी ल्हान वांठार आसलो तरी ह्या वांठारांत वेगवेगळ्या समाजाचे लोक रावतात. वेळीप, गांवकार, देसाय, गुरव (पयली आशिल्ले), देवळी, मडवळ, पागी, दलीत, मेस्त वा च्यारी, भट- पुरोहीत, बामण, काळे, काटकार हे सगळे लोक रावतात. एका तेंपार ह्या सगळ्या लोकांची जीण एकामेकांचेर आदारून आशिल्ली. गांवांत तांका वेगवेगळें खास अधिकार वा कामां वाटून दिल्लीं आसात. देखून थळाव्या सणां-परबांनी हे सगळ्या समाजाचे लोक एकामेकां कडेन संबंदीत आसा.
हांगां आदिवासी लोकांची वसती चड आशिल्ल्यान. तांची भूपर, भार्स, बडसरें, झिल्तावाडी, सातोर्ली, नाणे, इंद्रावाडो, चाळ्ळ, कर्वें ह्या वाठारांत दिश्टी पडटा. कुंळबी हे लोक हांगचे आद्य वसाहतकार अशें मानतात. ते प्रोटो ऑस्ट्रॉलॉइड वंशांतले शिकारी आदिवासी वर्गांतले आसात. ते शिकार करून वा कुमेरी शेतांतल्यान सैमीक पद्दतीनच आपलें पोट भरताले. दोंगरांनी रावपी हे कश्टाळू वृत्तीचे लोक आपलें दायज आनी संस्कृताय सांबाळीत आसात. हे लोक स्वताक बळीराजाचे जैतवंशी म्हणटात. आयज लेगीत हेच लोक आपल्या संस्कृतायेक चिकटून आशिल्ले दिसतात. शिगमो, धालो, जात्रा हे तांचे मुखेल उत्सव जाल्यार ते घरवय, कुळगत, तुळशींतल्यो देवता, खुंटी, जल्मी, पुरीस, नास, देंवचार ह्या तांच्या दैवतशक्तीक मानतात. ह्या थळाव्या लोकांचो धर्म, संस्कृताय, जात एकसारकीच आशिल्ल्यान थंयची माती, सैम, वाठार, पुराय समाज आनी आर्थीक घटकांचो तांचेर प्रभाव आसतात. ह्याच प्रभावाचो दिश्टावो तांच्या संस्कृतायेंत घडटा.
आदिवासी समाजांत जावपी सगळे उत्सव शेता कडेन संबंदीत आशिल्ल्यान शेताच्या दर एका टप्प्याचेर तांच्यो विधी आसता. ह्योच विधी म्हणल्यार सैमाचे आनी देवाचे उपकार मानपाची एक प्रथा. मलकाजणाच्या देवळांत स म्हयने वेळीप देवाची सेवा करता. ही सेवा करपाचो अधिकार खासा गांवच्या तीन वेळपाक वांटून दिल्लो आसा. चाळ्ळ, भार्स आनी भूपर अशें हें गांवचे अधिकार आशिल्ले वेळीप. आपल्या दसरां प्रमाण दर एक वेळीप आपली भूमिका निभयता. दर गांवच्या वेळपाच्या वेळार तांची अशी खाशेल्यो चाली-रिती आसतात. देवाचो कौल जाल्या उपरांत थरावीक वेळीप देवां वांगडा सगळ्यां थळाव्या तशेंच हेर वांठारांत जंय माल्लिकार्जुनाची वस्ती आसा थंय वचून तांकां दर्शन दिता.
काणकोणांतल्या साबार गांवांनी ‘दांडो’ ही संकल्पना दिसतात. हांगांच लोकांनी आपली पयली वसती तयार केली उपरांत जशी आपली पिळगी वाडपाक लागली तशी तांचे दुसऱ्या जाग्यार स्थलांतर केलें. देखीक भूपर, भार्स, बडसरें, कर्वें, आवळीं, बड्डें सारक्या गावांचो धार्मीक जागो ‘दांडोच’ आसा. दांड्याच्या वयर दर एका गांवंची ‘मोड्डी’ आसता हांगां दोंगरांच्या तेंगशेर सपाट जागो आसता ताका ‘मोड्डी’ म्हणटात.
आदिवासी समाजाचो पारंपारीक शिकमो (शिगमो) हो मुखेल उत्सव आसा आनी हो ह्या दांड्यारच मनयतात. ह्या उत्सवाची ल्हानांतल्यान व्हडा मेरेन सगळेंच आतुरतेन वाट पळयता. हो उत्सव तांच्या जिणेचो एक सूख दिणो खीण जंय ते आपली सगळी दुखां विसरुन उमेदीन आपली खोस व्यक्त करता. हो वेळ मेरेन सगळ्या लोकांची शेतांतली सगळी कामां सोंपवन दर एकल्याच्या घरांत पीक पाविल्लें आसता. हो खीण म्हणल्यार तांचो उत्सव मनोवपाचो. ‘शिरातर’ (महाशिवरात) जाल्या उपरांत खऱ्या अर्थान शिगम्याची सुलूस लागता. दर गांवांत लोक आपल्या गांवांत लागसर एका वाठारांत शिकम्यांक खेळपी वेगवेगळ्या खेळाची तालीम तशेंच नव्या गड्यांक शिकोवपाची पद्दत सुरु जाता ताका धुल्लार खेळप वा धुल्लोटी अशेंय म्हणटात. हांगा नव्या खेळगड्यांक मदीं खूंट मारुन खेळ शिकयतात. मांडार तोणी मारता मेरेन धुल्लार खेळप जाता. गांवांत ‘मांड’ आसा. मांड हो गांवचें पवित्र थळ आसा. हांगाच तांच्यो सगळ्यो धार्मीक विधी करतात. हो सगळ्या गांवकऱ्यांचो आसा. गांवांत कसलेंय कोणाचें कितेंय मंगल कार्य आसल्यार हांगा करुं येता पूण थंय कसलेंच भ्रश्टपण वा वायट कामां करपाची टाळटात. एक काळ आशिल्लो ह्या मांडार गांवच्या लोकांचे साबार प्रस्न आनी तांच्यो समस्या ह्याच मांडार सुटावे जाताले. देखून गांवांक मांडाक खाशेली सुवात आसा.
ह्याच वेळार गांवच्या घरवये कडेन वा कूळ देवळा कडेन ‘म्हातनां’ जातात. देखीक, ‘खुंटये म्हातन’, ‘सावळे म्हातन’ (शेतांत सावळ घालप), ‘गोरवां म्हातन’, ‘शेणये म्हातन’, ‘वरयां म्हातन’ अशीं आसात. ह्या म्हातनांच्या माध्यमांतल्यान देवाचे उपकार तशेंच खोस मनोवपाची तांची रीत आसा. ह्या दिसाक चोरुं शिजोवन देवाक व्हाडी वाडपाची परंपरा आसा. सगळे गांवचे दादले आनी चेडे ह्या म्हातनांनी वांटेकार जातात.
एकदां मांडार तोणी मारले उपरांत दर रातचे मांडार खेळप जाता. मांडार खेळपाक वापरपी तोणयो ह्यो खैरीच्या लाकडां पसून तयार केल्ल्यो आसतात, ताका आवाज चड बरो येता देखून हेंच लाकूड वापरतात. गांवचो मुखेली गांवकार वा वेळीप मांडार खेळटना सगळ्या गड्यांक तोणयो दिता मागीर व्हडली रात मेरेन तोणया खेळ गाण्याच्या सुरार रंगार येता.
दसमीच्या परबेच्या राती दर गांवचो मेळ काडटा. मेळ काडचे पयली गांवच्या सगळ्या देवांक होरायतात आनी देवा कडेन संबंदीत सगळ्यो विधी पुराय करतात. मेळ काडटना मेळाक वचपी गडे आपल्या वांगडा धोल, ताशे, घुमट, झांज, शींग, ताळ, शमेळ सारकीं वाद्या आनी आपल्याक लागपी तीन – चार दिसाचे कपडे घेतात. आबोलेचीं फुलां ह्या लोकांच्या अस्मितायेचेंच एक प्रतीक. देखून मेळाक वचपी गड्यांचो पारंपरीक भेस म्हणल्यार माथ्यार आबोल्याच्या फुलांनीं नाजाल्यार रंगीत कागदांनीं सजयल्लीं चेपीं वा नवेंच लग्न जाल्ल्या भुरग्यांच्या माध्यार तुरो दिसतात. हाचे वयल्यान तो नवोच लग्न जालां म्हण हेर गांवच्या लोकांक जाणवताले. गळ्यांक आबोल्याचें झेले, रंगीत कपडे, कमराक धोंतर वा तुवालो बांदप, पांयांक घांगऱ्यो (घुंगुरु) बांदताले. पांयांक जोतें घालनासतना ते पांयवाटेन चलून हेर गांवांनी वचून खेळटाले.
जेन्ना मेळ खंयच्याय हेर गांवांक पावता तेन्ना पयली गांवच्या मांडार वा देवाच्या घराकडेन खेळटा मागीर गांवच्या हेर घरांनी खेळटा. मांडार भितर सरतना गडे धेल आनी ताश्याच्या गजरान भले……भले…… भले……. भले…… भले…….. अशें म्हणत नाचत भितर सरतात. मांडार वा आंगणार पावतकीर मेळ वांटकुळी फेरी मारुन थांबतात आनी मागीर खंयच्याय एका खेळाक सुरवात करतात. शिकम्यांक गोफ, तालगडी आनी तोणयां मेळ मुखेल पणान सादर करतात. गोफांत रंगीत चार जोडयांची दोरां घेवन वाद्याच्या आनी संगीताच्या सुरार गोफ विणपाचो खेळ खेळटात. तालगडी खेळटना गडे जोडयांनी रावन वेगवेगळ्यो चाटी घालून घुमट, शमेळ आनी गिताच्या सुरान तालगडी खेळटात. पूण तोणयां मेळ असो एकमेव असो लोकनाच आसा जंय आमकां खंयच्याय लोकवाद्याचो वापर केल्लो पळोवपाक मेळना. हो खेळ गाण्याच्या तालार गडे तोणयो एकामेकांक आदळीत मुखार वचत रावता, जशें गडे मुखार वतात तशें तांच्या घांगऱ्यांचो आवाज येता. अशें हें फक्त शिगम्यांच्याच मांडार खेळपी हे खेळ आसात. ह्या खेळाची ही लोकगितां रामायण महाभारताचेर आदारीत आसा. पूण कांय वेळार मनरिजवणे खातीर तशेंच दुसऱ्यांची फकाणां करपा खातीर कांय गितां अशी रचिल्ली आसात. देखीक –
1) आबोल्यो फुल्ल्या बायकडे, सुंदरें धांवता न्हंयकडे.
2) आबोल्याचो घोंस फुल्ला ताळयेर, आबोल्या घेवन गेला माळयेर.
3) दाराच्या पोणसुलांक पोणसूल पिकलां, चेडूं कित्याक लिपलां कुडांक, यो गो चेडवा भायल्यान पोणसूल खायलें कावळ्यान.
4) चांफो फुल्लां आड्यार, चाफ्याचो परमळ वाड्यार.
5) लंकेचो रावण आयलो बांदार, सिते घेवन गेलो खांदार.
6) घराक दोग तीग जांवो मूं, ओडता पणसाच्यो मावो.
7) आंब्या घाटा पयल्यान रुमोड पिकला, रुमडाक बोकड सवकला.
8) शिंया आंब्यार रे वाघ घुरकितां, जावंया केल्लो पायस माय भुरकितां.
मेळ खेळटना जत, आरत, चौरंग, ताळे सारक्या गाण्याचे प्रकार गायतात. खेळून जाल्या उपरांत निमणे कडेन आरत दिवपाची चाल आसता. अस्तुरेच्या वेगवेगळ्या श्रृंगाराचेर उल्लेख ह्या गायनांत जाता. ह्या वेळार संवायशीण बायल मनीस घरांतल्यान एक व्हडल्या परातींत आरत, खांद्यार खानवल, माथ्यांक तुरपोतीची फुलां, एका हातांत उदकांचो तांबयो असो श्रृंगार करुन आरत दिता. आरत दिवपाच्या परातींत हेर मेळाक दितना नाल्ल हरशींच दवरता पूण आपल्या गांवच्या मेळाक आरत दितना ताका चुनो आनी हळद लावन दवरता, पंचारत, तुरपोतीची वा पातुचीं फुलां, उजवातीं, गोड, पयशाचें नाणीं आनी हेर पयशे, फोगोट्यो, सुरय तांदूळ, पिंजर आदी दवरुन ती अस्तुरी हुंबऱ्याच्या भितर उबी रावता. मागीर मेळ काडटना आंकेस (चंदनाचो तिबो) लायिल्लो खेळगडो ती आरत व्हरपाक येता. तेदेवेळार ती संवायशीण बायल ताच्या पांयार उदक घालून ताका आरत दिवन थंयच एका पाटाचेर नाल्लाची तळय आनी फुलां दवरता. खेळगडो आरत घेवन तांतूंतली पिंजर सगळ्यांच्या कपलांक लायता आनी तातूंतले पयशें दवरता. आरत परत त्या संवायशिणेकडेन दिवप आसता ती दितना त्या परातींतले मूठभर तांदूळ घरांच्या नळ्यांचेर फांपूडून तिच्या कपलांक तिबो लावन आरत दिता आनी तळय घेवन वता. कांय वेळार ते वळखीचे घराकडेन नाल्ल फोडून दिता अशा वेळार तांका फोव दिवपाची चाल आसा.
अशें म्हणटात मेळाच्या फाटल्यान चलपाक जायना तांच्या फाटल्यान रानांतल्यान कांट्यां-खुट्यांतल्यान चलतना तांची राखण करपी तांचे म्हारू आसतात. तांकां जाप करपाक जायना, पाळी आयिल्ले बायलेन तांका आरत दिवपाक जायना, तांका आफुडपाक जायना, एकदां मेळाक गेल्लो खंयचोय खेळगडो मांड मोडचें पयलीं घरा परतुपाक जायना. मेळ जितले दीस गांवां भायर आसता तेन्ना मांड मोडटा मेरेन मेळांतल्याक कोणाकय न्हांवपाक मेळना. तांकां गाळी मारपाक जायना, झाडार चडपाक जायना, गांवच्या शिमेभायर रावपाक नजो. मेळ ज्या दीस गांवांक येता ते दीस गांवच्या शिमेर कातर धरुन गांवांत येता. कातर म्हणल्यार कातरप. पुराय गांव शिमेर एकटांय येता थंय इल्लोसो उजो पेटोवन गांवचो वेळीप वा गांवकार दर एकल्याक पानांचो विडो दिता तो ताणे स्वता ओवाळप आनी त्या उज्यांत उडोवप. ह्या वेळार थंय देवळी शींगाक फूंक मारुन सगळ्या थळाव्याक जागयता. ओवाळून आपल्या गांवची वाट चलपाक लागप, चलतना फाटल्यान पळोवपाक जायना आनी वाटेन वतना वाद्याचो मोट्यान आवाज करीत फुडें वचप.
खेळे गांवांत भरपाच्या दिसांक सगळ्यांक आपल्या मनशांक पळोवपाची उमळशीक आसता. त्या दिसाक मांडार शेण काडून निवळ करता. मेळ पयलीं मांडार खेळटात मागीर गांवच्या घरां घरांनी खेळटात. शिकम्याचो हो निमणे दीस जाल्ल्यान सगळी रात जागयत मांडार खेळप जाता. सकाळच्या तीन-चार वरांचेर मांड मोडून न्हांवपाची चाल आसता जेन्ना गडे न्हांवपाक वता, ह्या वेळार ल्हान चार चलयांक जांका अजून म्हयन्यांची पाळी सुरु जांवची आसा अशा चलयांक मेळ न्हांवन येवपाच्या वाटेर दोनूय वाटेन दोन अश्यो एका वटेन ताटांत बोगूळ (हळदीचें उदक) आनी दुसऱ्या वटेन खाली ताट घेवन माथ्यार कांबळ वा चादराची बोंत घालून बसपाची रीत आसली. हातूंत एकमेकांचे तोंड दिसपाक फावना. जेन्ना खेळगडे मांड मोडून न्हावन येता तेन्ना तांच्या हातांतल्यो कातलेच्यो फोडयो त्या दोनूय ताटांत उडयतात. सगळे गडे न्हांवन आयल्या उपरांत सगळ्यांत निमणो जाणां जाल्लो असो मोट्यान खोंकता. ही खोंकपाची कुरु त्या चलयांक हांव निमणो गडो म्हण कळपाक आसता. जेन्ना सगळे गडे गेल्या उपरांत तांची सूलूस ना अशी पळोवन बोंत काडप आनी बोगुळाचे ताट थंयच उडोवप आनी कातले फोडयाचें ताड घरा हाडून फक्त चलयांनी खावपाची चाल आसली. आयज ही चाल चडशी दिश्टी पडना.
मलकाजाणाचो तरंगाचो उत्सव ह्या लोकां खातीर खूब खास आसा. गांवडोंगरेच्या पुराय गांवच्या शिकम्याचो शेवट मलकाजाणाच्या ‘साठ पुर्वाच्या जात्रेंतल्यान जंय जात्रेची भोंवर, दिवजां, गुडी, तोको, सत्र्यो, वानीं आनी तरंगाच्या उत्सव सोंपता. मल्लिकार्जुन देवाच्या जात्रेचें आनीक एक खाशेलेपण म्हणल्यार तांच्यो ‘शिश्यां रान्नीं’. तीन मनशांच्या तकल्याची चूल करुन उजो पेटयतात. ताचेर मातयेचे आयदन दवरुन तातूंत ‘चोरुं’ शिजवोन देवाक निवेद दाखयतात. एकदां संवसार पाडयो जाल्यां उपरांत शिकमो पुरायेन सोंपतां. सैमांतल्यान आपले पोट भरतल्या सगळ्याची पुजा करपी हे आदिवासी खरे सैमाचे पुजारी.

नलिशा रुपेश वेळीप
गांवडोंगरी