शाय आनी अंतरदिश्टी:अंतर्मनाची ओलसाण मांडपी कलाकृती

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

च. मनोज हे कोंकणी भाशेंतले एक नामनेचे कवी. कोंकणी भाशेंत तांणी जायत्यो कविता रचल्यात. ‘मनोभाव’ हो तांचो कवितासंग्रह उडवाडा आयला. पूण जितलें मनोजबाबांचें काव्य भावपूर्ण आसा तितलेंच तांचें गद्य साहित्य विचारपूर्वक आसा अशें म्हणल्यार अतिताय जावची ना. ‘मनकळे फुलतना’ आनी ‘नवी दिका’ ह्या लेख संग्रहावरवीं मनोजबाबान आपली प्रतिभा कोंकणी समाजाक दाखयल्ली आसा. देखून गद्य साहित्याच्या मळार स्वताचें अशें वेगळेंपण आनी खाशेलेंपण घेवन येवपी हो लेखक आपल्या प्रतिभेची आनीक एक कलाकृती आयज कोंकणी सरस्पतीच्या आंगणांत ओंपतना दिसून येता.
‘शाय आनी अंतरदिश्टी’ हो तांचो लेख संग्रह 2025 वर्सा बिम्ब प्रकाशनान उजवाडा हाडला. आशयच्या खोलायेन वचचे आदी ह्या संग्रहाच्या मुखचित्राविशी विचार मांडप म्हत्वाचें दिसता. संग्रहाचें मुखचित्र आयच्या मनशाक केंद्रस्थानार दवरतना दिसता. बाब सार्थक नायक हांणी आपली सर्जनशीलताय वापरून ह्या मुखचित्राक एक वेगळीच सोबा हाडल्या. देखून ताका परबीं फावता. लेखक एच. मनोज हे सैम, समाज, शिक्षण, संस्कृताय, संस्कार अश्या जायत्या विशयांचेर सातत्यान दिसाळ्यांनीं आनी मासिकांनीं लेख बरयतात. तांच्या बरपावळीचो केंद्रबिंदू म्हणल्यार मनीस. आयच्या मनशाचेर, ताच्या कर्तुबाचेर नदर दवरपी हो लेखक आपल्या मनांतलो घुस्मटमार ‘शाय आनी अंतरदिश्टी’ ह्या पुस्तकांत अभिव्यक्त करतना दिसता. ह्या पुस्तकांत वट्ट 67 लेख आसा. देखून कांय वेंचीक लेखांचो संदर्भ घेवन लेखकाच्या चिंतनशील मनाची अवतिकाय जाणून घेवपाचो हो एक ल्हानसो प्रयत्न.
‘शाय’ म्हणल्यार भावना, विचार, अणभव उक्तावपाचें माध्यम. ‘अंतरदिश्टी’ म्हणल्यार आंतरीक मनांतल्या विचारांचो दिश्टावो. देखून ‘शाय आनी अंतरदिश्टी’ म्हणल्यार अंतर्मनांतल्या खोल
विचारांचे, भावनांचे शब्दचित्रण. ह्या संग्रहाच्या सुरवेक खाशेल्या शैलींत बरयल्ली शब्दरचना दिसता. हातूंत लेखक बरयता-
“शायेन चित्रांव येत
अंतरदिश्टीन पळोवं येत
निश्चेवान पुराय करूं येत
एक सोबीत सपन…
‘शाय आनी अंतरदिश्टी’”
लेखकान बरयल्लीं हीं उतरां ‘शाय आनी अतंरदिश्टी’ ह्या पुस्तकाचो हावेस स्पश्ट करता. ह्या संग्रहाची प्रस्तावना दिपाली नागेश नायक हांणी बरयल्या. आपल्या प्रस्तावनेंत ती बरयता- “मळबांत उडपी सुकण्यां भिऱ्यांची नदर शेतांत पिकिल्ल्या कणसांचेर पडटा तशीच शी नदर मनोजबाबाची जिवितांत येवपी आडमेळ्यांचेर पडटा आनी शाय आनी अंतरदिश्टींतल्या प्रत्येक लेखांतल्यान आमच्या ती काळजा मेरेन पावता.” देखून निरंतर अणभवांचो सांठो घेवन येवपी हो लेखक आपल्या साहित्यीक कलाकृतींत जिविताच्या साबार तासांचें शब्दचित्रण कशे तरेन करता हाचो अभ्यास करप ह्या वेळार म्हत्वाचें दिसता.
एच. मनोज हांच्या लेखांत भारत देशा विशीं उपाट मोग दिसता. देशा विशीं मोग व्यक्त करतना तो भारताच्या लोकां विशीं आनी खास करून तरणाट्यां विशीं मोग उक्तायतना दिसता. पूण ह्या मोगांत हुस्को आनी चिंताय आसा. बेकारी, नोकरी- धंद्यांचो उणाव, तरणाट्यांचो फुडार अशे जायते प्रस्न ताच्या मनाक अस्वस्थ करतात. भारत देशांतल्यान उच्च शिक्षण घेवन कितलेशेच तरणाटे भारताची शीम हुपून परदेशांत गेले. थंय तांणी नोकरी आनी धंद्याच्यो संदी सोदून काडल्यो. स्वताचें कश्ट आनी कौशल्याचो प्रभावी वापर करून तांणी आपल्या नोकरी- धंद्यांत यश मेळयलें. अर्थशास्त्रांत आनी समाजशास्त्रांत ह्या संकल्पनेक ‘ब्रेन ड्रेन’ अशें उतर मेळटा. ‘ब्रेन ड्रेन’ ची ही प्रक्रिया आयजूय चालू आसा. भारतांतल्यान कितलेशेच प्रतिभावंत तरणाटे नोकरेच्या सोदांत परदेशांत वतात. तांकां खंयतरी परत आमच्या देशांत हाडपाची गरज आसा. आमच्या देशांत फावो त्यो नोकरेच्यो संदी, रोजगाराच्यो संदी तयार करून तांची गुणवत्ता आनी प्रतिभा देशाच्या आनी तरणाट्यांच्या विकासा खातीर उपयोगांत हाडपाची गरज आसा. लेखक मनोज होच हुस्को आपल्या लेखांतल्यान उक्तायता. तशेंच तांच्या लेखांत पर्यावरणाचे, गरीबांचे, म्हारगायेचे प्रस्न येतात. डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांणी आपल्या कवितेंत बरयलां-
“गिरेस्ताची आवय म्हणटा :
पोरान कांयच खावंक ना
गरिबाची आवय म्हणटा :
पोराक कांयच खावंक ना”
जे तरेन डॉ. सरदेसाय हांणी आपले कवितेंतल्यान गरिबांचे प्रस्न मांडले तेच तरेन आयच्या घटकेक लेखक एच. मनोज आपल्या लेखांतल्यान ते हाताळटना दिसता. समाजांतल्या
साबार घटकांचे प्रस्न ताका
सतायतात आनी मनाचो हो घुस्मटमार लेखक आपल्या बरपावळींतल्यान व्यक्त करता.
‘उतार पिराय: जिणेचो म्हत्वाचो हिस्सो’ ह्या लेखांतल्यान बरोवप्यान आयच्या मनशाच्या जिवनशैलीचो आनी बदलते मानसिकतायेचो नियाळ घेतला. आयज मनशाची जिवनशैली पुरायपणान बदलल्या हें आमकां दिसून येता. पौश्टीक खाणां- खावपाचें सोडून भायलीं खाणां तो खावपाक लागला. हाचो ताच्या भलायकेचेर कशे तरेन वायट परिणाम जाता हाची जाणविकाय लेखक आपल्या ह्या लेखा वरवीं करून दिता. शारिरीक भलायकी बरी दवरतना मानसीक भलायकेचो सांबाळ कशे तरेन करूं येता हाचेरूय लेखक वाचकांक सुचोवण्यो करतना दिसता. मनोजबाबांच्या लेखांत प्रभावी प्रसंग येतात, काणयो येतात, गितां येतात, कविता येतात जाका लागून तांच्या बरपावळीक एक वेगळें वळण मेळटा. हो लेख वाचतना ज्ञानपीठ पुरस्कार जैतिवंत आनी नामनेचे कथाकार दामोदर मावजो हांची ‘सुंदरकायेचो उपासक तो’ ही कथा याद जाता. खरी सोबीतकाय मनशाच्या मनां भितर आसता असो देख दिवपी विचार ह्या लेखांतल्यान उक्तो जातना दिसता.
मनोजबाबांच्या बरपावळींत वास्तवीक आनी ज्वलंत प्रस्न येतात. तांच्या निरिक्षणशक्तीक अभ्यासाची जोड मेळिल्ल्यान तांचे लेख अदीक प्रभावी जाल्यात. स्वताचें घर आसप हें दर मनशाचें पयलें सपन आसता. तें पुराय करपा खातीर मनीस खूब कश्ट करता. पूण जायत्या फावटी जमीन विकती घेतना वा घर बांदतना तरेकवार प्रकरणांनीं तो फसता. हातूंत जमनीचो मालकी हक्क मेळोवप, फटींग कागदपत्रां अश्या कितल्याशाच प्रकरणांचो आस्पाव जाता. ‘कोणूय घर दीत काय, घर?’ हो लेख खंयतरी आयच्या मनशाक शिटकावणी दिता. असल्या प्रकरणां पासून कशे तरेन सादूर जावप हाचेर मार्गदर्शन करता आनी सपनांतल्या घरांत वचपाची वाट सुरळीत करता.
‘गोंयचे अंदून उरिल्ले उत्फर्के!’ हो लेख गोंयच्या गिरेस्त इतिहासाचो स्वाभिमान बाळगितना आयच्या गोंयचे प्रस्न आनी खास करून गोंयकारांचे प्रस्न लोकांसामकार मांडटा. गोंयकारांक सोंपेपणान कांयच मेळूंक ना. तांकां संघर्श करचो पडला. आयच्या काळार लेगीत आपलो हक्क मेळोवपा खातीर तांकां संघर्श करचो पडटा हाचो दिश्टावो लेखकाक जाता आनी ताचीच मांडणी तो आपल्या बरपावळींत करता.
विज्ञान म्हणल्यार खोलायेन विचार करपाक लावपी एक मार्ग. खंयचीय गजाल बरोबर कांय चूक हाची शास्त्रीय पद्दतीन केल्ली तपासणी. ही शास्त्रीय तपासणी करपा खातीर फकत प्रयोगशाळाच जाय अशें ना. तर गिन्यानाचो आनी बुद्दीचो वापर करून खंयच्याय विशयाचेर चिकित्सक नदरेन विचार करूं येता. विज्ञानाचो वापर करून आमी खंयच्याय गजालीचें तर्कशुद्द विश्लेशण करता. लेखक एच. मनोज हीच गरज वळखून आपल्या लेखांत विज्ञानीक नदर भुरग्यांमदीं कशे तरेन विकसीत करूं येता हाचेर विचार मांडटा. आयज राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 विद्यार्थ्यांमदीं कौशल्य विकास, विज्ञानीक दृश्टीकोण, आवयभाशें विशीं मोग, भारतीय कला आनी संस्कृताये विशीं अभिमान, भारतीय ज्ञान परंपरा हाचेर विशेश भर दिता. देखून पालक, शिक्षक आनी समाजांतल्या हेर घटकांनीं एकठांय येवन आयच्या भुरग्यांची विज्ञानीक नदर विकसीत करपा खातीर वावुरूंक जाय हो मंत्र लेखक आपल्या लेखा वरवीं वाचकांक दिता.
लेखक एच. मनोज हांचें ‘शाय आनी अंतरदिश्टी’ हें पुस्तक साबार प्रस्नांची जाणविकाय करून दिता. हातूंत पर्यावरण, शिक्षणवेवस्था, पालकत्व, तरणाट्यांचे प्रस्न, प्रशासन वेवस्था, देशप्रेम, आधुनिकिकरणाचो परिणाम अशे जायते विशय चर्चेक येतात. एका अर्थांत लेखक आपल्या बरपावळींतल्यान गोंयच्या समाजमनाचो नियाळ घेता. प्रस्नांची माळ गुंथतना बरोवपी वाचकांक तांच्यो जापो सोदपाक प्रवृत्त करता. बरपावळीची भाशाशैली सादी, सोपी आनी सुटसुटीत आसा. लेखांच्या माथाळ्यांची निवड आनी मांडणी प्रभावी जाल्या. ‘खिणयाळो पावस, जाय जाय सो!’, ‘आमी मनीस जगा वेगळे!’, ‘हांव दर्या पियेवन उडयन!’, ‘सैम, पावस आनी मनीस!’, ‘भास, दरेकल्याचो आत्मो जावंचो!’, ‘सैमान कित्याक सोंसप?’, ‘कुवाडें न सुटपा सारकें!’ हे कांय माथाळे वयल्या विधानाची गवाय दिता. मनोजबाबांचे हे लेख सकारात्मक नदर दिता आनी निर्शेल्ल्या, खर्शेल्ल्या मनशाक उर्बा दिवन मुखार सरपाची प्रेरणा दिता हातूंत दुबाव ना.

रजत अ. हेगडे