वैजीण

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

जीतो जीव म्हटलां कांय प्रत्येकाक आपल्यां जीवाक जपाचा पडट्टां. आयच्या काळांत आमका खूब लागीचो दिसता तो आमचो दोतर. जर वायच फाटली साठ-पासठ वर्सा पयलीची पानां इसकली जाल्यार आमकां वेगळां चीत्र बघपाक गावतालां. आमच्या पयलीच्या पिळगेक खूब लागीची आसली ती वैजीण. वैजीण उतराचो अर्थ जर बघलो जाल्यार, वै म्हणजे वखदा, वनस्पती अशा अर्थान घेव येता. जाल्यार जीण म्हणजे जीवन दिवपी, दुखापतीतल्यान बरो जावन भायर येवाप, मर्णाच्या दारातल्यान बरें भाशेन येवाप अशा वेगवेगळ्या तरेन घेव येता.
काय काळां पयली, कांय पिळ्गानी आमच्या वैजीणेक खूब व्हडला स्थान आनी व्हडलो मान आसलो. आयज सुध्दां गावां गांवांना तिजा स्थान आनी तिचो मान आसा तसो आसा. हातिच्या बोटार मेजपी अशा किरकोळ शहरी भागांनी आमकां वैजीण्यो दिसतत. वैजीणेचा म्हत्वाचा काम म्हणजे भुरग्या पासून ते म्हाल म्हाताऱ्या मेरेन कोणाक कसलीय दुखापद आसात, कसलाय कोणाक वखाद जाया पडला जाल्यार ता दिवपाचा काम वैजीन करता. पयलीच्या काळार दोतर खूब लांबच्या गावांनी आसलेत. तेका लागान गुरवार बायलेचो बायटेर वैजीणच करी आसली. जल्माक इल्ल्या ल्हान भुरग्याक न्हावंक-धूवंक घालाप, वखाद दिवाप, बायटिणीक त्याल काडाप ह्या सुद्दा काम वैजीण करी.
वैजीणीन आमच्या समाजाची एक व्हडली परंपरा सांबाळून दवरलली आसा. पूण खय तरी आयची पिळगी ह्या दायज शेणयत वयता काय असो प्रश्न पडांक लागलां. पयलीच्या काळार दोतर खूब नसले. आसलेय जाल्यार ते कितकेशेच लांब रवत. तेका लागान कोणाक कसलाय दुयास जाला जाल्यार तो पयली वैजीणीकडे धाव मारी. वैजीणीकडेन कितक्याशाच तरेतरेची गांवठी, रानवटी, झाडांचो पालो, पाळां-मुळां, पानां अशी वेगवेगळी वखदां तिचेकडेन आसतत. ती मगेर बरोबर तेंचो उपयोग करता.
एक जर बारीक बघला जाल्यार ल्हान भुरग्या जल्माक इल्ल्या दिसापासून ते साधारण एक वरास मेरेन गावठी वखाद झरोवन घालतत. ही परंपरा आयज सुध्दा आमचेकडेन आसां. ह्या वखदानी वैखाण, गोडे काश्ट, बीबो, काजऱ्याची बीं, पिवळीची ना जाल्यार किवणीची शेंग, फणस अळम्या, सनबीया तेका औशे असाय म्हणटत. बाळशेपो, बाळ हळद, सबार, चरांव, दूगळां, कोच, किरांयता, वट्टेल, लसूण, घोशेल, आला, जांबळीची साल, परीपाठ, कारीणो, परत्या काट्याची पानां, तुळशीची पानां आणी खावची पानां अशी वेगवेगळी वखदा ल्हान भुरग्यांक घालतत.
ह्या वखदांचो ल्हान भुरग्यांच्या जिवाक बरोच फायदो जाता. ही वखदा फक्त भुरक्यांकच न्हू जाल्यार बाळटीणीक सुध्दा घालतत. ही पीळा मुळा बेश्टीच झरयनत, जाल्यार तेका सुध्दा एक पद्दत आसा. खयचा पान, पाळ, बीं कितक्या फावटी झरोवचा ह्या सुध्दा खबर आसांक जाया. ना जाल्यार तेचो वायट परिणाम जांव शकता. तेका लागान भुरग्याक बारा दीस जाले उपरांत गांवठी वखाद घालपाक सुरवात करतत. बारावें दिसा त्याल काडून भुरग्याक न्हाणयले उपरांत तेच दिसा सानचा तेकां वखाद घालतत.
पयलेच फावट वखाद घालताना बारावे दिसा प्रत्येक वखदाचो एक एक फेरो फातरीर घालतत. मगेर पंदरा दिसां उपरांत वाडयत घालतत. ही वखदा भूरग्याक फक्त आयतार ना जाल्यार बुधवार दिसा घालतत. आणी जे दिसा भुरग्याक वखाद घालतत ते दिसा मातर तेका न्हाणोवपाक घालनत ना.
आयज सुध्दा भुरग्याक न्हाणोवपाचा काम वैजीणच करता. न्हाणोवपाक घालपाची सुध्दा परत पद्दत आसा. पयली माणयेर घालून तेका खोबऱ्याचा तेलान रगडटत. फाटीक, पोटाक, हातींक, पायांक, गळ्याक, तोंडाक, तकलेक, ताळयेक, कुल्यांक प्रत्येक आंगाक पिठी (बेसन) काडटत. गांवठा कवटाचो बोळ घालून ती पिठी सगळ्या आंगाक काडटत. ह्या कित्याक जाल्यार, आंगाक खय पिठा आसात जाल्यार ता वचान कात बरी मोव जावची म्हणान करतत.
तेचें उपरांत भुरग्याक पाणी घालून न्हाणोवंक घालतत. न्हाणयताना पयली पोराक उपडी घालून तकली, ताळू आणी फाट धूतत. हात – हाय बरें घट धरून नीतळ धूतत. मगेर उदारो घालून पोट, तोंड आणी सगळो फुडलें वटेनच्यान न्हाणयतत. मगेर माणयेर बसोवन परत बरो धुतत. मगेर शेवटाक दोन फावटी पोशान पाणी घेवन भुरग्याचेर आरता-परतां फिरयतत. वैजीण आपल्या पायाचा पाणी काडून मगेर त्या भुरग्याच्या कपलाक लायता. मगेर तेका पुसान, धूप घालून, काजाळ-पावडर लावन तयार करतत. शेवटाक खावच्या पानान ताळयेर त्याल घालतत आणी भुरग्याक कपड्यान घट्ट बांदतत.
अशा तरेचा खूब म्हत्वांचा आणी जबाबदारेचा काम वैजीण आमच्या समाजात करता. तीना आयज मेरेनचा ह्या दायज सांगसुली सांबळून घालून दवरल्या. सांगसुली आणी सांबळी दोनय वखदा दवरपाची आवता. सांगसुली चौकोनी जाल्यार सांबळी लामट आसता. त्यो मानिच्या बेळांची करतत. पूण आयज ही परंपरा शेणत वयता हेचो पुसको…