वेगळेंपण

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

“म्हाका दिसता तशें सत्य उलोवप आनी फकत म्हजें जैत वांटप न्हय, फकत बऱ्यो दिसपी गजाली वांटप न्हय, पूण वेदना- तीव्र, आनी सोसूंक जाय नाशिल्ली वेदना वांटून घेवप.”

“आमचे मदलें वेगळेंपण आमकां एकामेकांकडल्यान वेगळे करिना. तें वेगळेंपण वळखुपाची, मान्य करपाची आनी मनवपाची आमची असमर्थताय आमकां वेगळे करता.” अशें बरोवपी, स्वताक “काळी, समलैंगिक, आवय, झुजारी, कवी” पाचारपी ऑड्र लॉर्ड (1934-1992) हे अमेरिकन लेखिकेन आपलें जिवीत आनी आपली सृजनशील प्रतिभा वंशवाद, लैंगीकता, वर्गवाद आनी होमोफोबिया ह्या अन्यायांक तोंड दिवपाक आनी तांचेर उपाय काडपाक ओंपली. आपले बरपावळीचो उपेग करून तिणें काळी समलैंगिक बायल आनी उपरांत कॅन्सरा आड झुजपी आवय आनी व्यक्ती म्हूण आपल्या अणभवाचेर उजवाड घालो. बायलां आनी एलजीबीटीक्यू हक्क चळवळींतली ती एक नामनेची वांगडी. तिच्या बरपावळींनी अस्मितायेच्या भौआयामी स्वरुपा कडेन आनी वेगवेगळ्या थरांतले लोक एकठांय येवन बळिश्ट जावंक शकतात अशा मार्गांचेर लक्ष ओडलें.
ऑड्र लॉर्डचो जल्म न्यूयॉर्क शारांत ऑड्री जॅराल्डीन लॉर्ड ह्या नांवान जालो. उपरांत तिणें तें ऑड्र अशें बदललें. तिचे आवय बापूय ग्रॅनाडा ह्या वेस्ट इंडिज जुव्यांच्या देशांतल्यान अमेरिकेंत स्थलांतरित जाल्ले. हंटर हायस्कुलांतल्यान पदवी मेळोवचे पयलीं तिणें कॅथलिक शाळांनी शिकप घेतलें आनी थंय विद्यार्थी आसतनाच तिणें आपली पयली कविता ‘ सेव्हन्टीन’ ह्या नेमाळ्यांत उजवाडायली. तिच्या काव्यात्मक सुरवाती विशीं तिणें ब्लॅक विमेन रायटर्स ह्या पुस्तकांत टिप्पणी केल्या: “हांव कवितेंतल्यान उलयतालें. कविता वाचतालें, आनी लक्षांत दवरतालें. लोक म्हणटाले, तुका कितें बरें दिसता ऑड्र? काल तुका कितें जालें? आनी हांव एक कविता वाचतालें आनी ते कवितेंतली खंयची तरी एक ओळ वा एक भावना हांव तांचेवांगडा वांटून घेतालें. म्हळ्यार हांव प्रत्यक्ष कवितेंतल्यान संवाद सादतालें. आनी जेन्ना हांव भोगतां त्यो गजाली उक्तावपाच्यो कविता मेळनाशल्यो तेन्ना हांवेंच कविता बरोवपाक सुरवात केली आनी तेन्ना हांव बारा-तेरा वर्सांचें आशिल्लें.”
लॉर्डान हंटर कॉलेजींतल्यान बी.ए. आनी कोलंबिया विद्यापिठाची एमएलएस पदवी मेळयली. 1960 च्या दसकभर न्यूयॉर्कच्या भौशीक शाळांनी ती ग्रंथपाल आशिल्ली. 1970 वर्सा घटस्फोट घेवचे पयलीं अॅडविन रॉलिन्स ह्या गोऱ्या समलिंगी मनशा कडेन जाल्ल्या लग्नांतल्यान तिका दोन भुरगीं जालीं. 1972 वर्सा लॉर्डाक तिची बऱ्याच काळाची जोडीदार फ्रांसिस क्लेटन मेळ्ळी. फुडें टौगालू कॉलेजींत निवासी कवी म्हणून तिणें अध्यापन करपाक सुरवात केली. शिकोवप आनी शिक्षणशास्त्रा विशीं तिचे अणभव, तशेंच गोऱ्या शिक्षणीक मळार एक काळी, समलैंगिक बायल म्हूण तिची सुवात तिच्या जिविताक आनी वावराक एक वेगळी दिशा मेळपा खातीर म्हत्वाची थारली. नारीवादी सिध्दांत, विमर्शीक वंश अभ्यास आनी समलैंगिक सिध्दांत तिचे वैयक्तीक अणभव आनी व्यापक राजकी उद्दिश्टां कडेन गुंथले. सुरवेकच लॉर्डान वंश, वर्ग आनी लिंग हांचीं आडमेळीं “द मास्टर्स टूल्स विल नॉट डिस मँटल द मास्टर्स हावज सारक्या शास्त्रीय निबंदांनी मुखार हाडलीं .
तिच्या सुर्वेच्या काव्यसंग्रहांनी ‘द फर्स्ट सिटीज,’ ‘केबल्स टू रेज,’ ‘फ्रॉम अ लॅंड व्हेर अदर पीपल लीव्ह’ हांचो आस्पाव जाता. निमाण्या कवितासंग्रहाक नॅशनल बुक अॅवॉर्डाचें नामांकन मेळ्ळें. उपरांतच्या ‘न्यूयॉर्क हेड शॉप अँड म्युझियम’, ‘कोल,’ ‘द ब्लॅक युनिकॉर्न’ ह्या संग्रहांनी निशेधाच्या बळिश्ट कवितांचो आस्पाव आसा. “म्हजें कर्तव्य आसा,” तिणें एक फावट सांगिल्लें, “म्हाका दिसता तशें सत्य उलोवप आनी फकत म्हजें जैत वांटप न्हय, फकत बऱ्यो दिसपी गजाली वांटप न्हय, पूण वेदना- तीव्र, आनी सोसूंक जाय नाशिल्ली वेदना वांटून घेवप.” धा वर्सां पिरायेच्या काळ्या भुरग्याचेर पुलिसांनी फारपेट केल्ल्याच्या विशयावयले ‘पावर’ हे कवितेची उत्पत्ती सांगतना लॉर्ड आपल्या भावनांविशीं भासाभास करता, जेन्ना फारपेट करपी अधिकारी निरपराधी थारिल्लो: “म्हज्यांत एक तरेचो राग उबो जालो; मळब तांबडें जालें. म्हाका सामकें वीट आयिल्लेवरी दिसलें. ही गाडी वण्टींत, दिसता त्या फुडल्या मनशा भितर व्हरची अशें म्हाका दिसलें. देखून हांव थांबलें. फकत म्हज्या रागाक एक वाट दिवपा खातीर, तो बोटांच्या तोंकांतल्यान भायर काडपा खातीर हांवें म्हजी चोपडी काडली. तातूंत व्यक्त केल्ल्यो भावना म्हळ्यार ती कविता.”
लॉर्डाच्या साहित्यिक वावराक सगळे कडेन मान्यताय मेळ्ळी, पूण तिच्या वावराच्या राजकी आनी लैंगीक स्वरुपाक लागून कांय समिक्षकांनी टिका केली. ‘कॅलालू’ ह्या नेमाळ्याक दिल्ले मुलाखतींत तिणें आपल्या समिक्षकांक, खास करून जेसी हेल्म ह्या परंपरावादी टीकाकाराक जाप दिली:
“म्हजी लैंगीकता ही हांव कोण हाचो एक वांटो आनी म्हजी कविता म्हज्या आनी म्हज्या संवसारामदल्या आडमेळ्यांतल्यान येता… म्हज्या वावराक जेसी हेल्माची हरकत अश्लीलताये विशीं न्हय… वा लैंगिकते विशीं लेगीत न्हय. ती क्रांती आनी बदल हांचेर टीका … म्हजें बरप ताचो नाश करुंक, आनी तो उबो रावता ते दर एके कल्पनेचो नाश करपा खातीर आसा हें हेल्म्साक खबर आसा.”
आर्विल्ल्या समाजांत वंचितांचें वर्गीकरण करपाचे प्रवृत्तीआड लॉर्ड झुजली. नारीवाद, नागरी हक्क आनी काळ्या संस्कृतीक चळवळीं सयत जायत्या मुक्ती चळवळींनी आनी वावुरप्यांच्या मंडळांनी ती सक्रिय आशिल्ली. खासा करून समाजीक आनी वंशीक न्यायाचो उलो मारपाच्या बळग्या खातीर. तशेंच समलैंगिक अणभव आनी लैंगीकतायेचें चित्रण करपा खातीर लॉर्डाचे कवितेची वळख आसा.
‘पोएट्री इज नॉट अ लक्झरी’ हो तिणें बरयल्लो निबंद पयलेच खेपे 1977 वर्सा ‘क्रायसॅलिस: अ मॅगझीन ऑफ फीमेल कल्चर’ हातूंत उजवाडाक आयलो. तातूंत ती बरयता, ‘कवितेंतल्यानच आमी त्या विचारांक नांव दितात जे – कवितेच्या जल्मा मेरेन – नांवा विणें आनी निराकार, जल्माक येवपाचे आसतात, पूण आमकां ते पयलींच जाणवतात कवितेंतल्यान आमकां कितें म्हत्वाचें तें सोदून काडपाक आनी आमची भितरली शक्त सोदून काडपाक सुरवात करूं येता, जाका लागून ‘आमच्या जिविताचेर राज्य करपी आनी आमच्या मोनेपणाक तयार करपी भंय आमचेवयलें आपलें नियंत्रण सोडपाक लागता’.
लॉर्डाची ‘झामी: अ न्यू स्पेलिंग ऑफ माय नेम’ हे कादंबरीचें तिच्या प्रकाशकांनी “इतिहास, चरित्र आनी मिथक हांचे घटक एकठांय करपी जैव पौराणिक कथा” अशें वर्णन केलां. सिस्टर आवटसायडर: एसे अँड स्पीचस’ हातूंत तिचें अकाल्पनीक गद्य एकठांय केला आनी तो ब्लॅक स्टडीज, बायलांचो अभ्यास आनी समलैंगिक सिध्दांत हांचेर एक शास्त्रीय ग्रंथ. तिच्या ‘अ बर्स्ट ऑफ लायट’ ह्या आनीक एका निबंदसंग्रहाक राश्ट्रीय पुस्तक पुरस्कार फावो जालो. ‘द कॅन्सर जर्नल्स’ ह्या ग्रंथांत तिणें आपल्यो वेदना, दुख्ख, चिंतन आनी आशेचें चित्र मांडलें. ह्या पुस्तकाक 1981 वर्सा अमेरिकन लायब्ररी असोसिएशनचो “गे कॉकस बुक ऑफ द ईयर” पुरस्कार फावो जालो आनी तो दुयेंस कथनाचो एक अभिजात ग्रंथ मानतात. कॅन्सराक लागून 1992 वर्सा तिका मरण आयलें.तिच्या मरणा आदीं तिणें आफ्रिकन नांव दिवपाच्या सुवाळ्यांत वांटो घेतलो आनी ‘गांबा अदीसा’ हें नांव घेतलें. म्हळ्यार “झूजारी असो आपलो अर्थ वळखता ती.”.
आफ्रिकन-अमेरिकन अणभवांतल्या सगळ्या खाशेल्या गजालींचेर तिक्ष्ण प्रतिमा आनी चालंत इंग्लीश भास वापरून बरयिल्ले ‘कोल’ हे तिचे कवितेंत कोळसो इंधन तयार करता ही संकल्पना समजावन काळो आसप म्हळ्यार सत्ता आसप, राजकीय जावप असो निश्कर्श काडटा. ‘अ वुमन स्पिक्स’ कवितेंत लॉर्ड काळ्या बायलांक कशी जाणून घेतात हातूंतले विसंगतीचेर आनी समाजीक मानकांक पाळो दिनासतना स्वताचें सक्षमीकरण करपाचे वैयक्तीक यत्न हांचेर भर दिता. ‘ ब्लॅक युनिकॉर्न’ ही कविता जुलूम, लैंगीकता आनी आफ्रिकन संस्कृताय अशा साबार विशयांक बांदून दवरता.हे कवितेचो एक भावपूर्ण भाग म्हणल्यार लॉर्ड बायलांक वायट वागणूक दिवपाक कारण जाल्ल्या देवांच्या भ्रश्टाचाराचो नाश करपाविशीं धाडसान बरयता.
काळ्या अमेरिकन आनी समलैंगिक समाज ह्या दोगांयचें दुख्ख प्रामाणीकपणान दाखवपी तिचे ‘हू सॅड इट इज सिम्पल’ हे कवितेंत खोल संदेश आसा. प्रौढपणांत नारीवादी चळवळी भितर पळयल्लो वंशवाद ती उक्तायता. तांचे हक्क म्हत्वाचे, तें नक्कीच समजलां, पूण काळ्या अमेरिकन लोकांनी मुक्तीच्या सोदांत सोंशिल्ल्यो अडचणी गोऱ्या बायलांक वळखुपाक अपेस आयलां असो हे कवितेचो मतितार्थ. नेडिक्स ही अमेरिकन फास्ट फूड रेस्टॉरंटांची सांखळ. तिची सुरवात 1913 वर्सा न्यूयॉर्क शारांत जाली. विंगड विंगड विशयांचेर भासाभास करपा खातीर मेळपाची ती एक लोकप्रिय सुवात.

कोणें सांगलें तें सोंपें

रागाच्या झाडाक
इतलीं मुळां आसतात
केन्ना केन्नाय
खांदयो मोडून पडटात
तांकां फळां येवच्या आदींच.

नेडिक्सांत बसून
बायलां एकठांय येतात
मोर्चा काडचे पयलीं
समस्या आशिल्ल्या
चलयांविशीं भासाभास करपाक
तांकां मुक्त करपा खातीर
ताणीं भाड्यान घेतिल्ल्या.
एक मात्सोसो गोरो
गल्ल्यावयलो मनीस
लागीं सावन वता
पयलीं तांची सेवा करपाक
वाट पळोवपी भाव
आनी बायलांक कळना
आनी त्यो न्हयकारिनात
तांचे गुलामगिरीचीं
ल्हानसान सुखां.
पूण हांव
जी म्हज्या हारशाक बांदून आसां
तशेंच म्हजे खाटीक
पळयतां प्रस्न रंगांत
तशेंच लैंगिकतायेंत

आनी बसतां हांगाच
अजापित जावन
खंयचें हांव जितें उरतलें
ह्या सगळ्या मुक्तींतल्यान.

शैलेंद्र मेहता
9820654233