विज्ञान- तंत्रज्ञानांतली चवकसबुद्द आनी कल्पनाशक्त

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

सैम हीच विज्ञानाची पयली प्रयोग- शाळा आसा. सैमांतल्या अनेक घडणुकीं विशीं चवकस बुद्दींतल्यान विज्ञानाची निर्मिती जाली, अशें म्हणल्यार केन्नाच चूक जावंचीं ना. 1927 वर्सांतली गजाल, अॅलेक्झांडर फ्लेमिंग 2- 3 सप्तकांची सुटी सोंपोवन आपली बंद आशिल्ली प्रयोग- शाळा उगडून भितर सरलो. प्रयोग- शाळेतलें सामान कश्या- कशें पडिल्लें आशिल्लें. अचकीत ताची नदर एका पेट्री डिशाचेर (Petri Dish) पडली. सुटयेर वचचें पयलीं अॅलेक्झांडरान तातूंत एका जिवाणूंचें ‘कल्चर’ करपाक दवरिल्लें. अजापाची गजाल म्हणल्यार, तिच्या भोंवतणीं एके तरेची बुरशी वाडिल्ली आनी त्या जिवाणूंच्या वाडीक प्रतिकार करताली. त्याच खिणांत ते बुरशे मदली जिवाणूंच्या वाडीक प्रतिकार करपाची तांक अॅलेक्झांडराक समजून आयली आनी अशे तरेन फुडाराक पेनिसिलीन ह्या क्रांतीकारी वखदाचो सोद लागलो. म्हत्वाचें सांगपाचें जाल्यार ‘हें कशें घडलें’ हें समजून घेवपाचें चवकसपणाचें बीं ताच्या मेंदूंत रुजलें.
तेच तरेन एक दीस जॉर्ज डि मेस्त्राल (George de Mestral) आपल्या सुण्याक घेवन दोंगरार पासय मारून आयलो. ताच्या सुण्याच्या ल्हंवेक बरेचशे पराग कण चिकटून बशिल्ले. कुतूहल म्हणून बारीकसाणीन ताचो अभ्यास केले उपरांत मेस्त्रालाक व्हॅल्क्रोची (Velcro) कल्पना सुचली.
तशें पळोवपाक गेल्यार चवकसबुद्द आमकां जल्मा सावन मेळिल्ली आसता. नेणार भुरगेपणांतय भोंवतणीं घडणुकीं विशीं अजापीत जावन मनांत एक सारके प्रस्न निर्माण जायत आसतात. ‘कितें?’ ‘कोणें?’, ‘केन्ना?’, ‘खंय?’, ‘कशें?’, ‘कित्याक?’ असे प्रस्न विचारत मनशाच्या बुद्दीची उदरगत घडत आसता. पूण तांतले ‘कशे आनी कित्याक’ हे दोन प्रस्न मुखेल करून विज्ञानाच्या उदरगतीक कारण थारतात. पूण ‘हें तशेंच/अशेंच आसता’ अशें मानून घेवप म्हणजेच फुडें वचपाचे वाटेक आडमेळी हाडप. ही मानसिकताय मनीसपणाच्या उदरगतीच्या आड येता.
‘गरज ही सोदाची ‘माता!’ (Necessity is the mother of discovery) अशें म्हणटात. वयल्या वयर विचार केल्यार हें जरी बरोबर दिसलें तरी हें पुराय सत्य जायना.
आधुनीक विज्ञानाचो उगम सादारण 400- 500 वर्सां सावन जावपाक लागलो. ताच्या पयलीं यंत्र आनी तंत्र साधनां सोदून काडपाक बरोच नेट आयिल्लो. त्या संदर्भातल्यान वयलें विधान आयलां जावंये.
तशें पळयल्यार गरज तर मनशाच्या संस्कृतायेंत पयलीं सावन जाणवताली. पयलीं मनीस सुकण्या भशेन मळबांत उडपाचीं सपनां पळयतालो. जड आनी व्हड सामुग्रीची येरादारी खातीर नवी वाहनां लागतालीं. पूण त्या तेंपार, बुद्धीचो फावो तसो विकास जावं नाशिल्लो. पूण नव्या- नव्या सोदां खातीर मनशाच्या चवकस बुद्दीक कल्पनाशक्तीची साथ मेळपाक लागली.
अशें म्हणटात, छपाय यंत्र, गन- पावडर आनी चुंबकीय कंपास ह्या सोदांनी जगाचो भूगोल आनी इतिहास बदललो. ह्या सोदां खातीर बुद्दीचें दिवप- घेवप वाडलें. खासा करून सुस्त चवकस बुद्दीक भौतीक रूप दिवपाक नव्या तंत्रीक विचारांक नेट मेळ्ळो. थॉमस एडिसनान विजेच्या बल्बा खातीर केल्ले प्रयोग तंत्रशास्त्राच्या इतिहासांत म्हत्वाचो पांवडो मानला. रायट ब्रदर्सांच्या विमान निर्मिती फाटले प्रयोग तांच्या कल्पनाशक्तीचो एक नमुना आसा. चवकसपणाक कल्पकतेचो वांगड व्हड मोलाचो आसता, रायट ब्रदर्सांच्या प्रयत्नांतल्यान हें दिसून येता. म्हणून एका विज्ञानिकान अशें म्हणलां, ‘गरज सोदाची ‘माता’ आसा तर कल्पकता सोदाचो ‘बापूय’ म्हणचो पडटलो. (If necessity is the mother of discovery then imagination is its father).’ विज्ञानांतले भोवतेक सगले सोद कल्पनेचे व्हड आविश्कार मानपाक जाय. देखीक; न्यूटनाचो गुरुत्वाकर्शणाचा सोद, आईन्स्टायनाचो सापेक्षता सिद्धांन्त, मायकेल फॅराडेचो चुंबका पसून वीज प्रवाह निर्माण करपाचे प्रयोग, हे सगले कल्पनाशक्तीचे उत्कृश्ट नमुने आसात.
तंत्रज्ञानांतली कल्पकता आनी विज्ञानांतली कल्पकता हांच्या मदीं व्हड फरक आसा. तंत्रज्ञानांतल्यो कल्पना यांत्रिक रुपांत निर्माण जातात तर विज्ञानांतल्यो कल्पना बुदवंतकायेची कसोटी आसता. तशें पळयल्यार दोनय प्रकार बुद्दीक कुशलतायेची निर्मिती आसा. विज्ञान प्रक्रिया तर खूब कठीण आसता. तिच्या प्रत्येक पांवड्यार हुशारकाय आनी कल्पनाशक्तीचो व्हड प्रभाव आसता. आधुनीक विज्ञानांत तर प्रत्येक संशोधक आपल्या विशयाचो तज्ञ आसचो पडटा.
देखीक; पेनिसिलिनाचो सोद लागपाक अॅलेक्झांडराक जीवशास्त्राचें ज्ञान आशिल्लें म्हणून शक्य जालें. सरसकट मनशाच्या जिवितांत अशे खूब तरेचे बुरशीचे प्रकार पळोवपाक मेळटात. पूण तांचे मोल तांकां खबर नासता. आधुनीक विज्ञान आनी तंत्रज्ञान इतलें अचूक जाल्लें आसा, आधुनीक ज्ञान आसल्या बगर कसलेंय विज्ञानीक संशोधन काम मुखार व्हरप शक्य जावंची ना. अशें म्हणटात, ‘ज्ञान वातावरणांतली हवा आसा. तिच्या खातीर कल्पनेच्या पांखांक वयर उडपाक मजत जाता.’
‘गरज म्हणून सोद लागतात’ ही ओंपार केन्नाच भायर पडल्या. खुबश्या सोदांचे उपेग तर खूब तेंपान कळून आयल्यात. पेनिसिलिनाच्या सोदाचोच विचार करूया. मनशाच्या रोगांचेर तें एक ऍन्टीबायोटीक म्हणून उपेगी आसा हें खूब वर्सांनी कळून आयलें. क्ष-किरण कुडींतल्यान वचपी किरण म्हणून वैजकीशास्त्रांत तांचो उपेग रोखडोच समजून आयलो. पूण लेझर किरणांचो मनशाच्या जिवितांत कितें उपेग जातलो हाचो अदमास नाशिल्लो. पूण आयज ताची गरज तर लागीं लागीं सगल्या वाठारांत जावपाक लागल्या.
फावो ते तरेचें प्रशिक्षण घेवन वा अभ्यास करून खंयचेय ज्ञान शिकपाक मेळटा. पूण कल्पनाशक्त आनी सर्जनशीलताय ह्या बाबतींत मात तशें सांगपाक जायना. विचार करण्याची ती एक प्रक्रिया आसा. चौकटी भायर वचून विचार करचो पडटा. म्हणजेच सदची वाट सोडून वेगळ्या वाटेन वचचें पडटा. परंपरागत चलत आयिल्ले विचार सोडून दिवन विचारांक नवी दिका दाखोवपाक जाय. सदचे वाटेन गेल्यार नवें कितें दिसतलें? वेगळो विचार केल्यारच नवें कितें सोदपाक मेळटलें.
…. पूण नवें सोदपाक नव्या ज्ञाना वांगडा चवकसपण, कल्पनाशक्त आनी सर्जनशीलताय अशे गूण आपणावपाक जाय.

विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359