वचूं नाका पयस, एक दीस लेगीत म्हजे कडल्यान

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

पाब्लो नेरुदा (1904-1973) हो चिलीचो नामनेचो कवी आनी राजदूत. असादारण साहित्यीक योगदान आनी राजकी वावरा खातीर ताची नामना. नेफ्ताली रिकार्दू रेयस बासोआल्तो हें ताचें मूळ नांव. नेरुदाच्या साहित्य प्रवासाचे काळा प्रमाणें तीन वांटे करूं येतात. रोमँटीक आनी अतिवास्तववादी कवितेचो सुरवेचो काळ, समाजीक आनी राजकी संलग्नतायेचो मदलो काळ आनी उपरांतचो मोगाच्या कवितांचो काळ.
नेरुदाक ल्हान पिरायेचेर बरोवपाची आवड निर्माण जाली आनी तरणे पिरायेर ताणें आपल्यो कविता थळाव्या दिसाळ्यांनी आनी नेमाळ्यांनी उजवाडावपाक सुरवात केली. बरोवपाचें पिशें मान्य नाशिल्ल्या आपल्या बापाय कडल्यान आपली साहित्यीक साधना लिपोवपा खातीर ताणें चेकोस्लोव्हाक कवी जान नेरुदा हाच्या उगडासांतल्यान वेंचून काडिल्लें पाब्लो नेरुदा हें टोपण नांव आपणायलें. ताचो पयलो कविता संग्रह ‘क्रेपुस्कुलॅरिओ’ (तिनसांज) 1923 त उजवाडाक आयलो आनी उपरांत 1924 वर्सा ‘वेइन्ते पॉइमास दे आमोर इ उना कांसीऑन देसेसपेरादा’ (वीस मोगाच्यो कविता आनी एक निर्शेणेचें गीत) उजवाडाक आयलो. ह्या संग्रहाक व्हड येस मेळ्ळें आनी नेरुदाक पिरायेच्या फकत 20 व्या वर्सा साहित्यीक नामना मेळ्ळी.
1930 च्या दशकांत नेरुदा आपले कवितेंतल्यान समाजीक आनी राजकी विशयांचो सोद घेवंक लागलो. स्पेनाच्या यादवी झुजाचो आनी कामगार वर्गाच्या संघर्शाचो ताचेर खोलायेन प्रभाव पडलो. नेरुदान आपल्या कवितांतल्यान स्पॅनिश प्रजासत्ताकाक आपलो तेंको उकतायलो. ताच्या ‘एस्पान्या एन एल कॉराझॉन’ (स्पेन काळजांत) ह्या संग्रहांत झुजाच्या क्रूरपणाक आनी नाशाक ताचो भावनीक प्रतिसाद दिसून येता.
भावनीक खोलाय आनी तिव्रताय आशिल्ल्या ताच्या कवितांची भास आनी प्रतिमा विंगड विंगड फाटभूंय आनी संस्कृतायेंतल्या लोकांच्या काळजाक स्पर्श करता. समाजीक न्याया विशीं ताची खोलायेन वचनबद्धताय आनी कुशीक काडिल्ल्या आनी पिडिल्ल्या लोकां विशीं ताची सहानुभुती उकतावंक ताणें आपल्या काव्यात्मक आवाजाचो उपेग करून कामगार वर्गाच्या हक्कांचो पुरस्कार केलो, तशेंच मुक्ती आनी स्वातंत्र्या खातीर झुजपी लोकां कडेन एकचार उकतायलो. नेरुदाचे काव्यशैलींत पारंपारीक आनी प्रायोगीक घटकांचो एक आगळोच मेळ आशिल्लो. मुक्तछंद, अतिवास्तववाद, प्रतिमा-समृद्ध रुपक अशा तरेकवार काव्यरूप आनी तंत्रांचो ताणें प्रयोग केलो. ‘कांतो जेनेराल’ (सादारण गीत – 1950) ह्या संग्रहाक नेरुदाचो मॅग्नम ऑपस मानतात. लॅटीन अमेरिकेचो इतिहास, भुगोल आनी लोक हांचो आस्पाव आशिल्लें 15 विभागांनी वांटिल्लें हें म्हाकाव्य. सैमीक सोबीतकाय आनी लोकांनी जुलूम आनी वसाहतवाद हांचे आड केल्ल्या संघर्शाची तातूंत परब मनयल्या. ‘लॉस वेर्सोस देल कापितान’ (कप्तानाचीं कवनां) हो संग्रह ताची पयली बायल मातील्दे उरुतीया कडेन आशिल्ल्या मोगाचें मार्मीक संशोधन, तातूंत कांय कोमल आनी मोगाच्यो कविता आसात. ‘नुएवास ओदास एलेमेंतालेस,’ ‘एस्त्रावागारिओ’ हेय ताचे गाजिल्ले कवितासंग्रह. ताका 1971 त साहित्याचो नोबॅल पुरस्कार फाव जालो.
पाब्लो नेरुदान 30 वयर कविता संग्रह बरयले, तशेंच जायते निबंद आनी हेर बरपावळ ताणें निर्मिली. ताच्यो अनेक कविता उल्लेखनीय आसात. तांची वळेरी दिवंक एक स्वतंत्र पुस्तक बरोवचें पडटलें. ‘पुएदो इस्क्रिबीर लॉस वेर्सोस मास त्रिसतेस एस्ता नोचे’ (आज रातीं सगळ्यांत दुख्खाचीं कवनां बरोवंक मेळटात) ही फामाद कविता होगडायिल्ल्या मोगाक लागून जाल्ली वेदना आनी दुख्ख, तशेंच फाटल्या नात्यांतल्या यादींचो भावनीक प्रवास उकतावपी मार्मीक अभिव्यक्ती. जाल्यार ‘सी तू मे ऑल्विदास’ (तुमी म्हाका विसरल्यार) हे कवितेंत नेरुदान आपली मायभूंय चिली कडेन आशिल्लो मोग आनी भक्ती उकतावपा खातीर प्रभावी प्रतिमा आनी रुपकां वापरल्यांत. ‘एल पाजारो क्वे दा कुएर्दा अल मुंदो’ (संवसाराक बांदपी शेवणें) हे कवितेंत ताची अतिवास्तववादी शैली दिसता. ताच्या जायत्या कवितांनी लैंगीकतायेचो उत्सव दिसतालो, ताका लागून कांय वाद निर्माण जाले. देखीक:
अस्तुरेची कूड, धव्यो दोंगुल्ल्यो, धव्यो मांडयो,
शरण येवपाचे मुद्रेंत तूं एक संवसार कसो दिसता.
म्हजी पाशवी कामगाराची कूड तुजे भितर खणटा
आनी पुताक धर्तरेचे खोलायेंतल्यान उडी मारूंक लायता.
1945 त तो चिलीच्या कम्युनिस्ट पक्षांत गेलो आनी 1945 ते 1948 मेरेन कम्युनिस्ट पक्षाचो सिनेटर जालो. पूण राजकी विचार आनी संबंदाक लागून ताचो सरकारा कडेन संघर्श जालो आनी ताका छळांतल्यान सुटपा खातीर निर्वासीत जावन लिपून रावचें पडलें. 1950-1960 च्या दशकांत नेरुदाच्या काव्यान आपलें लक्ष मोग आनी सैमाचेर घुंवडायलें, पूण आपले समाजीक आनी राजकी आदर्श केन्नाच सोडले नात. ताच्या उपरांतच्या ‘सीएन सोनेतोस दे आमोर’ (शंबर मोगाच्यो सॉनेट) ह्या संग्रहांत ताणें मोग, आवड आनी कामूकतायेचो सोद घेतला. नेरुदाच्या मोगाच्या कवितांक गितात्मक सोबीतकाय आनी भावनीक खोलायेक लागून चड नामना मेळ्ळ्या. वॉल्ट व्हिटमन ताचे बरपावळीक प्रेरणा आशिल्लो.
साहित्यीक वावरा भायर नेरुदाची राजनितीक कारकीर्द जैतीवंत आशिल्ली. ब्रह्मदेश, श्रीलंका, फ्रांस, स्पेन ह्या सारक्या वेग-वेगळ्या देशांनी ताणें राजदूत म्हूण काम केलें. चिलीचें लोकशाय पद्दतीन वेंचून आयिल्लें सरकार उडोवपाक कारण जाल्ल्या लश्करी बंडाच्या दिसांनी ताका मरण आयलें, तेन्ना ताचें कारण कॅन्सर अशें म्हणटाले. पूण 50 वर्सां उपरांत कॅनडा, डॅन्मार्क आनी चिली ह्या तीन देशांतल्या न्यायालयीन तज्ञांनी पाब्लो नेरुदाक कॅन्सरान न्हय तर विखाक लागून मरण आयलें अशें सांगलें. हो निश्कर्श काडपा खातीर तांणी सुमार 10 वर्सां चवकशी केली. 1973 त बंड जालें तेन्ना नेरुदाक हॉस्पिटलांत दाखल केल्लो. ताणें त्या दिसा आपल्या ड्रायव्हराक आपूण देश सोडून मॅक्सिकोंत वचपाचो आसा अशें सांगून घरा धाडलो, पूण देश सोडचे पांच वरां आदीं ताका मरण आयलें. नेरुदाचो भाचो रोदोल्फ रेयस हाणें ताचो खून जाला असो दुबाव उकतायल्लो. ह्या संदर्भांत ‘फकत मरण’ (सोलो ल मुएर्ते) ही ताची कविता वाचपा सारकी:
पूण मरणूय भोंवता संवसारांतल्यान सान्नीचे मुस्तायकेंत,
जमीन झाडीत, मेल्ल्यो कुडी सौदीत,
मरण आसा सान्नी भितर,
सारन म्हळ्यार मडीं सोदपी मरणाची जीब,
ती मरणाची सूय, धागो सोदपी.
ताच्या कांय कवितांचो मूळ स्पॅनिश भाशेंतल्यान अणकार करप कठीण. ‘सीएन सोनेतोस दे आमोर’ ह्या संग्रहांतली ‘वचूं नाका पयस एक दीस लेगीत म्हजे कडल्यान’ (‘सॉनेट 45’ वा नो एस्तेस लेहोस दे मि उन सोलो दिया) ही एक काळजांत रिगून उरपा सारकी कविता. हे कवितेचो केंद्रीय विशय म्हळ्यार मोग आनी प्रिय व्यक्ती वांगडा आसपाची तिव्र इत्सा. उलोवपी आपल्या प्रिय व्यक्तीचे हाजिरेची आकांक्षा दवरून वेळ आनी वाट हांचे कडेन संबंदीत आशिल्ली प्रतिमा वापरता. जेन्ना मनीस आपले प्रिय व्यक्ती कडल्यान वेगळो आसता तेन्ना काळाच्या व्यक्तिपरक अणभवाचेर तो भर दिता. ‘दीस आसा लांब’ ही ओळ मोगाची व्यक्ती वांगडा नासतना वेळ ओडून घेवपाची भावना दाखयता. स्टेशन आनी रेल्वेच्या प्रतिकांतल्यान प्रिय व्यक्तीक मेळपाची अपेक्षा आनी उमेद दिसता. कवीच्या मोगाचे तिव्रतेचें सार, मेळपाची तळमळ आनी आकांक्षा जायत्या वाचप्यांक तांच्या स्वताच्या अणभवां कडेन सारकेपण दाखयता, देखून ती चड परिणामकारक जाल्या.
वचूं नाका पयस, एक दीस
लेगीत म्हजे कडल्यान
वचूं नाका पयस,
एक दीस लेगीत म्हजे कडल्यान, कारण-
कारण – सांगपाक कळना म्हाका: दीस आसा लांब,
आनी हांव पळयतलों तुजी वाट,
रित्या स्टेशनार राविल्ल्या वरी
जेन्ना आसतल्यो रेल्वे गाडयो
हेर कडेन खंय तरी, न्हिदेंत.
वचूं नाका सोडून म्हाका
एक वर लेगीत, कारण
मागीर जमतले थेंब वेदनेचे एकठांय
घर सोदपी धुंवर सगळो पातळटलो
म्हजे भितर, म्हज्या काळजाक घुसमटायत
ओह, तुजें उजवाडाचे फाटभुंये वयलें चित्र
घडये वच्चें ना विरून दर्यादेगेर;
तुज्या दोळ्यांच्यो पातकड्यो
फडफडच्यो नात रित्या अंतरा मेरेन.
वचू नाका सोडून म्हाका
एका खिणा खातीर लेगीत, म्हज्या मोगा,
कारण तूं पयस गेल्ल्या त्या खिणा भितर
रावतलों हांव भोंवत धर्तरीभर, विचारीत,
येतलें तूं परतून?
सोडटलें तूं म्हाका हांगाच, मरूंक?

शैलेंद्र मेहता
98206 54233