‘वंदे मातरम’गीताचो अर्थ आनी वास्तव

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

स्वतंत्र भारतांत 15 ऑगस्ट 1947 दिसा आकाशवाणीचेर पयलें गीत ओंकारनाथ ठाकुर हांणी गायलें तें ‘वंदे मातरम’ आशिल्लें. हो जालो ह्या गीताचो इतिहास.

वंदे मातरम- गीताचे रचनेक 150 वर्सां जालीं. 7 नोव्हेंबरा सावन देशांत ताचे सुवाळे मनोवप सुरू जालां. ते ह्या वर्साच्या 7 नोव्हेंबर मेरेन चलतले. राष्ट्रीय गीताचेर चर्चा करपाची तशी गरज पडना, तरी 8 डिसेंबराक लोकसभेंत आनी 9 डिसेंबराक राज्यसभेंत चर्चा जाली. लोकसभेंत 10 वरांचे चर्चेंत इतिहासीक घडणुकां विशीं उलट- सुलट प्रतिक्रिया, आरोप- प्रत्यारोप जाले. वंदे मातरम गीताचे ‘साजरीकरण’ कमी आनी राजकारण चड दिसलें, तोच प्रकार आतां देशाच्या विधानसभांनी रंगतलो. सभ्य, शिश्ट चर्चा करपाची कुवत आशिल्ले प्रबुद्ध जनप्रतिनिधी सदनांत दिसप कुस्तार जालां.
देशाक- मातृभुमीक देवीच्या रुपान संबोधीत केल्ल्या ह्या देशभक्ती आनी समर्पणाच्या भावनेन ओतप्रोत भरिल्ल्या गीतांत देशाची संस्कृती, नैसर्गीक संपदा हांचोय गौरव आसा. 1870 च्या दशकांत कार्यालयां, संस्था, भौशीक जाग्यांनी God save the Queen हें गीत गावप ब्रिटिश सरकारान अनिवार्य केल्लें, त्या निर्णयाचो बंकिम चंद्र चट्टोपाध्याय (चटर्जी) हांकां भयंकर राग आयलो आनी ताका प्रत्युत्तर म्हूण तांणी ‘बंदे मातरम’ हें बांग्ला- संस्कृत भाशा मिश्रण आशिल्लें हें गीत बरयलें. बांग्ला बाराखडींत ‘व’ च्या जाग्यार ‘ब’ वापरतात. बंकिमबाबू त्या वेळार सरकारी कार्यालयांत डेप्युटी कलेक्टर पदार आशिल्ले. कामार वतना गाडयेंत प्रवासाच्या मजगतीं 1876 वर्सा तांणी ह्या गीताची रचना केली. फुडें 1882 वर्सा ‘आनंदमठ’ कांदबरीची रचना केली, तेन्ना तांणी हें गीत तातूंत प्रविश्ठ केलें.
ब्रिटिश शासनाचो जुलूम, बंगालांत जमीनदारांनी गरिबांचो चलयिल्लो छळ आनी थंयचो दुश्काळ हांचे विरूद्ध संन्याशांचो उठाव अशी ते कादंबरीची फाटभूंय आसा. कादंबरींत विद्रोही संन्याशी पात्र भवानंद हें गायता. ब्रिटिशां विरूद्ध स्वातंत्र्या खातीर झुजपी क्रांतीकारींक ह्या गीतान प्रेरणा दिल्या आनी सुप्त भारतीय नागरिकांक जागयल्यात. 1886 वर्सा राष्ट्रीय काँग्रेसच्या दुसऱ्या अधिवेशनांत कवी हेमचंद्र हांणी ते माचये वयल्यान गायिल्लें आनी धा वर्सां उपरांत 1896 वर्सा काँग्रेसच्या बाराव्या अधिवेशनांत कवीवर्य रवींद्रनाथ ठाकुर (टागोर) हांणीय तें गायिल्लें. हें गीत गावपाचो मानक वेळ 65 सेकंद.
2003 वर्सा बीबीसीन आयोजीत सर्वेक्षणांत 155 देशांतल्या 7000 गीतांतल्यान वेंचून काडिल्ल्या पयल्या धा गीतांच्या वळेरींत ‘वंदे मातरम’ दुसरे सुवातीचेर आशिल्लें.
डॉ. नरेशचंद्र सेनगुप्ता हांणी ‘Abbey of Bliss’ शिर्षका खाला हाचें इंग्लिशींत भाशांतर केलां. देशांतल्या चडशा सगळ्याच भाशांत वंदे मातरमाचे भाशांतर आसा. वंदे मातरमच्या लोकप्रियतेन तेन्ना ब्रिटिश भियेले. देशाक देवतेचो दर्जो दिवपी हे गीत हिंदू संस्कृतींतल्यो धारणा, वेद- उपनिषदांच्या शिकवणीचे विपरीत आसा असो अपप्रचारूय तांणी सुरू केलो. गीत गावपी जमावाचेर लाठीमार करपाक लागले. शाळेंत गावपी विद्यार्थ्यांचेर आर्थिक दंड लायलो.
लाला लजपतराय हांणी सुरू केल्ल्या मासिकाचें नांव ‘वंदे मातरम’ आशिल्लें. हुतात्मा राम प्रसाद ‘बिस्मिल’ हांणी बरयिल्ल्या ‘क्रांती गीतांजली’ ची सुरवेची मातृवंदना ‘वंदे मातरम’ आशिल्ली. पॅरिसांत रावपी भारतीय देशभक्त तरणाट्यांनी सुरू केल्ल्या मासिकाचें नांव ‘वंदे मातरम’ दवरिल्लें. स्वातंत्र्यसैनीक मादाम भीकाजी कामा हांणी 1907 वर्सा जर्मनींत स्टुटगार्टांत तिरंगो उबारिल्लो ताचे मदीं ‘वंदे मातरम’ अशें बरयिल्लें. 1909 वर्सा मदनलाल धिंग्राक फासार चडयलो तेन्ना ‘वंदे मातरम’ म्हणत ताणें जीव सोडलो. स्वातंत्र्या उपरांत संविधान सभेंत राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद हांणी ‘वंदे मातरमा’क राष्ट्रीय गीत दर्जो दिवपा खातीर प्रस्ताव मांडलो. तो रोखडोच संमत जालो.
स्वतंत्र भारतांत 15 ऑगस्ट 1947 दिसा आकाशवाणीचेर पयलें गीत ओंकारनाथ ठाकुर हांणी गायलें तें ‘वंदे मातरम’ आशिल्लें. हो जालो ह्या गीताचो इतिहास.
देशाचे एकजुटीचे द्योतक आशिल्ले हें गीत सद्या देशांत देशभक्ती परस ‘राष्ट्रवादाचें प्रतीक आनी एक राजनितीक हत्त्यार’ रूपांत वापरपाक लागल्यात. आयज देशांत विकासाच्या नांवा खाला चलयिल्लो प्राकृतीक संपदा, संस्कृतीचो विध्वंस ह्या गीतांत वर्णन केल्ले मातृभूमीचें रूपरंग विद्रूप करपाच्या मार्गार आसा. आतां गीताचो अर्थ पळोवया.
वंदे मातरम्, वंदे मातरम् – हे माते हांव तुका नमन करतां, तुका प्रणाम करतां. ही गीताची सुरवात.
सुजलां सुफलां मलयज शीतलाम् – उदकान परिपूर्ण, फळांनी समृद्ध आनी मलय पर्वता वयल्यान व्हांवपी वाऱ्या भशेन अशें मातृभुमीचें वर्णन केलां. संस्कृत साहित्य, हिंदु पुराणां प्रमाणें चंदन आनी अगस्त्य ऋषीं खातीर फामाद मलय पर्वत हो अस्तंती घांटाचो दक्षिणी भाग आसूंये. आयच्या युगांतले मलय अर्थांत अरावली सारके पर्वत खणमालकांच्या आनी दोंगर बिल्डर लॉबीचे भकीक पडल्यात. अरावली पर्वत श्रृंखलेतले शंभर मीटर परस उणी उंचाय आशिल्ले सुळके पर्वत वर्गीकरणांतल्यान भायरावपाचो निर्णय विद्वान सर्वोच्च न्यायपीठान हालींच दिला. ताका लागून 90% टक्के अरावली सपाट जातलो आनी थर वाळवंटातलो धुल्ल दिल्ली मेरेन वचून प्रदुशणाचो निर्देशांक (AQI) 500 वयर व्हरून दिल्लीचें वातावरण मरणदायक स्थितींत पावोवंक शकता, हेंवूंय ते न्यायपीठ जाणां आसतलेंच. जनक्षोभा मुखार स्वताच्याच निर्णयाक हंगामी स्थगिती दिवपाचो वेळ सर्वोच्च न्यायालयाचेर आयलो. आयज न्हंयो उदकान परिपूर्ण तर नात, शिवाय आसा त्या उदकांत हात घालपाक भिरांत दिसपाची अशा तरेन आमी तांकां प्रदुशीत करून दवरल्यात – गंगा, यमुना आसूं वा आमची मांडवी. पात्रांत सोडिल्ली कारखान्यांतलीं रसायनां, हळशीक, जनावरां- मनशांच्यो कुशिल्ल्या कुडींनी स्वर्गांतल्यान पृथ्वीतलाचेर देंविल्ल्या गंगेची पवित्रता आमी केन्नाच सोंपयल्या. यमुनेंत उदक दिसना फकत प्रदुशीत उदकाचेर उफेवपी धवो फेस दिसता. मांडवीच्या पात्रांत कसिनोंतल्यान उदकांत देंवपी हळशिकेन उदकांतले इ- कोलाय, सालमोनेला, शिगेला, केंपीलोबॅक्टर वायरसांचें प्रमाण हिस्पाभायर वाडयलां, जें गेस्ट्रॉएंटीटीस, हॅपाटीटीस सारकिल्या दुयेसांचें कारण जावपाक शकता. क्रूज बोटींचें इंधन उदक प्रदुशीत करता तर येरादारी जलजीवजंतूचो अधिवास अस्वस्थ करता. देशांत चडशा सगळ्याच न्हंय, जलाशयांची उणे- चड प्रमाणांत हीच परिस्थिती आसा.
शस्यश्यामलां मातरम् I वंदे मातरम् – पाचवीचार शेतां परिधान करून सोबीत दिसपी मातेक वंदन करता. 750 कोटी येणावळ जोडपा खातीर विकासाच्या नांवान नगर नियोजन कायद्यांत पळवाटो काडून दोंगर, शेतां, बागायतींचो लाखांनी मीटर वांठार रुपांतरीत करून बिल्डरांचे भकीक घालून सैमाचो विध्वंस घडोवन हाडपी, मातेचें वस्त्रहरण करपी सदनांत वंदे मातरमाचेर चर्चा करपाक बसतात हेंच एक विडंबन. पाचवेचार दिसपाच्या जाग्यार कातडी सोलून काडिल्लेवरी दोंगर रक्तवर्णी दिसपाक लागल्यात. शिवशाही आदर्श मानपी शेजारी राज्यांत शेतजमीन ‘विकास कामा’ खातीर खाजगी उद्देजकांक दिवपाचो गुप्त प्लॅन उगड जालो तेन्ना निर्णय सडसडीत फाटीं घेतलो.
शुभ्र ज्योत्स्ना पुलकित यामिनीं- रातीन तूं उज्ज्वल चांदण्यान प्रकाशीत आनी आनंदीत आसता. प्रदुशीत हवेच्या धुक्यान चांदणें लिपयलें. देशांतली 20 कोटी जनता रातच्या जेवणाविना न्हिदता हें सर्वेक्षण सांगता. उपाशीं पोटार न्हिदपी आनंदी आसूंक शकनात. म्हारगाय, बेरोजगारी, सामाजीक विशमता, हिंसक घटना हांचो वाडटो ग्राफ नागरिकांक आनंदी तरी कसो करतलो? ‘संयुक्त राष्ट्र आनंद निर्देशांक- 2025’ सर्व्हे आमकां 147 देशां मदीं 118 व्या सुवातेर दाखयता.
फुल्ल कुसुमित द्रुमदल शोभिनीं- बहरिल्ली फुलां आनी पानानीं सुशोभित अशें मातेचें वर्णन केलां. जपानांत एप्रिल- मे म्हयन्यांत चेरी फुलांचो बहर (साकुरा) साजरीकरण जातलें. खणी, बांदकाम, विकास प्रकल्पाच्या फाटल्यान धांवपी आमी झाडां, वेली काबार करून बसल्यांत. विकासमार्गीयांक पानां-फुलांची व्हडवीक कसली?
सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीं- सदांच हांसतो चेहरो, मधुर भाशा उलोवपी अशें मातेचें वर्णन केलां तेन्ना मातेची देख घेवन मंत्री, लोकप्रतिनिधीनी आपल्या वागणुकींतल्यान देशाच्या नागरिकां मुखार उदाहरण दवरपाचें आसता. लोकशायेचें देवूळ म्हणटात ते संसदेंत भासाभास करतना आपलो विरोध सभ्यतेन व्यक्त करपाचे जाग्यार असंसदीय भाशेंत रागान आड्डतना, असंसदीय उतरां, रस्त्याकुशीच्या गुंड, टपोरींची भाशा सदनांत उलयतना दिसतात. सदनांत बुरश्यो लैंगीक चित्रफीती पळोवप, वेपींग करप सारकेले प्रकार घडपाक लागल्यात.
सुखदां, वरदां, मातरम् I वंदे मातरम् -तू सुख आनी वरदान दिवपी माता. हांव तुका प्रणाम करता म्हणत गीत सोंपता.
स्वातंत्र्य लढ्यांत झुजारूंक प्रेरणा दिवपी हें गीत राष्ट्राचो गौरव आनी संस्कृतीचे प्रतीक हाचो आमकां विसर पडला. समाजांत बहुसंख्यकां परस वेगळे दिसपी, न्हेंसपी, खावपी-जेवपी हेर धर्माच्या अनुयायींचो दुस्वास करप, तांचेर हिंसक हल्ले करप ही असोशिकता आनी क्रुरता हो आमची संस्कृती, उज्ज्वल परंपरेचो भाग केन्नाच नाशिल्लो, पूण वर्तमानांत असलीं प्रकरणां वाडपाक लागल्यांत.
आयज गोंयांत जें चित्र दिसता तें आमच्या गोंयकारांच्या संस्कृतायेचो भाग जावंक शकना. 800 कोटी येणावळीचे आशेन समाजाक कीड लावपी कसिनोंक कायदेशीर करप, 700 कोटीं खातीर नगर नियोजन खात्यान शेतां, बागायती जमनी, रानां, खाजनां, दोंगरांचो विनाश करप हो आमचे संस्कृतायेचो भाग जावंक शकना. ड्रग्स, शिंदळकी, बेटींग, क्लबांत फॉरेन नर्तकींक अर्धनग्न नाचोवप हे सगळे प्रकार दिसपट्टे वाडत आसात. येणावळीक लागून शिंदळकी कायदेशीर करून आमी गोयांक थायलंड, नेदरलँड्स, फिलिपीन्सच्या पंगतींत व्हरून बसयतले काय कितें? शारांनी थाय स्पा च्या वाडट्या सुळसुळाटान सुरवात जाल्या अशें दिसता. सदनांत सोपूत घेतना, तो मजकूर पळोवन वाचतना अडखळपी आमदार, नगराध्यक्ष, नगरसेवकांक ‘वंदे मातरम’ गुगल करीनासतना म्हणपाक जमतलें आनी समजा जमलें जाल्यार अर्थ कळटलो हाची खात्री ना. समाजांतल्या साहित्यिकांक ‘वंदे मातरमा’चो गहन अर्थ कळटा खरो, पूण सैम, संस्कृती हांच्या विध्वंसा विशी तशेंच त्या विध्वंसा कडेन दुर्लक्ष करपी कायदेमंडळ, न्यायमंडळ हांकां लिखाणांतल्यान लक्ष्य करपाचे भानगडींत ते पडनात, अशेंय दिसपाक लागलां.
राष्ट्रगीताचो मान राखप अनिवार्य, पूण गावपाची सक्ती कायदेशीरपणान करूंक शकनात असो निवाडो सर्वोच्च न्यायालयान दिला. विशिश्ट समुदायांतल्यांक ‘वंदे मातरम’ म्हणून दाखय ना जाल्यार शेजारच्या देशांत वच म्हणपी रिल्स नजरेक पडटात. देशाची एकता आनी मातृभूमी प्रती समर्पण भावनेचे प्रतिनिधित्व करपी राष्ट्रगीत आयज समाज ध्रुविकरणांतल्यान राजकी लाभा खातीर वापरप हें दुर्दैव.

दीपक लाड
पर्वरी