लामणदिवो

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

लामणदिवो हो आमच्या लोकपरंपरेचो एक घटकच आसा. दिव्याचो उजवाड जिणेक उमेद, खोस दिता आनी वायट, काळोख पयस करता.

“तमसो मा जोर्तिगमय” हे एका श्लोकाच्या वाक्यांतल्यान उजवाडाचें म्हत्व समजता. दिवो, पणटी, निरंजन, दिवली, नंदादीप, लामणदिवो हातूंतल्यान उजवाड फांकारता आनी ह्या दरेका घटकाच्या माध्यमांतल्यान उजवाड कितलो गरजेचो आनी ताचो दर्जो कळून येता. आमचे लोकसंस्कृतायेंत दिव्याचें म्हत्व खूबच आसा. सकाळचें न्हांवन-धुवन आनी देवाक दिवो पेटयले बगर दिसाची सुरवात जायना. सांजेवेळार तुळशी पेडयेर दिवो दवरून देवा मुखार “शुभंग करोती कल्याणम” ही प्रार्थना केले बगर आमचो दीस सोंपना.
लोक परंपरेंत दिव्याचो दर्जो लक्षांत घेवपा सारको आसता, तो लग्न कार्याक. लग्नाक “लामणदिवो” खूब म्हत्वाचो वांटो घेता. लग्ना माटवांत लामणदिवो लायले बगर कार्याक सोबा येना आनी माटोव लेगीत सोबून दिसना. लग्नाक माटवांत लागपी लामणदिवो. म्हणल्यार फक्त उजवाड फांकारपी दिवोच न्हय तर पुराय कार्याचेर बारिकसाणेन लक्ष दवरपी कर्तो पुरूश अशें दिसून येता.
आदल्या काळांत लोकांच्या घरच्या राजआंगणांत लामणदिवो पेटत आसतालो, काशें-शिशें धातू वापरून केल्लो हो जडसर लामणदिवो लग्ना घरांत परजळटा आनी त्या कार्याक सकारात्मक उर्जा दिता. धातूचो लामणदिवो हो मण, शेर ह्या मापाच्या हिशोबान तयार जाता.
“एक मण काशें शिशें
दोन मण इंगळे
गणेशा देवाचे शाळें
दिवा घडयिला”
लग्नगितान लामणदिवो कसो घडटा तें स्पश्ट केलां. लग्नाक लामणदिवो गरजेचो म्हूण ताचें म्हत्व वाडटा. पुर्विल्ल्या काळांत लग्ना खातीर मुद्दाम लामणदिवो घडयताले. ज्या जाग्यार लामणदिवो घडटालो, ताका शाळा अशें म्हणटात. लामणदिव्याक काशें-शिशें हे धातू लागतात आनी तेजाय तितल्याच मापाचे आसपाक जाय अशें पुर्वजांचे विचार. पायले परस मण हें व्हडलें माप त्या हिशोबानच धातू घेवप, तशेंच शेराचो हिशोब लेगीत आसता. हो धातू इंगळ्यांचेर (कोळशे) कडोवन ताचो सुदंर, सोबीत विणयाचो लामणदिवो घडटा. लामणदिवो म्हणल्यार लांबोवन दवरपाचो दिवो ताचो अपभ्रंश जावन तो ‘लामणदिवो’ जालो. लग्न कार्याक लामणदिवो कितलो सुशोबीत करतात ते लग्नगितांतल्यान स्पश्ट जाता. लामणदिवो माणकां, मोतयांनी सजयला अशें लग्नगितांनी स्पश्ट जालां.
“सोबीत विणयाचा दिवा घडयीला
घडोवन दिवा गे, काडिली हानीका
त्यावर मानीका असामरा”
लामणदिवो लग्ना माटवांत आकर्शीत दिसपाक लागून माणकां, मोतयांनी सजयताले आनी पांच दीस लामणदिवो आपलो उजवाड सगल्या माटवांत घालत कार्य उमेदी करतालो. लग्नगितांनी लामणदिव्याचें वर्णन भोव बरे रितीन केलां.
“उंच उंच माळ्यांचो
शोभेच्या विणयाचो
दिवोसो घडविला”
माटवांत हुमकळायतात तो लामणदिवो सरपळ्यांचो आसता, आनी त्यो सरपळ्यो लेगीत बऱ्या आकारान सोबयिल्ल्यो आसतात. इतलो सोबीत लामणदिवो तयार करपाक लेगीत खूबशा लोकांचो आदार लागता. शाळेन तो घडटा, पूण असोच तो घडून येना तर वेगळ्या वेगळ्या समाजाच्या लोकांचे सर्जनशिलतायेन तो लामणदिवो घडटना दिसून येता.
घडेप्यानी घडयिलें
वताऱ्यानी वतारिलें
चिताऱ्यानी चितारिलें
घडोवपी, वतारी, चितारी ह्या समाजाचे लोक लामणदिवो तयार करपाक हातभार लायतात. तशेंच लग्नगितांनी लामणदिवो माटवाक लागसर ताचो प्रवास दाखयला. दिवो तयार जाले उपरांत तो तेलाच्या मांडार वता, मागीर कापशिणीच्या झाडा कडेन वचून कापूस घेता, पोपाळ घेवपाक माडये लागी वता, केळी फुड्यान केळीं घेता, आबोले झाडाचीं आबोलीं, कुकूम, अग्नी फुड्यान वचून दिवो पेटयता आनी माटवांत संतपणान पेटत रावता. अशें वर्णन लग्नगितांनी केल्लें पळोवंक मेळटा.
लामणदिवो हो आमच्या लोकपरंपरेचो एक घटकच आसा. दिव्याचो उजवाड जिणेक उमेद, खोस दिता आनी वायट, काळोख पयस करता. तोच दिवो शकून दिव्याचें रूप घेता. नवरो भायर सरता तेन्ना आनी तशेंच व्हंकलपावणी भितर सरता तेन्ना सुद्दां शकून दिवो जाय पडटाच. व्हंकल घरांत पांच वातींचो लामणदिवो घेवन घर प्रवेश करता, आपल्या नव्या संवसाराचेर लामणदिव्याचो परजळ पडून आपलो संवसार सदांच उमेदीन भरूं अशे विचार हांगा दिसून येता.
घरभरोवणे विधी वेळार व्हकंल हातान लामणदिवो घेवनच हुमऱ्या भितर सरता. आनी घरांत लामणदिव्या प्रकाशान खोस, उमेद हाडटा.
“कांसरांनी घडयल्या लामणीचे दिये
थयंसो दिवे चोलों गे ते माटवाचे दारी
माटवाच्या दारी दोघांनी घातला उजोड
यो गे सिते यो गे माये येवन माल घरा”
व्हकंल लामणदिवो घेवन देवाकुडींत वता आनी थंय जावपी कांजीण ह्या विधींत लेगीत लामणदिवो म्हत्वाचो आसता हें लग्नगितातंल्यान कळटा.
“कांजिणी मिळाला लवलक्षाचो हार तो हार दी गे सुने
माय मावां कडे
मायन गे घातिला दियाच्या उजवाड
मावांन घातिला दियाच्या उजवाड”
लामणदिव्याच्या परजळान लक्ष्मीच्या रुपान आयिल्ले व्हकंलेक मांय-मांव नवलक्षाचो हार घालतात म्हणल्यार दिव्याचो तेज, सकारत्मकता थंय चड म्हत्व हाडटा.
आतांच्या आधुनीक काळांत लामणदिव्याचें म्हत्व कमी जावपाचे वाटेर आसा. कारण, आतां कसल्याय कार्याक एक ल्हानशी पणटी पेटयतात ना तर दिवली. पूण, लामणदिवो दरेकल्याच्या घरांत मेळटलोच अशें ना. लग्नकार्याक माटोव घालपाक जागो आसना आनी लामणदिव्याची याद कोणाकच जायना. हो लामणदिवोच आमकां काळखांतल्या उजवाडा मेरेन व्हरता एक नवी वाट दाखयता. आतां देवाऱ्यांत लामणदिव्याचो जागो लायटीन घेतला. तरी, आमीं ह्या लामणदिव्याची ज्योत आपल्या काळजांत तेंवत दवरपाक जाय. ह्या लामणदिव्याचो परजळ आमच्या लोकपरंपरेचेर आनी लोकजिणेचेर सदांच आसल्यार मनीसपणाचो उजवाड सदाकांळ फांकारत उरतलो.

वैष्णवी रायकार
8698147583