लयभास्कर लक्ष्मणराव पर्वतकार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

गोंयकारांनी तांकां “ताल कंठमणी”ची उपाधी दिवन सन्मान केल्लो.  खाप्रुजींली लयकारी आयकल्ले,  जायते कलाकार मंडळी तांचे विद्वत्तेचेर नतमस्तक जात्ताले. पूण परतून तांचेवरी दुसरो कोणूय खाप्रूमामा जन्मलो ना, हें सत्य.

सुमार एकेचाळीस वर्सां आदीं गोंयांत जल्मल्ले लक्ष्मणराव पर्वतकार (1879- 3 सप्टेंबर 1953) हांचो गोंयांत आनी मुंबयच्या संगीत मळाचेर, जंय भारतांतलें उत्तमोत्तम कलाकार जमतालें, थंय तांच्या संगीत प्रतिभेची कदर जाताली. ते तबला, हार्मोनियम आनी पखवाज वाजोवपांत फिशाल आशिल्ले.  संगीत, गायन आनी तंतुवाद्य तांच्या शिरंतरांनी व्हांवतालें. संगीतांतले ‘लय’ ह्या विशयार खूप प्रयोग करचो तांकां छंद आशिल्लो. “लयाचो जादुगार” म्हूण मुंबयंत तांचें व्हडलें नांव बी जाल्लें. तांचे समकालीन जयपुर- अत्रौली घराण्याचे संस्थापक उस्ताद अल्लादियाखान सायब हांणी तांकां “लय ब्रह्मभास्कर” म्हूण किताब फावो केलो. उस्ताद अहमदजान थिरकवां त्या काळातले प्रमुख सारंगी आनी तबला वादक. तांणी, “वो तो लय के अवलिया थे” अशी तोखणाय केल्ली आसा. पंडित भास्करबुवा बखले हांणी तांची मैफिल आयकून, ”खाप्रुजी, लयकारींत तुमची सत्ता सर्वेसर्वा !” अशी तोखणाय केल्ली. गोंयकारांनी तांकां “ताल कंठमणी”ची उपाधी दिवन सन्मान केल्लो.  खाप्रुजींली लयकारी आयकल्ले,  जायते कलाकार मंडळी तांचे विद्वत्तेचेर नतमस्तक जात्ताले. पूण परतून तांचेवरी दुसरो कोणूय खाप्रूमामा जन्मलो ना, हें सत्य. 

लक्ष्मणरावांचो जन्म 1879 वर्सा गोंयचे पर्वत म्हणिल्ले एक खेड्यागांवांत जाल्लो. हो गांव मडगांव सावन चौदा किलोमीटर पयस केपेंचे वाटेर आस्सा. दोंगरार चंद्रेश्वर आनी ताजे कुशीक भूतनाथ देवूळ आसा. थंय सावन चार मैल सकयल नागमोडी वाटेर देवन आयल्यार पाड्डें गांव येता. चंद्रेश्वर देवाले क्रुपेन हांगचे प्रत्येक घरांतल्यान संगीताचे शिरोमणी भायर सरल्यात म्हळ्यार अतिताय  जांवची ना.  पर्वतकर कुटुंबातल्यो हरिश्चंद्र अत्युत्तम पखवाजी, रघुवीर आनी शांबा सारंगी व तबला वादक, खाप्रुमामा सर्वश्रेष्ठ तबला, सारंगी , घुमट आनी पखवाज वादक. अत्युत्तम शास्त्रीय गायकी मोगुबाय कुर्डीकार ल्हानपणा पसून तांची शिश्या.

तांची आवय ‘खाप्रू्जी’ म्हूण आपयताली, देखून तांकां तेंच नांव पडलें. सानपणांत तांचे मामा कडल्यान ते सारंगी आनी तबला वाजवपाक शिकले. खाप्रूमामान तीं दोनी विद्या बरे करन आत्मसात केली.  खाप्रुमामान सानपणांत कुशीचे ढवळी गांवांतलें ध्रुपद गायक अनंत बुवा ढवळीकार हांचे कडल्यान ध्रुपद-धमार शैली शिकुन काडली. मागीर, हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगिताचे पंडितांक सारंगी व तबलाचे साथिदार म्हूण कौशल्य दाखयत उरलें.

तबलो वाजयतना खंयच्याय तालार चार पटीन वेग वाडोवपाक जाता, पूण खाप्रुजीन, एकांतांत दिवस रात भान विसरून  बोट्टार ठेको मेजत ,लक्ष वेधून लयकारीर अभ्यास करत रावले. जेवण, तान सगळें विसरून गेलें. आनी स म्हयनांत आपल्या मना सारके ठेक्याचे वेग सोळा पटीन वाडोवप तांणी साध्य केलें! असाध्य आशिलें साध्य केल्ले पळोवन तांचे मामा अजाप जावन खुशाल भरीत जाल्ले. तेन्नाच्यान लयकारी तांचे जिवीताचो एकमेव उद्देश जालो. सारंगीर मन केंद्रित केलें आनी गायकी तांणी परतून हाती घेतलेचना.

वर्सांत दोन- तीन म्हयने खाप्रुमामा मुंबय रावून संगीताचे अनेक मैफिलींत भाग घेत्तालें. प्रोफेसर बि. आर देवधर सांगतात की ‘बोलचे निरंतर प्रवाह तांचे तोंडासावन येत्ताले आनी ताजे बरोबरीन एका फाटोफाट ताळ्यांच्या एक परिक्रमा जावन दुसरे सुरु जात्तालो. आयकत बशिल्ले श्रोतृगण वा कलाकार मंडळी ‘थक’ जावन बशिल्ली आसतालें.” श्रोतृगणांक  तांचो हो अद्भुत वादन  प्रत्यक्षांत आयकून हांचे परस दूसरो कोणाकूय हें साध्य जांवप असाध्य म्हूण तांकां पट्टालें.  

तांणी शुद्धगणिताचो वापर करून मात्रा आनी आवर्तना मेजप. चार पांच ताल,  हात , पाय आनी आवाजान, एकूच फावटीक वाजवपी. देखी- तीनताल एका पायान, झपताल दुसऱ्या पायान, रूपक एका हातान, चौताल वा एक ताल दुसऱ्या हातान, पंचम सवारिची गायकी तोंडान. हें सगळे एकाच वेळेक हो चमत्कारीक प्रयोग आयकतले अजाप  जावप. तांचो कार्यक्रमाचो प्रभाव इतलो जबरदस्त आसतालो की खान सायब अमान अलीन उद्गार काडलो खंय , “माशाअल्ला!आज पसून म्हजे अस्तित्व तुमचे लयाचे भोवतणीतूच घुंवत आसतलें”!

खंयचीय  कृती तीन आवर्तनांत म्हणप, तेच वेळाक बोल पांच फावटी, तीन आवर्तनांत म्हणपाचे खूबी फक्त तांकाच आशिल्ली. तशेच तबल्यार ,‘परण’ ताल वाजयत आसपी तेन्ना, ताजे उरफाटे, म्हळ्यार, अखेर पसून सम वरेक तोंडी बोल म्हणचे तांक तांका आसली. तितलेच न्हय, तांणी रचयिल्ले विलक्षण ताल प्रसिद्ध आसले ,‘योग ताल’, अथवा 15 1/2 ठोके, परब्रह्म 15 3/4 तालाचे ठोके. ह्या तालांत तांणी  125 ’धा’ चे उपयोग करुन, महा सुदर्शन ,’परण’ (कृति) बी रचयला. असले असामान्य प्रतिभेचे तबला वादक एकूच ते खाप्रूमामा ‘न भूतो न भविष्यती”!

खाप्रुमामा सरळ, स्पश्टवक्ते आनी निर्मळ मनाचे आशिल्ले. ते ताल,  लयाचे गुंगीतूच फिरप. लोकांन तांचो चेश्टा केल्यार तांकां फरक पडनाशिल्लो. तांचे बरशी वेवहार सारकोच आसतालो. तांचे शिष्यगण खूप आसून मुखार बालकृष्ण व दताराम पर्वतकर सारंगी वादक म्हूण प्रसिद्ध जाले. तांचो चलो रामकृष्ण बी तबला वाजवपांत माहीर आशिल्ले. 

मुंबय खाप्रूमाम  मोगुबाय कुर्डीकराले घराचे कुशीक रावताले आनी गोंयची ह्या नात्यान तांकां तिजेर आपुलकी बी खूप आशिल्ली. तांका मोगूबायले आकलन शक्तीचेर खूप कौतूकय आशिल्लें. केन्नायय ठेक्यांत बुडून आशिल्ले ते’ ‘मोगू’ले घरा वचून, “अगो मोगू, ही लय पळय, हाका बोल लाय पळोवया” म्हणटाले. म्हळ्यार कितलेय कामांत आसो ती तांचे बरोबर बसून म्हणपी. तांचे अनेक तबला ठेके मोगूबायन आयकून आत्मसात केल्ले. खापूमामान बी तांचे कडेन अभ्यास करून घेतिल्ले अशें मोगूबायचें जीवन चरित्र बरयल्ले कल्याणी इनामदारान नोंद केलें आस्सा.

खप्रूमामाचे हयातीतच तांचे विद्वत्तेचो, तबला वादनांत ताणीं केल्ल्या आविष्कारान मुंबय आनी पुण्यांतले संगीत प्रेमी, नामनेचे गायक मंडळीन खाप्रूमामालो सत्कार करून तांकां थैली अर्पण केल्ली. असले असामान्य कलाकार क्वचित उपजतात आनी ताची जाण व अभिमान दरेक गोंयकाराक आस्सुंक जाय.

खाप्रुमामा स्वासाचो खूप त्रास आशिल्लो. म्हूण ते मुंबय सोडुन गोंयां परतून आयले. 3 सप्टेंबर 1953 क आपल्या पर्वता वयल्या घरांत अस्थमाच्या आघातान ते अतीतांत लीन जाले. 

(लेख कारवारी शैलींत आसा.)

सुषमा आरूर

९७४०३९९९९५