राजाचो निमाणो वाद

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

हांव धावेक आसतना एम. एम. थॉमस नांवाचो शिक्षक आमकां इंग्लिश शिकयतालो. शाळा- इश्कोल- कॉलेज आनी ताचे उपरांत विद्यापिठा मेरेन अनेक शिक्षकांचो सहवास आनी मार्गदर्शन हातूंतल्यान म्हजें बौद्धीक जिवीत समृद्ध जालें. कांय कुछित्री, जातीयवादी, दुश्ट प्रवृत्तीचे शिक्षक वांट्याक आयले, जाल्यार कांय आपल्या विद्यार्थ्यांनी उजू मार्गार वचून जिणेंत जैतिवंत जावचे अशी आस्त बाळगून विद्यादानाचें पवित्र कार्य करपी. इश्कोलांत हें चड म्हत्वाचें, कारण त्यावेळार विद्यार्थ्याचें कवळें मन चड संवेदनशील आसता. म्हाका त्या काळांत याद जाता त्या शिक्षकां मदीं विद्यार्थांचेर खास लक्ष दिवपी म्हळ्यार, बेहरे सर, अशोक परब सर, द वा तळवणेकर सर, रमेश बोरकार सर, मालन भाटीकार टीचर, मिलन केसरकार टीचर, भवानी गांवकर टीचर आनी सगळ्यांत पयलो उल्लेख केला तो हेडमास्तर एम एम थॉमस. तशे नगाक नग म्हणून हेर बरेच शिक्षक आशिल्ले आनी कांय मारकुऱ्या शिक्षकांक लागून अनेक विद्यार्थ्यांनी इश्कोल सोडिल्ल्याच्योय देखी आशिल्ल्यो.
थॉमस सराचो खास उगडास करपाचें कारण म्हळ्यार ताणें शिकयल्लें इंग्लिश गद्य आनी पद्य म्हाका आयज लेगीत स्पश्ट याद आसा. एका बऱ्या शिक्षका खातीर म्हज्या मतान हो सगळ्यांत व्हडलो पुरस्कार. आयज थॉमस सर कुडीन आमचे मदीं ना पूण ताणें धावेक आसतना शिकयल्ली स्टीफन स्पॅन्डराची ‘अल्टीमा रेशो रीगम’ ही कविता हांव जेन्ना जेन्ना वाचतां, तेन्ना तेन्ना म्हज्या आंगार कांटो फुलता. ताचो मूळ लॅटिन उच्चार ‘उलतिमा रातीओ रिगुम,’ म्हळ्यार ‘राजाचो निमाणो वाद’. ही कविता स्टीफन स्पॅन्डराचे साहित्यीक कारकिर्दींतलो एक वाटचिरो.
स्टीफन स्पॅन्डर (1909-1995) नामनेचो ब्रिटीश कवी, निबंदकार आनी कादंबरीकार. ताचो जल्म लंडन शारांत जालो. संपन्न फाटभूंय आशिल्ल्यान ताणें ऑक्सफर्ड विद्यापिठांत शिक्षण घेतलें. 1930 च्या दशकांत डब्ल्यू. एच. ऑडेन आनी क्रिस्टोफर इशरवूड हांचे वांगडा ‘ऑडेन गट’ वा ‘थर्टीज पोएट्स’ म्हणून वळखताले त्या गटाचो तो वांगडी.
स्पॅन्डर दावे विचारसरणेच्या राजकारणा कडेन आनी वेग-वेगळ्या समाजीक – राजकी कार्यावळीं खातीर कटिबद्ध आशिल्लो. ताचे बरपावळींत समाजीक न्याय, फॅसिझम विरोध आनी कामगार वर्गाच्या संघर्शांचो हुस्को दिसून येता. ताच्या मतान, ‘व्यक्तीस्वातंत्र्य म्हळ्यार फकत एखाद्र्या बुदवंत मनशाक बरोवंक आवडटा तें बरवपाची चैन न्हय, तर ताचो आवाज, जो ओगी राविल्ल्या लोकां पासत उलोवंक शकता.’ ‘द स्टिल सेंटर’ (1935) आनी ‘पोयम्स’ (1933) ह्या सुरवेच्या कवितासंग्रहांचेर स्पेनांतल्या यादवी झुजाच्या ताच्या अणभवांचो प्रभाव दिसता आनी तातूंत समाजीक आनी राजकी विशयांचेर भर दिल्लो. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांत ताणें उजो पालोवपी दळांत काम केलें. झुजाच्या काळांत आनी झुजा उपरांतच्या काळांतल्या ताच्या अणभवांचो ‘द एज ऑफ बीइंग’ (1949) ह्या ग्रंथाचेर परिणाम जालो. स्पॅन्डरान कविते वांगडाच जायते निबंद, कादंबरी आनी संस्मरणिका बरयल्यो. साहित्य, राजकारण, संस्कृताय ह्या सारक्या विंगड विंगड विशयांचेर बरयिल्ले ताचे निबंद साहित्य समिक्षेच्या मळार भोव प्रभावी मानतात.
ताचे प्रखर आनी प्रभावी कवितेक स्पश्टताय आनी सुलभताये खातीर वळखतात, जी चड करून ताच्या काळांतल्या समाजीक आनी राजकीय प्रस्नां कडेन खोलायेन गुंथून आशिल्ली. मनीस हक्क, दाव्या आदर्शां कडेन ताची वचनबद्धताय आनी फॅसिझम विरोध हाका लागून भौशीक प्रवचनांत ताचो आवाज म्हत्वाचो. ‘वर्ल्ड विदिन वर्ल्ड’ ह्या ताच्या आत्मचरित्रात्मक ग्रंथांतल्यान विसाव्या शेंकड्यांतल्या कलाकारां मुखा वयलीं आव्हानां आनी संघर्शांचेर उजवाड पडटा. स्टीफन स्पॅन्डराचे कवितेचो आनी निबंदांचो विशयात्मक खोलायेन अभ्यास आनी तोखणाय चालूच आसा. समाजीक न्याया विशीं स्पॅन्डराची वचनबद्धताय आनी ताचें कार्यकर्तृत्व समाजीक आनी राजकी प्रस्नांचेर उपाय काडपाक आनी जागृताय करपाक कलेच्या बळग्याचेर भर दिता.
राजकी आनी समाजीक प्रस्नाचेर भाश्य करपी ‘द स्टिल सेंटर,’ दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांतल्या ताच्या अणभवांचो प्रभाव दाखोवपी ‘रुइन्स अँड व्हिजन’ हे ताचे कांय म्हत्वाचे कवितासंग्रह. 1955 त ताच्या साबार कवितांचो एक व्यापक संग्रह उजवाडाक आयलो. तातूंत ताच्या पुराय कारकिर्दींतल्या कृतींचो आस्पाव आसा.
‘द टेंपल’ ही स्पॅन्डराची सुरवातीची कादंबरी, जी ताच्या काळांतल्या बौद्धीक आनी सांस्कृतीक परिवेशाचो अभ्यास करता, 1920 च्या दशकांतलो तरणाटो लेखक म्हणून ताच्या स्वताच्या अणभवांचो तिचेर प्रभाव आसा. फ्रेदेरिको गार्सिया लॉर्का आनी रायनर मारिया रिल्के हांच्याय बऱ्याच कवितांचे इंग्लिशींतल्यान अणकार ताणें केले. ‘खाड करतना चुकून ब्लेड लागल्यार रायनराचें रगत न्हय तर कविता व्हांवतली,’ अशें ताणें बरोवन दवरलां. ‘द डिस्ट्रक्टिव्ह एलिमेंट’ हो ताचो हेर कवी आनी लेखकांच्या वावरा सयत वेग-वेगळ्या साहित्यीक विशयांचेर आनी ‘एंगेज्ड इन रायटिंग’ हो कविता, राजकारण, सौंदर्यशास्त्र ह्या सारक्या विशयांक स्पर्श करपी निबंदांचो संग्रह. जाल्यार ‘युरोपीय विटनेस’ हो स्पेनाच्या यादवी झुजाचो युरोपीय चैतन्याचेर जाल्लो परिणाम तपासपी निबंद आनी कवितांचो संग्रह. ‘द बॅकवर्ड सन’ ही ताची कादंबरी समलिंगीपणाचे विशय आनी नायकाक आपली अस्मिताय सोदतना येवपी आव्हानांचो अभ्यास करता.
‘आय थिंक कंटिन्यूअस्ली ऑफ दोज हू वर ट्रूली ग्रेट’ हे कवितेंत तो संवसाराचेर म्हत्वाचो प्रभाव घालपी लोकांची तुस्त करता. ‘द एक्सप्रेस’ ही कविता रेल्वे प्रवासाची अपेक्षा, उमेद, हालचाल आनी बदलाचें प्रतीक दाखयता. ‘टू आर्मीज’ झुजाच्या काळांत दोन विरोधी सैनिकांच्यो कृती आनी विचारां मदीं एक खर विपरीतताय सादर करता. संघर्शाच्या दोनूय वटांनी आशिल्ल्या व्यक्तींनी वांटून घेतिल्ल्या सादारण मनीसपणाचेर हे कवितेचेर भर दिला, झुजाची निरर्थकता आनी शोकांतिका ती उजवाडाक हाडटा. ‘द पायलोन्स’ ही आधुनिकतावादी कविता विद्युत् खांब्यांची प्रतिमा वापरून तंत्रगिन्यान आनी सैमाच्या आडमेळ्याचो सोद घेता. विसाव्या शेंकड्यांत बदलपी भूंयप्रदेश आनी उद्देगिकीकरणाचो पर्यावरणाचेर जाल्लो परिणाम हातूंत दिसून येता. ‘व्हॉट आय एक्सपॅक्टेड’ हातूंत वैयक्तीक अपेक्षा आनी अणभवाच्या वास्तवा मदलो तणाव तो सोदता. वास्तव आमचे आशे परस आनी सपनां परस उणें पडटा तेन्ना येता ते निरशेणेचेर तातूंत चिंतन आसा. ‘द फ्युनरल’ हातूंत स्पॅन्डर मरण आनी शोक ह्या विशयांक संबोधीत करता. लुकसाणाचो परिणाम आनी निमण्या संस्कारांत हाजीर रावपी लोकांक जावपी भावनांचो अभ्यास हे कवितेंत केला.
‘अल्टीमा रेशो रिगम’ झुजाची विध्वंसक शक्त आनी ताचे मनीसपणाचेर जावपी परिणाम सोदून काडटा. ती स्पेनाच्या यादवी झुजाच्या काळांत बरयल्ली. ह्या झुजाचो परिणाम जायत्या कलाकारांचेर जाल्लो. कविता, चित्रां, गद्य ह्या सारक्या जायत्या कृतींचेर ताचो प्रभाव पडलो. पाब्लो पिकासोचें नामेनेचें चित्र ‘गुएर्निका’ ह्याच काळांत निर्माण जाल्लें. ‘राजाचो निमाणो वाद’ म्हळ्यार झूज आनी झुजांतल्यान सगळे प्रस्न सोडोवपाची प्रवृत्ती. कवितेचें शिर्शक झुजाचो संकेत दिता. त्या काळाचे फाटभुंयेर शिर्शकाचो संबंद पयशे आनी सत्ते कडेन आसा. ही कविता जियेवंक फाव आशिल्ल्या पूण झुजाक लागून मरण आयिल्ल्या एका निरपराधी तरणाट्या विशीं. भुरगो निरपराधी आनी अविचारी, घडये तो सैनीक म्हणून काम करतालो वा फकत झुजाचो आनीक एक बळी. झुजाच्या काळांतली निराशा आनी मनीसपणाच्या मोलाचो नाश जावपा विशींय ही कविता. झूज करपी गटांनी एका ऑलिव्ह झाडां सकयल निरपराधी जिवीत कशें मारून उडयलें हाचें दुख्ख करतना तो संघर्श सोडोवपाचें साधन म्हणून झुजाची भिरांकूळताय आनी हिंसाचाराची निरर्थकताय दाखयता.
राजाचो निमाणो वाद
तुबकां सांगतात स्पश्ट
पयशांचें निमाणें कारण
शिंशाच्या अक्षरांनी
वसंत ऋतूंत दोंगरी वाठारांत.
पूण ऑलिव्ह झाडा पोंदा मेल्लो भुरगो
सामकोच तरणाटो आनी भोव अविचारी
तांच्या म्हत्वाच्या दोळ्यांनी
उल्लेखनीय आसपा परस.
चड बरो लक्ष्य आशिल्लो
तो उमो घेवच्या खातीर.
जितो आसतना उंच कारखान्यांतल्या
भोंग्यांनी ताका केन्नाच आपयलोना.
रेस्टॉरंटाचीं घुंवतीं-ग्लासाचीं दारांय
घुंवलीं नात ताका भितर घेवंक.
केन्नाच आयलें ना पेपरांनी ताचें नांव.
संवसारान दवरल्यो सांबाळून
आपल्यो पारंपारीक वणटी
मेल्ल्याचे भोंवतणी
आपलें भांगर खोल बांयंत बुडोवन,
जाल्यार ताचें जिवीत
रावलें हेडत भायले भायर
स्टॉक एक्सचेंजांतले उडटे अफवे वरी.
ओह, ताणें सहज उडयली
तोपी सकयल आपली
एक दीस जेन्ना वाऱ्यान उडयल्यो
झाडां वयल्यान पाकळ्यो.
फुलनाशिल्ल्यो वणटी
किल्लल्यो तुबकांनी,
मशीनगनानी रागान उडयलें
तासून तण रोखडेंच;
झेंडे आनी पानां पडलीं गळून
हातांतल्यान आनी खांदयां वल्यान;
लोकरी कपड्याची तोपी
कुसली बाभळी कांट्यांनी.
करात विचार ताच्या जिविताचो
जाचें नाशिल्लें मोल
रोजगाराचे नदरेन,
हॉटेलांच्या रजिस्टरांचे नदरेन,
खबरांच्या फायलींनी.
विचार करात.
धा हजारांतली एक गुळी
एका मनशाक मारता.
विचारात,
समा आशिल्लो काय इतलो खर्च
सामकोच तरणाटो आनी भोव अविचारी
आशिल्ल्याच्या मरणाचेर
जो पडला आडवो
ऑलिव्ह झाडा पोंदा,
हे संवसारा, हे मरणा?

शैलेंद्र मेहता
98206 54233