याद येता त्या आषाढी एकादशींची…!

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

मनशाचे जिणेच्या काळांत चालू घडणुकांचो अणभव घेवचो पडटा. कांय बर्‍यो तर कांय वायट गजालींचो आसपाव मनशाचे यादींत घोंटेर करून बसता. त्या घोंटेरांत कितें दडलां तें त्या मनशाच्या मनाकूच खबर आसता.
‘यादींतले दीस’ हो कॉलम बरयतना म्हज्या मनाची अवस्था कांय वेळा अशीच जाताली. मन यादींच्या घोंटेरांत गुरफट्टालें. ताका भायर काडप फकांडांचीं कामां न्हय. पीक तयार जातकूच गोरवां, पक्षी पिकांचे दाणे वा कणसां खावपाक परत परत पिका सुवातीर वताच. मनाचेंय तशेंच आसा. तें परतून परतून यादींच्या घोंटेरांत वचपाक तळमळटा.
चार दिसा पयलीं घराच्या वरांड्यांत बसून हांव मळबा कडेन नदर वयर करून पळयतालों. मळबांत काळे ढगच नदरेक पडना तेन्ना पावसाचीं चिन्नां दिसना असो हांवें समज करून घेतलो. जेष्ठ म्हयनो सोंपून आषाढ लागलो. मृगाच्या पावसान फटयले. आतां मुखा वयल्या नखेत्रांक तरी पावस पडटलो की उदका खातीर लोकांक धा दिशा फिरयतलो असो प्रस्न म्हाका पडलो. इतल्यान म्हाका याद जाली ती पावसान अर्दे भिजोवन जून म्हयन्यांत शाळेंच वच्चें पडटालें, त्या दिसांची! आई, बाबाक म्हणटाली, “आषाढ सुरू जाला हां, भुरग्यां अवना नव्या छत्र्या घ्या.” बुधवाराच्या बाजाराक बाबा दोन- तीन सत्र्यो विकत घेतालो. आतां “घोंग्याचा पावस आला तरीय भंय नाय.” अशे म्हणून आमी धादोस जातालीं.
आषाढांत पावसाच्या आदल्या तेंपार थैमान आसतालेंच. पांवळ्यांचें उदक पाडसा वयल्यान नेटान आंगणांत पडटाले. बारीक व्हाळी व्हांवताली. मागीर आमी भुरगीं खोस मनयतालीं. कागदाच्यो होडयो करून पागोळ्यांच्या उदकांत सोडपात सांजचो वेळ केन्नाच सोंपतालो.
त्या दिसांचो उगडास आयलो. तसोच उगडास जालो तो ‘आषाढी एकादशीचो’. आमी आईक विचारताली ‘एकादस कदी येते गे?’ ‘जेष्ठ म्हयना लागून धा दिवस जाले की अकरावा दिवस म्हजे आषाढी एकादशी’ आई आमकां सांगताली.
आमची एकादस कसली? आई, बाबा, आजी, काका-काकी आनी आमच्यो भयणी, माई, आका ही उपासाचे व्रत करतालीं. तांच्या वांगडा आमकांय उपासाच्या फराळाचेर येतिश्ट ताव मारपाक मेळटालो. दनपरां आनी राती कोणीच जेव नाशिल्लीं. आडसराचें उदक, पणस, आंबे, अनस आनी भुरग्यां खातीर म्हूण आजी गंवाच्यो भाकर्‍यो आनी कडण करताली. आजी एकादस आनी दुवादस अशे दोस दीस पुराय उपास करताली. ताका लागून आमकां दुवादशीकूय फराळ खावपाक मेळटालोच.
“एकादशी आणि दुप्पट खाशी” अशी म्हणच आसा. ‘भुरग्यांनो तुमी भरपूर खाया.’ आजयेचो व्हडलो सूर आसतालो. ताका लागून कितले खाले देखून आई बाबांक आमी भुरग्यांक तापोवची संद मेळ नाशिल्ली.
आजी एकादशीक विठ्ठल मुर्तीची पुजा करताली. भुरग्यांक आपोवन आरती म्हणून प्रार्थना, मागीर तीर्थ प्रसाद आनी मागिरूच फराळ खावप. रातीय तोच क्रम. अशी आसली त्या वर्सांतली आमची यादींतली एकादस. आजी सांगताली पंढरपुर हें तीर्थक्षेत्र आसा. थंय चंद्रभागेंत न्हावपाक आनी विठ्ठलाचें दर्शन घेवपाक भक्तांची व्हडली जात्रा जाता. विठ्ठलाची भक्ती करतकूच मनशाचें जिवन सुखी जाता. संकटा पयस वतात. अशीं उतरां आजी सांगताली. हांव- प्रकाश मातशी चड तवनासपणां करपी. आमी आजयेक विचारताले, “तूं गेलाय गे कदी पंढरपुरा”.
“अरे कशी जाणां. गोव्यांत पोर्तुगीजांचे राज्य. भायर महाराष्ट्रांत, मुंबयस जाणा जाल्या सुध्दा पासपोर्ट हवा. अशी परिस्थिती होती. आतां गोवा स्वतंत्र जाला. मुक्त जाला. पण आमचं वय जाले. आता आमी कोठे पंढरपुरा जाणा. येथेंच म्हाझे पंढरपूर समजून राव्हप आणि विठ्ठलाची भक्ती करप. तो कोठल्यानय जाल्या पावणारच.”
आमी आजयेलीं हीं उतरां आयकून वोग्गी रावताले. “जावपी लोक बशीन पंढरपुरा जाता. पयली पुर्तुगेज आसतना कांय लोक रानांतल्या वाटेर बेळगांवां जाताले. तेथल्यान पंढरपुरा एकादशी जाव व्हते. अजुनूय जाता.” मागीर आमी वोग्गी बसताले.
आमकां तेन्ना पंढरपुरय सारखे आनी विठोबाय सारको. चंद्रभागेच्या उदकांत न्हावपाक मेळना. आमी आई कुडचिरे सावन येवपी दिवचल न्हंयेंत वाठादेव हांगासर वचून गीमभर न्हाताले. फकत पावसाच्या दिसांनी बांयचें कळशांनी उदक काडून न्हायणेचे मडकेंत तापोवन न्हाताले.
आषाढी एकादस जावन लागून दुसर्‍या सप्तकी बुधवाराचो बाजार करून बाबा घरा आयले की चणे खावपाक मेळटाले. “व्यापारी आळव्यान पंढरपुरच्यान जानवी आणून आमां दिल्यांय. तुमची मूंज जाली नाय. मूंज व्हतकच नंतर जानवे घालावे पडणां. आतां प्रसाद खाया.” अशें बाबा सांगताले.
अंदूं पावस लांबणेर पडलो. जेष्ठ म्हयन्यांत पावसाक सुरवात जाताली. पूण अर्दो आषाढ जायत आयलो. गुरू पुनवेक जातालो. त्या पयली एकादशीक पावस नाच. पंढरपुरा गेल्या चार वर्सां पयलीं चंद्रभागेक पूर येतालो. आनी आषाढी एकादशीक विठ्ठलाच्या भक्तांचो महापूर. ह्या वर्सा गोंयांतल्यान विंगड विंगड वाठारांतल्यान सांगें, साश्ट, काणकोण, फोंडें, दिवचल, बार्देस, पेडणें ह्या तालुक्यांतल्यान 30 परस चड वारकरी मंडळाच्या पंढरपूर वारी यात्रेक सुमार 5000 वारकरी आसपावीत जाल्यात. ही खूब खोस भोगपाची गजाल आयकून मन धादोस जालें.
आषाढी एकादशीक विष्णूची भक्ती केले उपरांत मनशाची जीण बरी जाता. ताच्यो अडचणी पयस जाता. भक्ती मार्गान मुखार वचत रावले की भुंये वयली यात्रा सोंपतकूच मोक्ष मार्ग दाखोवपाची वाट मनशाक मेळटा अशें म्हत्व ह्या एकादशी फाटल्यान आसा. पंढरपुर अठ्ठावीस युगां विटेचेर उबो आशिल्लो विठोबा म्हणल्यार साक्षांत विष्णू देवाचो अवतार आसा.
भगवान विष्णूक एका व्हड दैत्याक मारपाक जमोवंक ना तेन्ना ताचें रक्षण करपाक अद्भूत शक्तींतल्यान विष्णूच्या आंगांतल्यान व्हडली शक्तीवान कन्या जल्माक येता. ती त्या राक्षसाक मारता. विष्णू हें पळोवन खूश जाता आनी ते कन्येक वर दिता की सत्य युगांतूच न्हय तर प्रत्येक युगांत मनीस आनी देव तुजी पुजा भक्ती करतलो. ती शुक्ल पक्षांतली 11 वी तीथ आसली. देखून तिचें नांव ‘एकादशी’ अशें भगवान विष्णून दवरलें. अशी आषाढी एकादशीची सत्ययुग पुराणांतली कथा आसा.
देखून ही परंपरा युगान युगे चालू आसा आनी मुखार चालू रावतली. अशें व्हडलें म्हत्व एकादशीक आसा ते आतां आमकां जाणटेपणांत कळून येता. तेन्ना भुरगेपणांतली ती आषाढी एकादस परत एक फावट अणभवपाक मेळची अशें मनाक दिसता. पूण तो काळ गेलो. ते दीस गेले. उरल्यो फकत यादीच यादी.

रमेश सावयकार
9637748974