भांगरभूंय | प्रतिनिधी
भारत भूंयेन विज्ञान वाठारांत कितें दिलां? असो प्रस्न विचारल्यार खिणांत ‘शून्य’ अशी जाप येता. शुन्याचे मोल हरशीं ‘शून्य.’ पूण ह्या शुन्यांत खूब तांक आसा. ‘शून्य ते णव आंकडे’ ही दशांश पद्धत भारतीय संस्कृतायेची जगाक दिल्ली व्हड देण आसा. पीयरे लाप्लास (Pierre Laplace 1749- 1827) या नामनेच्या गणीत तज्ज्ञान म्हणलां. ‘ही दशांश पद्धत जर ग्रीक खगोलशास्त्रज्ञांच्या हातांत लागल्ली तर ग्रीक विज्ञान कितलेंच फुडें पावपाचें.’ ग्रीक संख्या पद्धतींत व्हड व्हड आकडे बरोवपाक आनी गणितां करपाक कठीण जातालें. दशांश पद्धतीक लागून कितलीय व्हड संख्या सोपेपणीं बरोवपाक मेळटा. अरबी तारवट्यांनीं ही पद्धत आपल्या देशांत व्हेली आनी उपरांत येवरोपांतल्यान जगभर पावली. येवरोपांत ह्या आकड्यांक अरेबी संख्या म्हणून वळखपाक लागले.
सादारण 3 ते 6 शेंकड्यांत भारतीय संस्कृतायेचें भांगरा यूग चलतालें. ह्या काळांत आर्यभट, वराहमिहीर, भास्कराचार्य, ब्रह्मगुप्ता अश्या विद्वानांनी ज्योतिश्यशास्त्रांत बरेंच योगदान दिलां. तशेंच सुश्रुत, चरक हाणीं आरोग्य आनी वैजकी शास्त्रांत मोलादीक संशोधन केलां. पूण, त्या उपरांत भारतभूंयचेर व्हडले कांय निर्माण जालें ना. जेन्ना येवरोपांत विज्ञान क्रांती घडटाली तेन्ना भारत परकी राजवटींत धडपडटालो. अंधश्रद्धेच्या काळखांत वावूरतालो. अशे परिस्थितींय भारत भुंयेर एक गणिताचो तारो उदेलो तो म्हणजे श्रीनिवास रामानूजन. पूण ते मेरेन एकोणिसावो शेंकडो सोंपत आयिल्लो. तो स्वयं शिक्षीत आशिल्लो. गणितांत मौलिक संशोधन करून ताणें जगाक अजापीत केलें. भारतभूंयचेर तयार जाल्लो गणितांतलो तो हिरो थारलो.
ताचे उपरांत खरे तरेन जगदीशचंद्र बोसान आधुनिक विज्ञानाची बुन्याद भारतांत घाली. 1895 वर्सा ताणें रेडिओ संचाराचेर मौलीक काम केलें. पूण जीवशास्त्राचे प्रयोगांखातीर तो जगभर गाजलो. प्राण्या भशेन वनस्पतींकय संवेदना आसात हें ताणें सिद्ध करून दाखयलें. इतलेंच न्हय ताची नोंद करपाक यंत्र तयार केलें. जगदीशचंद्र बोसाचे नावांन भारताचे नांव जागतीक विज्ञानीक वाठारांत पावलें.
लागीं लागीं तेच तेंपार प्रफुल्लचंद्र राय हें नांव आधुनिक रसायन शास्त्राच्या मळार गाजलें. ताणें मर्क्युरस नायट्रायट तयार करपाची पद्धत सोदून काडली. संवसारांतले खूब शास्त्रज्ञ अशे तरेचे रसायन करपाचो यत्न करताले. तशेंच प्रफुल्लचंद्र रायन भारतीय पुरातन रसायन शास्त्राची जगाक ओळख करून दिवपाक खुबशे ग्रंथ बरयले. ताणें भारतीय वखद आनी रसायन उद्देगांची बुन्याद घाली.
विसाव्या शेंकड्याचे सुरवेक भारताची विज्ञान वाठारांत पावलां नेटान पडपाक लागली. तशेंच प्रफुल्लचंद्र राय आनी जगदीश चंद्र बोसाचे नावांन भारतीय तरणाट्यांक प्रेरणा मेळ्ळी. तातुंतल्यान मेघनाद साहा, सत्येंद्रनाथ बोस आनी चंद्रशेखर वेंकटरमण (सी. व्ही. रमण) हें तीन विज्ञानांतले म्हालगडे ह्या भूंयेर निर्माण जाले. मेघनाद साहान विद्युत- चुंबकीय लहरी, अणुची रचना आनी तार्यांचो स्पॅक्ट्रम हांचो फावो तसो संयोग करून एक मौलीक सुत्र सोदून काडलें. ते खातीर ताणें आयन्स्टायनाच्या सापेक्षता सिद्धांताचो उपेग केलो. ह्या सुत्राच्या आदारान तार्यां वयलो दाब आनी तापमान सोदून काडपाक मेळटा. हे सोदाक लागून विज्ञानांत खगोल- भौतिक हो नवो विभाग सुरू जालो. जयंत नारळीकरांचे मतान हो सोद नोबेल पारितोशीक फावो जावपाचे लायकीचो आशिल्लो. पूण ते तेंपार खगोलशास्त्र नोबेल पारितोशिकाक पात्र थारनाशिल्ले.
मेघदान साहा इतलेंच सत्येंद्रनाथ बोसाचे योगदान आसा. ताणें सापेक्षता सिद्धांत, अणूची क्वांटम थिअरी हांच्या आदारान एक प्रबंध बरोवन आयन्स्टायना कडे धाडलो. आयन्स्टायनान तो जर्मन भाशेंत अणकार करून छापपाक धाडलो. ह्या सोदाक लागून द्रव्याचे आनीक एका अवस्थेची गरज दिसपाक लागली. ह्या अवस्थेक बोस-आयन्स्टायन कन्डेंसेट अशे म्हणटात. ती अतीशितल तापमानाचेर तयार जाता. पूण ते तेंपार तशी अवस्था निर्माण करपाचें तंत्रज्ञान उपलब्द नाशिल्ले. 1995 त अश्या अवस्थेचो सोद लागलो आनी 2001 वर्सा ह्या सोदाक नोबेल पारितोशीक फावो जालें. जर सत्येंद्रनाथ बोस ते वेळा जिवे आशिल्ले तर ह्या नोबेलाचे मानकरी जावपाचे. नोबेल पारितोशीक मरणोत्तर जाहीर जायना. अटी प्रमाणें विजेतो पारितोशीक वितरण सुवाळ्या मेरेन जितो आसपाक फावो. तरीय सत्येंद्रनाथ बोस विज्ञानीक मळार अजरामर उरल्यात. अणुच्या एका कणाच्या प्रकाराक बोसोन अशें नांव दिलां. 2012 वर्सा देवकण (God Particle) सांपडले म्हणून बातमी प्रसिद्ध जाल्ली. ह्या कणाचे शास्त्रीय नांव हिग्ज- बोसोन अशें आशिल्लें.
पूण विज्ञान मळार भारताचेर मुकूट चडयलो तो सर सी. व्ही. रमण ह्यांचे सोदान. ताच्या सोदाक लागून अणू रचनेचेर आनी क्वांटम थिअरीचे उजवाड पडलो. सांगपाचे म्हळ्यार ताचे सोदाखातीर जगांतले खूब शास्त्रज्ञ यत्न करताले. पूण त्या प्रयोगांत फावो तो परिणाम मेळपाक खूब कठीण आशिल्ले. तरी फकत 500 रुपयांचे उपकरण वापरून रमणान अपेक्षीत परिणाम दाखोवन दिलो. ताचे सोदा खातीर वखदशास्त्र आनी रसायनशास्त्राक खूब मजत जाता. 28 फेब्रुवारी 1928 त हो सोद लागलो आनी फकत दोन वर्सांनी म्हणजे 1930 वर्सा ताचे सोदाक नोबेल जाहीर जालें. रमणाक नोबेल पारितोशिकाची इतली खात्री आशिल्ली की ताणें स्टॉकहोल्म- स्विडनाक वचपाची तिकीट ऍडवान्स बूक करून दवरिल्ली, अशें म्हणटात.
डॉ. होमी भाभाचें अणू वाठारांतले योगदान भारतीयांक सांगपाची गरज ना. पूण ताणें वैश्विक किरणां विशीं मौलीक संशोधन केल्लें आसा. स्वतंत्र भारताक विज्ञान वाठारांत उर्बा दिवपाक अनेक विज्ञानिकांचो मोलादीक वांटो आसा. नांवां घेवपाचीं जाल्यार विक्रम साराभाई. बिरबल सहानी, शांती स्वरूप भटनागर, प्रशांत चंद्र महालनोबीस हांचीं नावां फुडें येतात. डॉ. शांती स्वरूप भटनागर शास्त्रज्ञान भारताचे पयले प्रधानमंत्री पंडीत जवाहरलाल नेहरूंच्या आदारान देशांत विज्ञानीक क्रांती घडोवन हाडपाक आधुनीक प्रयोगशाळा आनी उच्च दर्ज्याच्या शिक्षणीक संस्था सुरू करपाक योजना चालीक लायल्यो. पंडीत नेहरूंच्या विज्ञानीक दृश्टिकोना खातीर आयज भारत विज्ञानांत फुडारलेला देश म्हणून ओळख निर्माण जाल्या.
ह्या लेखांत फकत मुलभूत विज्ञानाचो विचार केला, हाचीं नोंद घेवची.
विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
