मनीसपणाचीं मुल्यां चित्रीत करपी सत्यजीत रे

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कलाकार

सत्यजित रे हांकां ‘पाथेर पांचाली’च्या न्यूयॉर्क प्रदर्शनाचे खूब पयस मेरेन पावपी फायदे जाले. तज्ञांक हो सिनेमा इतलो आवडलो की थंयचो नामनेचो वितरक एडवर्ड हॅरिसन हाणें 1956 वर्सा कान्स आंतरराश्ट्रीय सिनेमा महोत्सवांत तो दाखोवपाची वेवस्था केली.

आंतरराष्ट्रीय नामनेचे सिने निर्माते -दिग्दर्शक सत्यजीत रे एक उच्च प्रतिभेचे म्हान कलाकार आशिल्ले. साहित्य, चित्रकला, संगीत, रेखाटन, छायाचित्रण अशा साबार मळांचेर ताणीं मोलादिक वावर केला. तांचो जल्म सुकुमार रे आनी सुप्रभा रे हांच्या बंगाली घराब्यांत कोलकातांत जालो. सत्यजीत दोन वर्सांचे आसतना सुकुमार हांकां मरण आयलें. 

बिजोया रे ही सत्यजीत हांची बायल. तांचो पूत संदीप हो फिल्म दिग्दर्शक आसा. बिजोया ही सत्यजीत हांची मामेभयण. प्रेसिडेन्सी कॉलेजींतल्यान पदवी मेळयले उपरांत कलेची आवड आशिल्ल्यान ते रवींद्रनाथ टागोर हांचे प्रेरणेंतल्यान 1940 वर्सा शांतिनिकेतनांत कामाक लागले. नंदलाल बोस सारक्या चित्रकार- कलाकारांचें तांकां मार्गदर्शन मेळ्ळें. ताका लागून रे हांचे जन्मजात कला कुशळटाय आनी सौंदर्य नदरेंत भर पडत गेली. थंयच्यान भायर सरले उपरांत 1943 चे सुरवेक ब्रिटीश जायरात एजन्सी केमर अँड कंपनींत तांची वेपारी कलाकार म्हणून नेमणूक जाली. पुस्तकांचे आवरण खूब कलात्मक रितीन सजोवपांत तांचो हात आशिल्लो. काम करतना तांची सिनेमांची आवड वाडली. रे त्या काळांत जायत्या नेमाळ्यां खातीर सिनेमांचेर लेख बरयताले.

1947 वर्सा ताणीं आपल्या वांगड्यांच्या आदारान ‘कलकत्ता फिल्म सोसायटी’ ही संस्था सुरू केली.1950 त कंपनीन तांकां उच्च शिक्षणा खातीर इंग्लंडाक धाडलो. थंयच्या स म्हयने रावपाच्या काळांत ताणीं  शेंकड्यांनी उत्कृश्ट सिनेमां पळयले. चड करून दिग्दर्शक डी सिका हाच्या ‘द बायसिकल थिफ’ ह्या सिनेमाक लागून स्वताचो सिनेमा काडपाचो प्रेरणा मेळ्ळी. 1950 वर्सा भारतांत परत येतकच त्या वेळार थंय रावपी फ्रेंच दिग्दर्शक झां रणवार हांच्या सांगाताचो आनी मार्गदर्शनाचो तांकां फायदो जालो. हाचे आदीं नामनेचो लेखक बिभूतिभूषण बंदोपाध्याय हांची ‘पथेर पांचाली’ ही कथा सत्यजीत हांच्या मनांत घोळटाली. तेच काणयेचेर सिनेमा करचो अशें तांकां खरपणान दिसलें. बोटीन भारतांत परत येतना तांणी पटकथा बरोवपाक सुरवात केली. कामाचें वेवस्थापन केल्लें, पूण पयशांचो प्रवाह सुकून गेल्लो. असल्या वेळार  अस्तंत बंगालाचे तेन्नाचे मुख्यमंत्री डॉ. बी. सी. राॅय हांणी सिनेमाचें कलात्मक सादरीकरण पळोवन बंगाल सरकारान फिल्माची पुराय अर्थीक जापसालदारकी घेतले अशें जाहीर केलें. देखूनच 3- 4 वर्सां आडकून पडिल्लो सिनेमा 1955 वर्सा एकदांचो पुराय जालो. त्याच वर्सा न्यूयॉर्कची नामनेची संस्था ‘म्युझियम ऑफ मॉडर्न आर्ट’ ही भारतीय कलेचें प्रदर्शन करपाची आशिल्ली. रे हांकां खबर आशिल्ले हे संस्थेच्या प्रतिनिधीन ह्या सिनेमाचो एक भाग पळयल्लो.

अचकीत न्यूयॉर्कांतल्यान  सत्यजित रे हांकां फिल्म दाखोवपा विशीं मागणी आयली. इतली मोलादीक संद चुकोवची न्हय म्हणून ह्या सिनेमाचे सगळे संस्कार दिस-रात काम करून पुराय केले आनी ‘पाथेर पांचाली’चो प्रीमियर न्यूयॉर्कांत जालो. ते उपरांत दोन म्हयन्यांनी कलकत्ता शारांत हो सिनेमा प्रदर्शीत जालो.

सत्यजित रे हांकां ‘पाथेर पांचाली’च्या न्यूयॉर्क प्रदर्शनाचे खूब पयस मेरेन पावपी फायदे जाले. तज्ञांक हो सिनेमा इतलो आवडलो की थंयचो नामनेचो वितरक एडवर्ड हॅरिसन हाणें 1956 वर्सा कान्स आंतरराश्ट्रीय सिनेमा महोत्सवांत तो दाखोवपाची वेवस्था केली.

थंयचे समीक्षक ‘पाथेर पांचालीं’तल्या वास्तववाद आनी कलाकुसरीचेर फिदा जाले आनी तांणी ह्या सिनेमाची तोखणाय ‘मनीसपणाचो उत्कृश्ट आलेख’ अशी केली. कान्स सोडल्यार ‘पाथेर पांचाली’क जायत्या देशांनी पुरस्कार मेळ्ळे. फुडें सत्यजीत हांणी ‘पाथेर पांचाली’ माळेंत अपराजितो (1956) आनी अपूर संसार (1959) हे आनीक दोन सिनेमा तयार केले. ते खातीर ‘आपू सिनेमा ट्रीलाॅजी’ नावाची खाशेली मान्यताय मेळ्ळी. ताची पटकथा पुस्तक रुपांत उपलब्ध आसा. (द अपू ट्रिलॉजी, संपा. शंपा बॅनर्जी, 1985). मजगतीं, रे हाणें पराश पाथर (1957) आनी जलसाघर (1959) अशे दोन सिनेमां तयार केले. ताचो देवी (1960) हो सिनेमा बंगालचे सामंतवादी परंपरेचे फाटभुंयेर घडिल्लो. अपूर संसारांत पयले खेप काम करपी शर्मिला ठाकूर (टागोर) देवी सिनेमांत आशिल्ली. 

हे पयले स सिनेमा पं. रविशंकर, विलायत खान, अली अकबर खान सारक्या नामनेचे  कलाकारांनी संगीतबद्ध केल्ले. उपरांतच्या सगल्या सिनेमांक मात स्वता सत्यजीत रे हाणें संगीत दिले. 1955 ते 1985 ह्या काळांतच्या तीन दशकांत रे हांणी पंचवीस सिनेमां आनी कांय एनिमेटेड सिनेमां तयार केले. 1961 वर्सा रवींद्रनाथ टागोराच्या जल्मशतीच्या निमतान ताणीं ‘अनुबोध’ सिनेमा तयार केलो. ते भायर टागोरांचे कथेचेर आदारिल्लो ‘तीन कन्या’ हो सिनेमाय त्याच वर्सा तयार केलो. ताचे उपरांत टागोराचे कथेचेर आदारिल्ले कंचेनजंग वाभिजन (1962), महानगर (1963), चारुलता (1964) कपुरूश ओ महापुरुष (1965) आनी नायक (1966) हे सिनेमा दिग्दर्शीत केले. चिडियाखाना (1967) आनी गोपी गायेन बाघा बायेन (1968) हे ताचे खासा भुरग्यां खातीर तयार केल्ले सिनेमां.

उपरांतच्या सिनेमांत अरण्येर दिन राती आनी प्रतिद्वंदी (1970), सीमाबद्ध (1971) आनी दुसऱ्या म्हाझुजाचे फाटभुंयेर 1943  वर्साच्या दुकळाचें चित्रण अशानी संकेत (1973) हांचो आस्पाव आसा. ताणीं 1974 वर्सा सोनार केला नांवाचो आनीक एक भुरग्यां खातीर सिनेमा तयार केलो. 1975 ते 1985 मेरेन रे हांचे सिनेमां ते म्हळ्यार जनारण्य (1975), शतरंज के खिलाडी (1977), जय बाबा फेलुनाथ (1978) हे, स्वताचे गुप्तहेर कथेचेर आदारिल्ले हीरक राजा देशे (1980) टागोर हांचे कथेचेर आदारिल्ले घरे बैरे (1984). 

साहित्या वांगडाच सिनेमांची खोलायेन जाणविकाय आशिल्ल्यान ताणीं ‘संदेश’ हें नेमाळें परतून जिवीत करून आपल्या आजो- बापायलें साहित्यीक दायज फुडें व्हेलें. स्वताय साहित्याची निर्मणी केली. तांणी ‘अवर फिल्म्स देअर फिल्म्स’ (1976) ह्या पुस्तकांतल्यान सिनेमा समिक्षे विशीं मोलादीक मार्गदर्शन केला. सिनेमा मळार प्रवेश केल्या उपरांत वेगवेगळ्या कला- संस्कृतायांचें संमिश्र प्रतिबिंब ताचे चित्रण शैलीचेर पडप सभावीक आशिल्लें. पडद्याची रचना, प्रमाण, दृश्य शैली, कोन, अवकाशीय खोलाय, रंग येवजण, तशेंच भायली प्रतिमा आनी संगीत, आशया प्रमाण कॅमेऱ्याची हालचाल, तातूंतल्यान मेळिल्लो ताल आनी त्याच तालाक बळगें दिवपी सैमीक आवाजांचो वापर तांच्या सिनेमांनी दिसता. 1959 सावन ताणीं आंतरराश्ट्रीय सिनेमां महोत्सवांचे जूरी म्हूण काम केल्ले.

तांकां जायते भोवमान मेळ्ळ्यात. रेमन मॅगसेसे पुरस्कार (1967), ब्रिटीश फेडरेशन ऑफ फिल्म सोसायटीज ह्या संस्थेन निमाण्या अर्द शेंकड्याच्या पुरस्काराचो उत्कृश्ट दिग्दर्शक (1975); ऑक्सफर्ड विद्यापिठाची डॉक्टरेट पदवी (1978); पद्म भूषण (1969). रे हांकां फ्रान्सान लीजन ऑफ ऑनर हो पुरस्कार दिला. पिरायेच्या 70 वर्सां तांकां सिनेमांतल्या आजीवन कामगिरी खातीर मानाचो आॅस्कर पुरस्कार फावो जालो. भारतीय सिनेमांतल्या अविश्वसनीय योगदाना खातीर 1992 वर्सा तांकां ‘भारत रत्न’ भेटयलां. 

काळजाचें दुयेंसांन स्वास घेवपाक त्रास जावपाक लागिल्ल्यान  तांकां कलकत्त्याच्या बेले व्ह्यू हॉस्पिटलांत दाखल केल्या उपरांत 23 एप्रिल 1992 दिसा ते संवसाराक अंतरले. कलात्मक चित्रण आनी वास्तवादी आशयघन कथा हाचे बळग्यार इनामां आनी भोवमान मेळोवपी सत्यजीत रे सारको कलाकार भारतीय सिनेमा सृश्टीक परत मेळप  दुर्मीळ.

सुदिन वि. कुर्डीकार