भजन : आदीं आनी आतां

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

आतांचे गायक झांज अशे वाजयतात की ते एकमेकांक आपटतात, आपटनात अशें दिसता. आवाज येता, येना असो भास जाता. आनी गायक जे झांज वाजयतात ते हात हालतात म्हणू जागे आसात अशें म्हणपाचें?

हालीं हालीं भजनाचे काय उक्तावण सुवाळे घडोवन हाड‌टात. त्या सुवाळ्यांनी वेगवेगळे मुखेल सोयरे वेगवेगळ्या तरांनी भजनाचे वेगवेगळे अर्थ लोकांक पटोवन दिवपाचें काम करतात. कोण एकलो म्हणटा, भजन हें एक सदि्धी कडेन पळोवपाची वाट जाल्यार दुसरो कोण म्हणटा, भजन हें देवाक भेटपाचें साधन तर तिसरो एक म्हणटा, भजन हें आध्यात्मिक साधने कडेन कितें तरी! कितें सदि्धी, कितें आध्यात्मीक, म्हाका त्या उतरांचो सादो सरळ अर्थच कळना. जे गावपी वा आयकुपी हें सगळें प्राप्त करतात काय ना हेंवूय म्हाका खबर ना. एक मात खरें की हिंदू धर्माचे कांय अवघे तथाकथीत ठेकेदार जांकां शिकप ना, वाचन ना, अभ्यास ना, जांची भावना रोखडीच दुखावता ते तुजे कडेन तुच्छतायेन पळयतात. तूं एक वाळेस, रस्ताद, शितीज नाशिल्लो अवचिन्न जाल्ले वरी? हें साठ, पासस्ट वर्सांचे ठेकेदार आपल्याचेर बरे संस्कार जाल्यार हाचो शो करपा पासत भर रस्त्यार दुसऱ्यांच्या पांयाक हात लावन पांयां पडटात तेन्ना तें बुरशे कशें दिसतात.
म्हाका जर विचारीत तर हांव म्हणीन, भजन हें एक प्रकारचें वखद. भजन गावपी वा आयकुपी त्या तितल्या वेळार सगळें कितें विसरता. तान विसरता, भूक विसरता. दुख्ख विसरता, पिडा विसरता, त्रास विसरता, सगळें जें जिवाक बादलां तें विसरता. आनी कोणूय भुरगो लेगीत सांगत की मन खोशी म्हळ्यार तूं दुयेंसांतल्यान मुक्त.
हांव पयलीं भजनांक मुजरत वतालों. खूप आनंद जातालो तें तितलें अणभवतना! ती तितली भजनाची कार्यावळ सोडून बाकीचें जग तूं सोयिस्करपणान विसरता. तेन्ना जे भजन गावपी अशिल्ले तांकां संगीताचें वा गायनाचें शिकप नासतालें. तांच्या डीएनएंन जी कितें संगिताची जाण आसताली ताचें वरवीं तांचें गावप आसतालें. तेन्ना जे गावपी आशिल्ले ते गळ्याच्यो शिरो टायट करीत मळबाक लेगीत आयकूंक येत इतल्या व्हडल्यान गायताले. तांकां लावडस्पिकराची लेगीत गरज पडना आशिल्ली. तेन्नाचें झांज वाजोवप म्हळ्यार झांन अक्षरशा फोडून उडेावप. तेन्नाचे तबलें वाजोवपी तबलें वाजयतना तकली फुडें काडून गावप्या कडेन अशे तरेंन पळयताले आनी डग्ग्याचेर थाप मारून हात वयर अशे शेवटिताले की ते म्हणटाले. व्वा ! कितें गायलो. तसोच पेटिकार. मदींच भात्या वयलो हात सोडून, हात वयर फेंकून गायतल्याक प्रोत्साहन दितालो. तशेच बाकीचे गावपी. ते दोनूय हात तकले मुखार हाडून, तकली गावप्या वटेच्यान झोकून, झांज अशे ठोकताले की गावप्यांक, आयकुप्यांक सगळ्यां चेव चडटालो. आतां हे सगळे गावपी तालार गायताले. सुरांत गायताले काय ना हें म्हज्यान सांगपाक जावपा ना. म्हज्या डीएनयंत संगीत ना. म्हाका संगिताचे कांयच समजना.
तेन्नाच्या भजन गावप्यांच्या तोंडार, भजन सोंपतकूच जी खोशी दिसताली ती अभूतपूर्व आसताली. तेन्नाची गरिबी! ह्या कलाकारांक एक वेळेचें अन्न पसून पोटभर मेळनासलें. ते जें भात रोंयतात ताचें शीत, ताल्ल्यांचें कालवण आनी दोणांतली आमली इतलेंच तांचे जेवण. मागीर खाड काडपाक आनी पयशे खंयचे आसतले? तांच्या पोल्या वयले खाडाचे खुंटे वाडिल्लेच आसताले. असल्या ह्या खुंटे वाडिल्या भजन आयकतल्यांच्या तोंडार नदर मारप आनी आमी देशा खातीर कितें तरी मेळयलें असले भावनेन उद्भविल्ली तांच्या तोंडा वयली ती प्रसन्नताय, उपरांत आमच्याय काळजांतली प्रसन्नताय वाडयताली.
मदीं कामा पासत म्हणात वा आनीक कित्या खातीर समजात, भजनाचो आनंद लुटप जालें ना. आनी आतां बसपगारी जातकूच पंदरा- सोळा वर्सांनी परतून भजनांक उपस्थित रावपाचो योग आयलो. कारण जालो डाॅ. प्रदीप बोरकार, म्हजो साडू. ताका भजनाचें खूप पिशें. म्हणचे फक्त आयकुपाचें न्हय तर स्वता गावपाचें. आतां एकलोच कितें वतलो म्हणू तों आमकां दोग- तीग जाणांक आपल्या वांगडा व्हरता. तातुंतलो एक हांव. म्हाका कसलेच त्रास नात. तों म्हाका म्हज्या घरा कडेन येवन व्हरता आनी भजन सोंपतकूच परतून म्हाका म्हज्या घरा कडेन पावयता. आमी दोगूय चिखले लागींच रावतात. हांवें ताच्या वांगडा अंदूं मडगांवचें दामोदर साल, पणजेचें महालक्ष्मी देवूळ, मडगांवच्या हावसींग बोर्डांतलो तशेंच नावेलीचे सार्वजनिक गणपती, बोरयेचें शिवी देवूळ, पांजरखणीचें एक देवूळ, वेर्णेच तें देवूळ, प्रियोळा अशेंच दोंगरार वयर आाशिल्लें देवूळ, बोरये भटागेर मनयतात ती अक्षय त्रयोदस, तळावले ढवळीकाराच्या घरांतलो गणपती, बोरये नवदुर्गा देवळा कडेन आशिल्ली समाधी अशा विवीध सुवातांचेर ह्या वर्सा भजनांचो सुवाद घेतलो.
पूण दरेक कडेन भजन जें पळयलें वा आयकलें ताणें दोळ्यांत वा कानांत पडली ती फक्त निरशेणी. तेन्ना भजनांत आपुणूय तल्लीन जावन जें सूख मेळटालें तें आयज मेळ्ळेंना. कारण म्हाका दिसता एकूच, संगीत शिक्षण. आजचे भजन गायक गायन शिकल्यात. तें तांचे गायन शिक्षण तांकां शिरो टायट करून गावपाक मान्यताय दिना. ते भजन गायताना तोंड इतलेंच उगतें करतात कीं दांत लेगीत झळकनात. कांय कांय वेळार कोण गायता तें लेगीन लक्षात येना. आॅर्केस्ट्रांत गायक आनी गायिका गायतात. वादद्यां वाजोवपी वाद्यां वाजयतात. ते आपलें काम चोख करतात. फकत गावप्यांक साथ दितात. तांकां आनीक- आनीक कांय लागना. ते भशेन भजनांत आतांचे पेटीकार आनी तबलेकार आपलें काम यथायोग्य करतात. ते फक्त संगीताची साथ दितात. आयकुपाक दोनूय वाद्यां मधूर दिसतात. खंयच आदळ आपट ना. पयलींचे झांज मोठे आसतालें. आतांचे सान. आतांचे गायक झांज अशे वाजयतात की ते एकमेकांक आपटतात, आपटनात अशें दिसता. आवाज येता, येना असो भास जाता. आनी गायक जे झांज वाजयतात ते हात हालतात म्हणू जागे आसात अशें म्हणपाचें? हरशीं अशेंच वयले वयर पळयल्यार ते न्हिदल्यात कशे दिसतात. भजन सोंपतकूच तांच्या तोंडाचेर प्रसन्नतायेची कात इल्ली लेगीत हालना. आपणें आपल्यार सोंपयिल्लें काम केलें. ते उठ्ठात आनी चलपाक लागतात. चल, भजन सोंपलें.
लेख सोंपयतना, हांव महालक्ष्मी देवूळ, वेर्णेचें देवूळ, मडगांवचें सिद्धीविनायक देवूळ हांच्या पदाधिकाऱ्यांक एक सल्लो दिवूंक सोदतां. बाकीचीं ल्हान देवळां आनी मुखेलपणान ते खातीर उदाहरण म्हणून महालक्ष्मी देवळाचें दितां. ह्या व्हडल्या देवळांच्या पदाधिकाऱ्यांक भजन गावप्यांची पर्वा ना, अशें म्हाका दिसलें. तांकां एक जमखण दिलें आनी मायकाची वेवस्था केली म्हणचे आपलें काम सोंपलें अशें तांकां दिसता आसुंये. महालक्ष्मी देवळांत भेट घेवपाचीं सगळीं तीन स्थानां आशिल्लीं. एक महालक्ष्मी देवी, दुसरें हे जे भजन गावपी बशिल्ले तांचे फाटल्यान आनी तिसरें, ताच्याय फाटल्यान. हीं तीन स्थानां फकत श्रावण म्हयन्या पुरतीं काय सदांच हाची म्हाका जाणविकाय ना. भेटेक शेंकड्यांनी लोक येताले. वताले. तांकांच आपले मदीं वाट काडपाक त्रास पडटाले. मागीर ह्या भजनी लोकां कडेन तांचें कितें लक्ष वतलें? आनी हे भजनी कलाकार जंय जशे बशिल्ले ते साहजीकच तकली वयर करून चलतल्यांक दिश्टीच पडनाशिल्ले. ते बाबडे हें बरे जाल्यार सगळें बरें अशे पद्धतीन आपलें गावप करताले.
तशें पळोवपाक गेल्यार हे जे गावपी बशिल्ले थंय म्हऱ्यांतून एक माचीशी आशिल्ली. हरशीं ह्या भजनी कलाकारांक ते माचयेर स्थान दिल्यार जातालें. ते आपले उगते हवेंत गायन करपाक शकतले आशिल्ले. मुक्त वातावरणात तशेंच साहजीकच सकयल लोकांक येवपा वचपाक चड उगती सुवात मेळटली आशिल्ली. भाविकांक वचप येवप सोंपें पडटलें आशिल्लें. आनी म्हत्त्वाचें म्हळ्यार जमनी परस माची थोडी वयर आशिल्ल्यान चलतल्या भाविकांक, ती माची आपले तकले परस वयर आशिल्ल्यान अशेंच चलतां चलतां नदर मारप त्रासा बगर जातलें आशिल्लें. भजन बरें मनरिजवण करपी जाता जाल्यार हे लोंक उण्यांत उणें पांच मिणटां तरी आयकुपाचे मनस्थितींत उरतले आशिल्ले. आनी ताच्या मदलें उलोवणें थोडें उणें जातलें आशिल्ले. आनी आपले आपूण थंय एक हय- न्हयशी अशी शांतताय पसरतली आशिल्ली. अशीच वेवस्था धोंपरा मेरेन एक न्हानशी माची बांदपाचें काम वेर्णेचें आनी सिद्धीविनायक देवूळ तशेंच बाकीचीं व्हडलीं देवळां करूंक शकतात.
एक दीस भजनाक वतना गाडयेंत माचयेचो हो विशय हांवें सगळ्यां मुखार काडलो. ताका जाप दितना एका इश्टान म्हणलें, भजनी कलाकारांक माचयेर बसयल्यार ते देवा परस वयर बशिल्ले वरी जाता! ही आनीक एक अंधश्रद्धा. हांव मानिना. पूण हें जर खरें तर ‘तुं धाकलो, हांव व्हडलो’ असले बुरशे विचार देवाच्या मनांत केन्नाच्यान येवपाक लागले? आनी ताच्या मनांत जर असले बालीश विचार येतात तर ताका देव कित्याक म्हणप? तो मनिसूच जालो जाल्यार ह्या मनशाक इतलो भाव कित्याक दिवप?
कांय लोक भियेतात की परंपरा बदलल्यार देव कोपतलो. म्हाका एक कळना की देव इतलो हलको? परंपरा बऱ्या खातीर बदलल्यार देव कोपतलोच कित्याक? आनी अशे पद्धतीने विचार करप म्हळ्यार एका तरेन देवाचो अवमान न्हय तों? आं, एक खरें की देवांनीच आतां तांची परंपरा मोडून खरेपणान निबर जावपाचो वेळ आयला. सोंपेपणान समजावन सांगतलो जाल्यार देवाचो सोपून घेवन तो मोडल्यार आनी दुसऱ्या पक्षांत प्रवेश केल्यार देवान ताका वायटांतली वायट खास्त दिवपाकूच जाय.

अरविंद काकोडकार
वास्को