बरो फुडार घडोवपाक विज्ञाना बगर पर्याय ना

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

ह्या म्हयन्याचो निमणो दीस 28 फ्रेबुवारी, भारतीय विज्ञान दीस म्हणून व्हड उमेदीन मनयतात. 28 फ्रेब्रुवारी 1928 क ‘रमण इफेक्ट’ हो सोद लागलो आनी दोन वर्सांनी म्हणजे 1930 त ह्या सोदाक नोबेल पुरस्कार फावो जालो. हरशीं खंयच्याय सोदाक नोबेल मेळपाक वर्सांनी वर्सां वाट पळोवची पडटा. त्या वयल्यान ह्या सोदाचें मोल समजून येतलें. सभावीकपणान ह्या नोबेल पुरस्काराचें व्हडपण मिरोवपाक खंयच्याय भारतियाक अभिमान दिसताच. पूण तेच बराबर मनांत एक खंतय दिसता. दोन वर्सांनी ह्या सोदाचो शेंकडो पुराय जाता, तरी विज्ञानांतलें दुसरें नोबेल भारताच्या नांवार लागलें ना.
1928 वर्सा हो सोद लागलो. तेन्ना आमचो देश पारतंत्र्यांत आशिल्लो. म्हणजे स्वतंत्र भारतांत नोबेल लायकीचो एकय सोद लागलो ना. संवसारांत दोन तृतीयांश विज्ञानीक मनीस बळ तयार करपी हो देश मौलिकतायेंत आनी सर्जनशीलतायेंत फाटीं उरता. तांतल्या तातूंत आनीक एक खंतीची गजाल म्हणजे आतां मेरेन एकय तंत्रीक वा यंत्राचो सोद ह्या देशांत लागिल्लो ना.
विसाव्या शेंकड्याच्या सुरुवेक इंग्रजी शिक्षण वेवस्थेक लागून, खासा करून देशांत पाश्चात्य विज्ञानीक शिक्षणा खातीर देशांतल्या विद्वान लोकांक प्रेरणा मेळ्ळी आनी हें नवें आव्हान आपणावन विज्ञान वाठारांत काम सुरू जालें. श्रीनिवास रामानुजन, प्रफुल्लचंद्र रॉय, जगदीशचंद्र बोस, मेघनाद सहा, सत्येंद्रनाथ बोस, होमी भाभा आनी ज्या सोदाचो भोवमान म्हणून 28 फ्रेब्रुवारी हो विज्ञान दीस मनयतात, तो ‘रमण इफेक्ट’ सोद हे सगळे 20 व्या शेंकड्या पयल्या पन्नाशींतले आसात. वयर थोडींच नांव दिल्यांत ते बगर आनीक खूब जाणांचे मौलीक विज्ञानांत व्हड योगदान आसा. तशेंच मेघनाद सहा आनी सत्येंद्रनाथ बोस हांचे संशोधन नोबेल पारितोशिकाचे लायकीचें आशिल्ले. सांगपाचें म्हणल्यार सत्येंद्रनाथ बोसाच्या सोदाक 2001 चे नोबेल पारितोशीक फावो जालें. पूण त्या वेळा ते संवसाराक अंतरिल्ले.
वयल्या योगदाना खातीर भारतीय बुदंवतकाय आधुनीक विज्ञाना खातीर खंयच फाटीं ना अशी प्रतिमा संवसारांत निर्माण जाली आनी भारतीय विज्ञानीक वाठारांत एक आशेचो किरण निर्माण जालो. तशेंच स्वतंत्र भारताक पं. जवाहरलाल नेहरू हे आधुनीक विचारांचे आनी विज्ञानीक नदर आशिल्ले प्रधानमंत्री म्हणून मेळ्ळे. देशाचो बरो फुडार घडोवपाक विज्ञान- तंत्रज्ञान बगर पर्याय ना हें वळखून तांणी अनेक विज्ञानीक प्रकल्प हातांत घेतले. तशेंच विज्ञान वाठारांत फुडारिल्ल्या देशांचो आदार घेतले बगर ते फुडें व्हरप शक्य ना, हे वळखून तांणी आपली बुदवंतकाय वापरून सगले प्रकल्प चालीक लायले. तशेंच देशांतल्या विज्ञानीक बुदवंतकायेक प्रोत्साहन दिवपाक आयआयटी आनी आधुनीक प्रयोगशाळा सुरू केल्यो.
तरी हजारांनी वर्सां परंपरा आनी कर्मकांडात रमून गेल्लो हो समाज सोंपेपणी विज्ञानीक निश्ठा आपणायतलो हे विशीं दुबावच आशिल्लो. ‘डिस्कवरी ऑफ इंडिया’ ह्या पुस्तकांत पं. जवाहरलाल नेहरूंन हुस्को उक्तायला. आमची बुदंवतकाय अदीं मदीं परंपरेच्या बचक्यांत वचून आपली विवेकबुद्दी वगडावन बसता. सरसकट लोकांचें तर सोडाच शास्त्रज्ञय ताका आडवाद नात. प्रयोगशाळेंत शास्त्रीय ज्ञानाचो वापर करतात. तेच शास्त्रज्ञ दिसपट्टे जिवितांत सामके उरफाटे वागतात. तोंड धांपून धर्म- पंडितांच्या अ- शास्त्रीय कर्मकांडां प्रमाण वागपाक कसलीच भिडमुर्वत दवरनात.
विज्ञाना बगर आयच्या युगांत आमच्या जि‍वितांतलें पान लेगीन हालना. अश्या युगांतले सुशिक्षित जापसालदार प्रौढ नागरिक ह्या नात्यान विज्ञान म्हणजे कितें? विज्ञान कशें चलता? विज्ञान दीस कित्याक मनयतात? ताचे फाटलो हेत जाणून घेवपाचें कसलेंच कर्तव्य उरना काय? भारतीय प्रौढ नागरिकांचे वागणुकी वयल्यान अशें दिसून येता, विज्ञान आनी विज्ञाननिष्ठा ह्या विशया कडेन तांकां कसलेंच देणें घेणें लागना. आत्मनिर्भर समाजाचीं हीं लक्षणां बरीं म्हणपाक शकनात.
संविधानाच्या कलम 51 अ प्रमाण समाजांत विज्ञान निष्ठा जागोवप आनी ताचो प्रसार करप हें दरेका नागरिकाचें कर्तव्य मानलां. पूण सामान्य लोक सोडात, विज्ञानीक वाठारांतले तज्ञ लोक विज्ञान निष्ठे कडेन कितले प्रामाणीक आसात, हो विचार करपा सारको प्रश्न.
सांगपाचो मुद्दो म्हणल्यार विज्ञान दीस हो शालेय विद्यार्थ्यां पुरतो मर्यादीत ना. विज्ञानीक दृश्टिकोनाची विद्यार्थ्यांक जितली गरज आसा ताचे परस चड गरज आमच्या समाजाक आसा. कारण ह्या देशांत गरीब, पिडीत आनी गरजू लोकांची संख्या चड आसा. अंध्दश्रद्धा आनी अ- वैज्ञानीक कर्मकांडाचे भकीक पडून तो पयलो बळी वता.
सरसकट लोकां मदीं विज्ञानाचो प्रसार जावंचो म्हणून विज्ञान आनी तंत्रज्ञान खात्या मदीं 1982 वर्सा एक खाशेली संस्था निर्माण केली. ह्या संस्थेन रेडिओ, टिव्ही, विज्ञान मनोरंजक करून विज्ञान विशय मांडपाचे यत्न केले. तशेंच चमत्कारां फाटलें विज्ञान अशे कार्यक्रम करून सरसकट लोकांक चमत्कारा फाटलें धोंग पटोवन दिवपाचे यत्न केले. गिराणा विशींच्यो चुकिच्यो समजुती पटोवन दिवपाचो यत्न केलो. 1995 वर्साच्या खग्रास सूर्य गिराणांचे लायव्ह प्रक्षेपण जालें, तें पळोवपाक लोकांनी बरोच उत्साह दाखयलो. तशेंच गिराण पळोवपाक तरणाट्यांनी बरीच उमेद दाखयली. तशेंच ‘विज्ञान दीस’ मनोवपा फाटली प्रेरणा विज्ञान प्रसाराचें एक माध्यम आसा. शालेय भुरग्यां खातीर बाल विज्ञान काँग्रेस ही अभिनव अशी कार्यवळ आसा.
जानेवारी 2025 सावन राष्ट्रीय पांवड्यार ‘विज्ञान धारा’ ही येवजण सुरू केल्या. वेगवेगळ्या विशयांतले विज्ञान तज्ञ वेगवेगळ्या शाळांनी वचून विज्ञानीक विशयांचेर मार्गदर्शन करतात. आतां मेरेन 500 परस चड विज्ञान व्याख्यांना जाल्यांत. गोयांत ही येवजण उच्च शिक्षण संचालनालय आनी गोवा उच्च शिक्षण विभाग हांच्या मार्गदर्शना खाला चलता. विज्ञान प्रसारा खातीर अशे यत्न चालूच रावचे. आयची पिळगी विज्ञान घडोवपाक फुडाराची आस्त आसा.
पं. जवाहरलाल नेहरूंची हीं उतरां सदांच मतींत धरचीं. ‘जो विज्ञाना कडेन इश्टागत करता तोच फुडार घडोवंक शकता.’ पयल्या विज्ञान क्रांतीच्या वेळा आमी फाटीं उरले. फुडाराकय विज्ञानांत आमी फाटीं उरले जाल्यार नवे पिळगेचें व्हड लुकसाण जातलें आनी ताका जापसालदार आमीच आसतले. समृद्ध फुडार घडोवपाक आधुनीक विज्ञान- तंत्रज्ञाना बगर पर्याय ना.

विज्ञानदूत श्रीकांत शंभू नागवेंकार
9096512359