फिलोमेना ब्राज ई क्रास्तो : कोंकणी पालकाचें तिजलोलें कलाकार

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

फिलोमेना ब्राज ई क्रास्तो, जाका तियात्र पालकार फिलू म्हूण पाचारताले, तें मूळ गांवान ओल्लेचें (ओर्लीं), पूण जल्मलें आनी वाडलें फोर्ट, मुंबयंत. 24 सप्टेंबर 1933 ह्या दिसा डॉ. नाजारेथ आनी कॅण्डिडा ब्राज, हांकां फिलोमेना जल्मलें. ताणें सेण्ट एन्स गर्ल्स हायस्कुलांतल्यान आपलें शिकप सोंपोवन, वूडहावज वाठारांतल्या होली नेम हायस्कुलांत थोड्या काळाक शिक्षक म्हूण नोकरी केली. अभिनय करप ताच्या रगतांतूच तें इस्कोलाच्या कॉन्सेर्तांनी भाग घेतालें.
तरनाटेपणार फिलू इगर्जेच्या कामांत गुंथून आसतालें आनी केन्नाय फिर्गोजेंत भुरग्यांचे कार्यक्रम घडून हाडटालें. तें खास आपूण भुरग्यांक तालीम दितालें आनी जायते पावटीं आपुणूय त्या कार्यक्रमांनी भाग घेतालें. असल्या एका कार्यक्रमाक आल्फ्रेड रोज मुखेल सोयरो आसलो आनी ताणें फिलूच्या आंगांत आशिल्ली कला आनी अभिनय करपाची तांक वळखून घेवन ताका आपणें दिग्दर्शीत केल्ल्या ‘जोत्काशी दर्जी’ ह्या तियात्रांत आस्पावून घेतलें. हे तरेन 1963 वर्सा फिलू पयलेच पावट वेवसायीक तियात्र पालकार आल्फ्रेड रोजान दिग्दर्शीत केल्ल्या ह्या तियात्रांत आयलें. तातूंत थावन मागीर ताणें आनीक फाटल्यान वळून पळेवंक ना, बगर फुडें वचत रावलें.
‘जोत्काशी दर्जी’ ह्या तियात्रांत तें पालकार आयले उपरांत जायत्या दिगदर्स्पियांचो दोळो ताचेर आसलो. रोखडेंच ताका सी. आल्वारीसान आपल्या ‘आशा’ तियात्रांत अभिनय दिलो. आनी ते उपरांत तें सी. आल्वारीसाच्या मुंबयंत पालकार हाडिल्ल्या दर एका तियात्रांत भुमिका करूंक लागलें. सी. आल्वारीस त्या काळा वयलो मुखेल दिग्दर्शक आशिल्ल्यान फिलून सुरवातेक ताच्या साबार तियात्रांनी भुमिका केल्यात, जशे परीं ‘म्हजी वोनी’, ‘आतांच्यो सुनो’, ‘कर्तूब आवयचें, ‘डॉ. सायमन, ‘घोरकार्न मांय’, ‘मावशी वो पायची बायल’, ‘वोन-शीत’, ‘नोवरो फसलो साग्वाद दिवन, ‘आदीं आनी आतां, ‘भाटकार दे गोवा’, ‘केदनां उदेतलो तो दीस’, ‘गोंयचो मोग’, आनी हेर.
आल्फ्रेड रोजाच्या दिग्दर्शना खाला ‘जोत्काशी दर्जी’ ह्या तियात्रांत सुरवात केले उपरांत फिलून आल्फ्रेड रोजाच्या आनीक कांय तियात्रांनी भुमिका केल्यात: ‘डायरेक्टर सायब’, ‘हांव तो पेन्सांवकार’, ‘मुनीस वो देंवचार?’, ‘रोगताक तानेलोलो’ आनी ‘लाखपती नोवरो’. प्रेम कुमाराच्या ‘अर्धी भाक्री’ तियात्रांत फिलून म्हत्वाची भुमिका केल्ली. प्रेम कुमार, फिलू खातीर खेरीत अभिनय बरयतालो आनी ताच्या तियात्रांनी तें खूब पर्जळ्ळां, जशे परीं ‘पाय’, ‘आमची भास’, ‘वावराडी’, ‘पेल्याचे वस्तूची आशा करूं नये’, ‘रीण’, ‘रेकाद’, ‘काकूट’, ‘दूख’, ‘वांटे’, ‘अब्दूल-नारायण-डिसोझा’, आनी हेर.
चाळीस वर्सां वयर फिलोमेनान कोंकणी पालकार जिन्सावार भुमिका केल्यो आनी कांतारांय गायलीं. ताणें आनिकूय जायत्या लौकीक दिगदर्स्पियांच्या तियात्रांनी भाग घेतला, जशे परीं: सायब रोचा, मिंगेल रॉड, जे. पी. सौझालीन, किड बॉक्सर, डोड दे वेर्णा, नेल्सन आल्फोन्सो, एम बोयर, जासिंत वाज, रेमी कुलासो, डॉ. सायमन सी. फेर्नांडीस, रॉबिन वाझ, कामत दे असोळ्णा, एँथनी डि’सा, रोमाल्द फेर्नांडीस, स्टार ऑफ आरोसी, एरिस्टेडीस डायस, लुसियान डायस, बाब पिटर-ओफिलिया, एच. ब्रिटण, मास्टर वाझ, बर्नार्ड दे अल्डोणा, पिटर गोम्स, ग्रेग फेर्नांडीस, जेफसिस हिटलर, मानुयेल डि’लिमा, रिको रॉड, व्हिल्मिक्स ट्रियो, पॉल रोमी, जो रोझ, आनी हेर.
दुखेस्त अभिनयांत फिलू प्रेक्षकांच्या दोळ्यांनी दुकां हाडटालें जाल्यार खलनायकाच्या अभिनयांत तें एका खडपा परीं कडक आसतालें. विनोदी अभिनयांत तें येतालें तेन्ना प्रेक्षकां मदीं हांशाचो खळ-खळ उत्पन्न करतालें. माचयेर तें मेकळें आनी सदांच आपल्या सैमीक सभावान आसतालें. “हांव कर्मणूक दिवपी. म्हज्यांत भितरल्यान दुकां सुद्दां आसलीं जाल्यार हांवें अमुर्खो हांसो दियत रावंक जाय. जायत घडये खोल म्हज्या काळजांत, हांशाक आनी दुखाक सोयरीगत आसा,” असो एकदां ताणें जबाब दिलो, जेन्ना ताका विचारलोलें कोण परीं तें अभिनय करताना क्रिया (action) आनी प्रतिक्रिया (reaction) मेळटात-जुळतात ते विशीं.
फिलोमेना भोव तासांचें कलाकार जावन आसलें. ताचें अभिनय एके वेगळेच तरेचें वर्तोलें. कोंकणी पालकार ताणें साबार तरेच्यो भुमिका केल्यात जांव विनोदी, दुखेस्त, झगडेकान्नीच्यो, म्हातारेच्यो, सासुमायच्यो आनी सुनेच्यो. खास फिलोमेनानूच कबूल केल्ले प्रमाणें ताचो अमर उगडासाचो अभिनय जालो तो म्हणल्यार सी. आल्वारीसाआच्या ‘आशा’ ह्या तियात्रांत, जातूंत ताणें एक परिणामीक भुमिका केल्ली. ताचे उपरांत सी. आल्वारीसाच्या अस्तुर्यांचोच आसपाव आशिल्लो (all ladies show) ‘खुंयचो साक्रामेंत’ ह्या तियात्रांत ताका उत्साहपूर्ण अभिनय आसलो. सी. आल्वारीसाच्याच दिगदर्स्पना खाला फिलून ‘मस्तेपण’ ह्या तियात्रांत एका इस्कोलाच्या चेडवाचो विनोदी अभिनय केल्लो.
फिलोमेनाक तियात्राची खूब उमेद आसली आनी तियात्र पालकार नव्या कलाकारांक येवकार दिवंक तें सदांच मुखार आसलें. ह्या हेतून ताणें जायत्या नव्या कलाकारांच्या तियात्रांनी भुमिका केल्यात आनी तांकां मार्गदर्शनूय दिलां: जेसी डि’सोझा, अल्बर्ट दे ब्रिटोणा, ए परेरा दे सांता, पिटर दे शिवोली, झेवियर बॉय, केजिडन, विन्सन्ट दे नाग्वा, फ्रांसीस दे वेर्णा, मॅक्स परेरा, पिटर वि. फर्नांडीस, वि. आंताव, केस्टल किड, जेम्स दे एली, एन नाझारेथ, आदी.
फिलोमेना वर्तालें त्या काळा वयल्या भोव थोड्या तियात्रिस्तां मदलें नोकरी करपी तियात्रिस्त, जाणें तियात्र एक छंद म्हणून घेतलो आनी ते खातीर गोंयांत जातल्या तियात्रांनी भाग घेवंक ताका अडचण जाताली. तियात्रां शिवाय तें फूल टायम टॅलिफोन ऑपरेटराची नोकरी करतालें, सुरवातेक एका खासगी वैजकी हॉस्पिटलाक आनी उपरांत लौकीक रिट्झ हॉटेलांत. शेवटाक तें मुंबयंतले नामनेचे ‘नॅशनल टॅक्सटायल कॉर्पोरेशन’ कम्पनींतल्यान निवृत्त जालें.
फिलूक सुवादीक ताळो आसलो. भुमिका करपा शिवाय, ताणें कोंकणी पालकार कांतारांय गायल्यांत जांव सोलो, क्लावन, दुयेतां, त्रियो, चौके आनी पांचके. ताचीं जोड-गितां चड करून आंथोनी मेंडीस, सी. आल्वारीस, आल्फेड रोज, रोबिन वाझ आनी स्टार ऑफ आरोसीम सांगाताक आसतालीं. एचएमव्ही रिकोर्डांचेर तशेंच कोंकणी कॅसेटींचेर आनी सिडींचेर ताणें जायतीं गितां गायल्यांत.
फिलोमेनान तियात्र बरोवंक नात, पूण आंथोनी फर्न्स (Vakola), हाचो ‘आशेची दशा’, हो तियात्र ताणें दिग्दर्शीत करून आख्ख्या मुंबयंत दाखयलोलो आनी तो बरोच येशस्वी जाल्लो. ताचे उपरांत फिलूबायेन तियात्र दिग्दर्शीत करून पालकार हाडूंक कित्याक नेट धरलो ना काय? 1996 वर्सा हे संबंदीं एके मुलाखतींत जबाब दिताना फिलू म्हणटा, “एक दिग्दर्शीत केल्लो तियात्र म्हाका पुरो जालो. आयज आमकां कलाकारां कडल्यान तो सहकार मेळना, जसो आदीं आमी आमच्या दिगदर्स्पियांक दितालीं. दिग्दर्शकां आनी कलाकारां मदीं समजूत ना. वेपारीकरणान आमचे कलेची वाट लावन उडयल्या.” तियात्रांनी न्हेसूंक फिलोमेनान न्हयच फकत इंडियेच्या भागांनी, बगर गल्फ देशांनी पसून भोंवड्यो केल्यात.
आपल्या अभिनय वेवसायाच्या यशा विशीं प्रतिक्रिया दिवन फिलू म्हणटा, “नाटक कलेंत मुळाक सावन यश मेळोवपा फाटल्यो वस्तुस्थिती वेगळ्यो जावन आसात. त्यो फकत कुशळटायेंतल्यान मेळोवपाक जायनात, बगर कळाशेंत मजबूत बुनयाद आनी अखंड वावर जाय आसता. अभिनय शिकूंक आमी खंयचेच नाटक शाळेंत वचूंक नात. आमी आमचेच ओस्तोगीं शिकलीं आनी म्हालगडे दिग्दर्शक, जशे परीं सौझा फेर्राव, सी. आल्वारीस, आल्फ्रेड रोज आनी प्रेम कुमार हांणी आमकां मार्गदर्शन दिलें.
फिलोमेना चिंचोणेच्या बार्नाबे क्रास्तो, हाचे लागीं लग्न जाल्लें. बार्नाबे जावन आसलो एक हुरबेवंत शौकीन (amateur) तियात्रिस्त. ताच्या पुस्कळ सहकाराक आनी उत्तेजनाक लागून फिलू माचयेर अदीक सेवा दिवंक पावलें.
फिलोमेना वर्तोलें भोव तिजलोलें कलाकार तियात्र पालकाचें. ताचे कडेन माचयेचो खूब अणभव आसलो. तियात्राक शंबर वर्सां भरलीं तेन्ना ताणें तियात्राचे उदरगती खातीर दिल्ल्या योगदाना पासत कला अकादमीन 24 एप्रील 1993 दिसा पणजेच्या कला अकादमीचे वसर्यांत ताचो भोवमान केल्लो. ताणें तियात्र मळार दिल्ल्या योगदाना खातीर ताच्या वांट्याक आनिकूय कांय पुरस्कार आनी सन्मान आयल्यात, जशे परीं तियात्र अकादमीचो लायफटायम एचिवमॅण्ट अवॉर्ड 2009, मुंबयच्या केबीएमाचो सन्मान, द गोवन रिव्यूव पुरस्कार, आनी हेर.
फिलोमेना 16 फेब्रुवारी 2011 ह्या दिसा गोंयांत अंतरलें.
लिप्यंतर – स्नेहा सबनीस

फावस्तो वि. दा कोस्ता
9821228684