पान

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कीतले की वर्सान पयर पान खाल्ले. आजी वचुन बरीत वर्सा जाली त्यानंतर केन्न पान खावचो योग येयलना अशें ना पण घरगुती पान खावुक मात्र मेळ्ळेत नाशिले. पयर पान खाल्ले पुण ते काळें पान नाशिले तर ते आंबाडीपान आशिले. तरी पान खावुक तोंड मागुन येयल म्हण खावचेत पडले. बारीक अशें देडपान, इलो चुनो, दोन सुपारे खांडा जाले पान तयार. आनी ते पान खावन त्या दिवस तोंड मात बरेंत तांबडे जाल्ले. पुण खुप दिवसांन खाल्ले कारणान बरोत वेळ ताळ्यात खाकांरे पडते आशिले. पुण पान खावची इच्छा मात्र पुराय जाल्ली म्हण मन मातर आनंदीत जाल्ले.
पान आनी तिगेल साथीदार सुपारी हो जोडो आमगेल देवकार्यात जायीत हे आमकां सगळ्यांक खबर आसातत. पुण मुकार सर्न पान खावची आमगेल जाण्ट्याली परंपरात आशिली. कारण त्या वेळार ल्हान पोरां, वयावयली पोरां पान खावचे जावु कसले व्यसन करचे तशे कमीत उरताले. कारण त्या काळावयली पिढी आपल्या घरातल्या जाण्टे लोकांले धाकात उरताले. तश जावन घरात आजी पान खाताल तरी आमकां सहसा पान खावचे सोड मागचे म्हणलार सुध्दा त्या वेळार भंय दिसतालो.
त्या काळार काय पोरांन खंच्यान जावु कोणाकडल्यान आनेक नमन्याचे पान तयार केल्ले ते बी तितलेत तोंड तांबडे करताले पुण तोंड जाड जाताले तरी मजा म्हण खावुक बरें दिसताले. हे पान आशिले चिवरांपान आणी तेजेबरा माडाची तन्नी तन्नी मुळां आनी पिकीली घाणयारीची फळां. ही फळा कावळे आनी इतर पक्षी खाताले तेगेल पोटार आमी आड येवन आमी बी खाताले.
पान त्या काळावयले मनश्यां मनश्यांले मन जुळोवचे जावु नातें जुवळोवचे काम करताले म्हणल्यार हरकत ना. कारण त्या काळार आजेल कोणी वळखीचे जावु सयरे येयल की पयली बैठक आजे बरा तर मागीर आजी पाना डबो नातर पानां तबक आनी पीकदाणी त्या सयऱ्या मुकार दवरताली. घे मागीर त्या पानां बरा खबऱ्याक रंग चडतालो. तेज नंतर मागीर च्या खाण्याची विचारपुस जाताली. एक काळार लग्नं जायन जाल्ले पोरांले लग्नं जावु त्या काळार कठीन दिसची कामां हे पान खावु बशील तेन्ना ससार जाताली. असली कितली बरी कामां हे पान खावचे निमतान जाताली. असो माहोल त्या वेळार प्रत्येक घराच्या व्हरांड्यार, चौकेर, आंगणात पळोवु मेळतालो.
आजेलो बरो नक्षीदार पितलीचो पानां डबो आशिलो. त्या डब्या भीतर तीन ते चार खण. पान, चुनो, सुपारे खाड, तंबाखु, काथ, वेलची, लवंग आनी आडकातर इतलो येवज उरतालो. हो डबो मात सदात चकचकीत उरतालो. डब्यात मात सगळे जागचे जाग्यार तस जावन आजी केन्ना आड पडल्यार आनी पान खावची हुकी येयलार पान चोरुक बी भंय दिसतालो. तिगेल डब्या कोणे आपुडल्यार अद्रुम कळताले. तश तिगेल ह्या पानां डब्याक सहसा कोण आपुडु वचनालो. आनी ती खंयी भायर वयतना, कींवा कामां वयतना चेंची सांभाळताली आनी ही चेंची तीनीत्रिकाळ तिगेल कमराकत उरताली. अस जावन आमकां पान खावु मेळचे एक व्होड स्वप्नत उरताले.
आमगेल दोन जात्रो व्होडपणान जाता एक तेर आनी कार्तिक पुनवेक पाडव्याक दिवजां जात्रा आनी चवथे दिसां चवथी जात्रा ती वनभोजनाची जात्रा. कार्तिक म्हणलो की त्या काळार हाडां दुखोवचे शी पडताले. आमगेल जात्रेची एक खासियत तेन्न आशिल म्हणलार हात रथा मुखार दिपमाळी / दिखमाळी नाचताली. ह्या खातीर एक पद्धत आशिली रातीन दिपमाळी घेतली देवळ्ळण्यों देवळांकडल्यान वनात वचु वयताली नंतर वनांत गेल बरा तेमकां शी खावनोय म्हण कुल्लै आंगाचो तंबाखू पान दिताले. ते हातभर लांब उरताले. देवळ्ळण्यों तेतुतलो इलो तंबाखु पानां तुकडो दाढवणेत दवन्न घेताल्यो तस जावन शीं खावचे मातर कमी जाताले.
ह्या दिवजांजात्रेक बरीच दिवजांकान्नी आजेकडे णववारी कापडां नेसुक येताल्यो आनी तिकां मान म्हण पान सुपारी हाडताले. एक वर्स कीत जाल काय म्हणलार चवथी जात्रे दुसरे दिसां आजी हाडील सगळी पानां सारखी कन्न दवरु लागीली. आनी आजी भटागेर कामांवयताली तेन्ना तिका बी भट मामान ही पान खाता म्हण बरी इतली कुल्लै आंगा तंबाखू पानां दिल्ली तर तिणे ती भायर आंगणात सुकोवु घातिली. सांजेर आजेन आमकां कामा वयताना देवळाकडे धंयकाल्याक व्होरु जाय म्हण मदत करते बशीले. आजेन बर बरी पानां खुप दिवस ताजी उरु म्हण सुपारे पोयेंत उदा मान्न बांधुन दवरली तेन्नात तिगेल दोळो चुकोवन आमी भावडांन थोडी पानां चेड्डे खिशात भरली.
दनपारां आजी आड पडल तेन्ना आमी पान खावची तयारी करु लागले. दिवजांकान्नीन हाडीले सामानात पानां बरा लागचे सगळे वस्तु भायरत आशिले. आजेल पानां डबो आपुडचो काय वेळत येयल ना. आमी सगळ्यांन दोन दोन पानां घेवन बरो चुनो लायलो, सुपारे खांड घेयले हे इतले पुरो आशिले. पुण तेन्न वय ते करनाक म्हणीले करचे दिसताले आनी खायनाक म्हणीले खावचे दिसताले. आमगेल तशेंत जाले आमी पानांबरा कुल्लै आंगाच्या तंबाखू पानाचो तुकडो तो इल्लो जास्तत घेतलो उरतलो. आमी पान खावुक सुरु करनाका पयली वाऱ्यान हुबल अशें जाले मागीर कीत जाल ते खबरत ना.
आमी बद्द दुसरे दिवस सकाळी उठलात. उठल्यार माथें एकदम जड आनी आंग सुस्त. आजेक आत्याक विचारले आमी, आमकां धंयकाल्याक कीत्या व्होयलना काय म्हण ? ह्या एक प्रश्नाचेर इतले आयकोवचे पडले. दिसले, तेन्ना आनी आनी पान खावचे स्वप्नात सुध्दा पळोवचे ना. आजेन शपथत घातली आपणां सांगले शिवाय पान खावचे ना. तुमकां खायन दिसलार हांवुत कन्न दितले. तिगेली बी चुक ना नाशिली तंबाखु हो घात मारता हे तिक खबर आशिले आनी अश कन्न तरी घडतले म्हण खबर आशिल कारणान आमकां घरातले जाण्टे लोक पान खावुक वा आजेले पानां डब्याक हात लावु दिनाले.
पयर पान खावन फाटली यादी जागी जाली. तरी आजेल पानां डबो ना. आजेल पानां चेंची ना, आडकातर फाटी व्होडले घर साफ करताना मेळिली ती खंय दवरला ती आत मेळचीत ना. आज गांवात पान खावचे लोक कमी जाला तरी देवकार्यात पाना विडो मात घरात येता. ल्हानपणात खाल्ले पानां सर काल पयर खाल्ले पानांत म्हाका येयलीत ना. कारण पयलीच्या पानात आजेली माया, मोग आशिलो आनी पान खावचे आमकां अप्रूप उरताले म्हण बरे लागताले आता फक्त एक याद आनी एक उमेद येवन पान खाले म्हण रुच वेगळी लागली.

संदेश बांदेकार
9480790172