पांडुरंग भांगी : गद्यांतलें कवित्व

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

शैलेंद्र मेहता

पांडुरंग भांगीचे पुराय गद्य बरपावळीचेर नदर मारतना सगळ्यांत पयलीं मतींत येता तें ‘चांफेली सांज’ ह्या तांच्या पुस्तकांतलें ताणीं बरयिल्लें आत्मनिवेदन. ताचो उल्लेख केल्याबगर भांगीबाबाचे गद्य बरपावळीचेर भाश्य करप समा जावचेंना कारण आपल्याचेर तरणे पिरायेर सावन कसले आनी कोणाकोणाच्या साहित्याचे प्रभाव पडले हें सांगलां आनी गद्य बरयतना लेगीत आपलो मूळ कवीचो पिंड आपल्याक कसो दसून उरलो हाचेविशीं विस्तारान बरयलां. 

तांचे भाशेंत सांगचें जाल्यार:

 ‘1945सांत, वयाच्या बाविसाव्या वरसार, हांव गद्यकाव्या बरोवपाक लागलों. ह्याच वेळार नित्शेचें Assim falava o Zaratustra (इंग्लिशींत Thus Spoke Zarathustra) आनी खलिल जिब्रानचें The Prophet हीं पुस्तकां म्हज्या हातांत पडलीं. ह्या दोनय पुस्तकांनी म्हज्या मनाचेर एक खोल परिणाम केलो. तातूंतल्या काव्यान हांव भारावन गेलों. त्या वेळार हांवें बरयल्ल्या गद्यकाव्यांचेर ह्या दोनय पुस्तकांचो प्रभाव पडला. हीं गद्यकाव्यां हांवें केन्नाच उजवाडाक हाडलीं नात.’ 

1948च्या सुमाराक कथा जमता जाल्यार पळोवया म्हणून कथा बरोवपाक हात घालो. ह्यो कथा पासून कवितेचेरच वचपाक लागल्यो. कविताच म्हजी जीण व्यापूंक लागली.’   

काव्यात्मक तत्वांसयत गद्य बरोवपाक सृजनशीलता, प्रतिमा, भाशेकडेन लक्ष दिवप हांचो मेळ जाय पडटा. काव्यात्मक भावनेन गद्य बरोवपाक मदत करपी कुशळटाय आनी कांय तंत्रां म्हत्वाचीं थारतात. अनेकजणांक तीं शिकून आत्मसात करचीं पडटात पूण भांगीबाबा भितर तीं सैमीक रीतीन उदरगतिक आयिल्लीं दिसतात.   

हातूंत वाचप्यांभितर मानसीक प्रतिमा तयार करपा खातीर जिवी आनी संवेदी भास आसची पडटा. आपलें गद्य विसर्जनशील करपाक पांच इंद्रियांक (नदर, आवाज, स्पर्श, रुच, वास) आवाहन करचें पडटा. तुळा करपाक आनी भावनेक साद घालपाक रूपक आनी उपमा आस्पावप, अमूर्त संकल्पनांची तुळा मूर्त वस्तू वा अणभव हांचेकडेन करप हेंय गरजेचें. 

वाक्यांच्या तालाचेर लक्ष दिवन संगीतावरी प्रवाह मेळोवपा खातीर वाक्यांची लांबाय आनी रचणूक अल्प उतरांची दवरून, गद्याचे लयेचेर प्रयोग करून एक गतिशील वाचन अणभव तयार करचो पडटा. अचूक अर्थ आनी भावना सांगपाखातीर उतरां बारीकसाणेन वेंचून काडप म्हत्वाचें. 

हे कांय गुण पांडुरंग भांगीचे गद्य बरपावळींत मुजरत दिसतात. 

ताणीं मूळ बरयिल्ल्या गद्य साहित्यापरस अणकार केल्लें साहित्य संख्येन चड आसा. ऑस्कर वायल्डचें ‘सालोमे,’ रवींद्रनाथ टागोरांचें ‘चित्रांगदा’, सोफोक्लीसाचें ‘यदीप राजा’ म्हळ्यार ओयदिपस, मोहन राकेशाचें ‘आषाढांतलो एक दिस,’ फेर्नांदू पेसोआचें ‘तारवटी’. अशी ही वळेरी. कोंकणी शब्दासागरांचो आस्पाव हांव तसो गद्य सर्जनशील साहित्यांत करीना. 

‘ओड’ आनी ‘ भेट’ ह्यो कथा आनी ‘उतरांचो संवसार’ ही दिसपटी हें तांचें मूळ गद्य साहित्य पूण तांचो नियाळ घेवचें आदीं हांगा परत ताणीं वाचिल्या अनेक नामनेच्या संवसारीक लेखकाचो तांचेर जाल्ल्या प्रभावाचो उल्लेख करीन दिसता कारण जितकें प्रगल्भ साहित्यवाचन जाता ताचेवयल्यान बरोवप्याची नदर व्यापक जाताच पूण मनीसपणाचीं संवसारीक मूल्यां ताच्या मूळ स्वभावांत आनी विचारसरणेंत आकार घेतात.   

ते नदरेन गद्य जांव वा कविता बरयतना आपल्या जीविताच्या प्रवासवांगडा आपणें कितें वाचलें हाचें भान दवरून जेन्ना सर्जनशीलताय व्यक्त जाता तेन्ना तें साहित्य एक उंचेल्या पावंड्याचें आसता, जाचो प्रभाव काळाचे कसवटेर तिगून उरता.   

देखून ‘चांफेली सांज’ पुस्तकाच्या तांच्या आत्मनिवेदनांतले कांय वांटे हांगा उद्धृत करप म्हाका भोव गरजेचें दिसता. 

‘1950सांत हांव सरकारी चाकरेंत भितर सल्लों. 1950 धरून 1960 मेरेन हावें कांयच बरोवंक ना. ह्या काळार पुस्तकां वाचीत मनशांचो सोद घेत रावलों आनी भोंवतणचो संवसार पारखित रावलों. ह्याच काळार बर्ट्रांड रसेलचें ‘Marriage and Morals’, ‘On Education’, ‘Impact of Science on Society’ आनी ‘Power’ हे ग्रंथ वाचले. ताज्या बाणासारक्या आनी गणित कशा विचारांनी म्हज्या विचाराक एक मुळावण मेळ्ळें. स्टिफन इवायगान बरैल्ल्या ‘Joze Fouche’, ‘Maria Antonieta’, Castelio contra Calvino”, “Três Mestres”, ‘Três poetas da propria existéncia” ह्या अप्रतिम चरित्रानी आनी खासा ताज्या “0 mundo de Ontem’ ह्या आत्मचरित्रान म्हज्या मुखार एक वेगळोच भावसंवसार निर्माण केलो. रोमां रोलांची Jean Cristophe’, Roger Martin du Gard ची ‘Les Thibant’, हेमिंग्वेची ‘O Velho e o Mar’ स्टिनब्यॅकची ‘पर्ल’, आल्बर्ट कामूची ‘Outsider’, स्टिफन इवायगची ‘O segredo ardente’ ह्या कादंबन्यांनी, टॉलस्टॉयच्या आनी टागोराच्या कथांनी मनशाचे जिणेचो एक साक्षात्कार घडैलो, महाभारतान जिणेचो एक भव्य पट म्हज्या मुखार उक्तो केलो. बुद्ध भगवान आनी तुकाराम एक वेगळीच अनुभूती दिवन गेले. इतालियान कवी Quasemodo हाच्या पुर्तुगेज भाशांतरांत वाचिल्ल्या कांय कवितांनी, ब्राझिलेर कवी Manuel Bandeira आनी Castro Alves, पुर्तुगेज कवियत्री Irene Lisboa, पुर्तुगेज कवी Antero de Quental, António Gedeão, Antönio Ramos Rosa, Adolfo Casais Monteiro, Miguel Torga, Märio de Sá Carneiro आनी अखेरेक Fernando Pessoa हांच्या कवितांनी म्हज्या संवेदनांक एक धार हाडली. 

कलावंत सोद घेता तो मनशांचे जिणेचो. ही जीण हिमालयाच्या उंचातले ऊंच तेमकांपरस उंच आसा, महासागरा इतलीच खोल आनी अफाट आसा. हे भावनेनच सृजनाच्या मंदिरांत हांव भितर सल्लों.’

पांडुरंग भांगीच्या बरपावळीची इमारत अशा गिरेस्त वाचनाच्या बुन्यादीचेर उबी रावली.

तांची ‘ओड’ ही कथा कथा घडये सद्याच्या ‘लव्ह मॅरेज,’ ‘प्री मेरीटल सेक्स’ ह्यो संकल्पना सर्रासपणान प्रचलित आशिल्ल्या काळांतले पिळगेक मात्शी परकी दिसूं येता. पूण ज्या काळांत रासवळ कुटुंब पद्दत आनी पारंपरिक मूल्यवेवस्था लग्न आनी नातेसंबंदांच्यो व्याख्या थारायताल्यो, तेन्ना एका नव्याच लग्न जाल्ल्या तरणाट्याचो हुस्को, तळमळ आनी विरहवेदना ती पितारता. पु. भा. भावेची ‘सतरावे वर्ष’ नांवाची एक मराठी कथा बरीच गाजल्या, जातूंत सतराव्या वर्षांत पावल घालपी एका तरणाट्याची भावना बरेतरेन रंगयल्या. भांगीची ‘ओड’ वाचून ते कथेची याद जाता. जरी दोनूय कथांचो आंवाठ आशय, विशय आनी फाटभुंय पुरायपणान वेगळी आसली तरी भावनिक उत्कटताय, मनाक पोखरपी तळमळ आनी कुटुम्बवेवस्थेचो पारंपरिक रेवाडो ह्या गजालींचेर दोनांयभीतर साम्य दिसता. आपले बायलेक एकांतात मेळपाची उमळशीक आशिल्ल्या तरणाट्याची मनोवस्था दाखयतना भांगीच्या भाशेंतलें जितेंपण स्पश्ट जाणवता. 

गद्य साहित्यांत अशे तरेचे चिंतेचें चित्रण करप हें एक बारीकसाणीनचें काम, जातूंत भास, प्रतिमा, चरित्रचित्रण ह्या सारक्या वेगवेगळ्या घटकांचो सगळ्या आंगांनीं विचार करचो पडटा. चिंता ही एक घुस्पागोंदळाची भावना.  ती वेगवेगळ्या व्यक्तींखातीर वेगवेगळ्या तरेन प्रगट जावंक शकता. पात्राच्या विचारांत आनी भंयांत खोलायेन वचपा खातीर अंतर्गत एकांकी वा मोनोलॉग बरयतना वाचप्यांक चिंतेकडेन संबंदीत आशिल्ले अंतर्गत संघर्श आनी भोंवतणचें वातावरण हांचो प्रत्यक्ष अणभव हाडचो पडटा. चिंते वांगडा येवपी शारिरीक लक्षणां आनी भौतिक प्रकटीकरणांचो पात्राचे दिसपट्टे जिणेचेर कसो परिणाम जाता तें पांडुरंग भांगी हाणीं हे कथेंत प्रभावीपणान दाखयलां देखून अंतर्निरीक्षणात्मक आनी मनोविश्लेषणात्मक कथेची ती एक बरी देख. 

‘भेट’ ही तांची दुसरी कथा दोन आत्म्यांमदीं मरणाउपरांत स्वर्गांत जाल्लो संवाद. तिका तांच्या वैयक्तिक अणभवाची आनी लुकसाणाची फाटभुंय आसा. गजाननबाब बोरकार ह्या तांच्या ईश्टाच्या विरहाउपरांत ताणीं ती बरयिल्ली. आपल्या ईश्टाच्या मरणान अस्वस्थ आनी दुख्खी जाल्ल्या लेखकाची ती अभिव्यक्ती. 

पात्रांचे संवाद, विखंडीत उलोवप वा विचार मांडपाची असमर्थताय हांचेवरवीं हे कथेंतले मौनाचे खीण भितरले अस्थिरतायेचे बळिश्ट निर्देशक जाल्यात. कथानकाक खोलाय मेळचेपासत एकसुरेपण, बंधन तयार करपी आनी तिगून उरपी संबंद हांचें प्रभावी चित्रण हे कथेंत सांपडटा.

भांगी बाबाचे गद्य बरपावळींतली सगळ्यांत म्हत्त्वाची साहित्यकृती म्हळ्यार गोवा कोंकणी अकादेमीन उजवाडायल्ली तांची ‘उतरांचो संवसार’ ही दिसपटी.  गद्यांत खोलाय येवच्यापासत हातूंत सोंप्या सरळ उतरांवांगडा असादरण आनी उमळशीक वाडवपी शब्दसंग्रहाचो प्रयोग केल्लो दिसता. तांचो मूळ कवीचो पिंड हे बरपावळींत लिपून उरना. अर्थाचे थर जोडपाक चिन्नां आनी प्रतिकात्मक घटकांची वळख करून ही बरपावळ एक वेगळो भावनिक अनुनाद निर्माण करता. भांगी बाब भावना आनी अणभव उक्तावन वाचप्यांकडेन खोलायेन संपर्क सादता. हिका दिसपटी म्हणची वा निबंद संग्रह असोय प्रस्न पडटा. कारण कांयकडेन ताणीं केल्लें चिंतन तात्विक निबंदांचें रूप घेता. 

भांगी बाबाचो काळ तें आयजमेरेन गोंय पुरायपणान बदलून गेलां. ‘मांडवी तूं उठ’ हें तांचे दिसपटेचें पयलें पान हो आयच्या काळांतल्या वाचप्याक अंतर्मुख करपी एक निबंद. 30 सप्टेंबर 1945 तली ही नोंद. गोंयकारांची जीवनदायिनी म्हूण जिका वळखतात ते मांडवीची आयज अवतिकाय कितें जाल्या हें आमच्या दोळ्यांमुखार आसा. कॅसिनोची गर्दी जाल्ली मांडवी प्रदुशणाच्या चपक्यांत स्वास घेवचेखातीर तळमळटा. तिचो घुस्मटमार जाला. अशे हे मनशान हाडिल्ले आपत्तीक बळी पडिल्ली मांडवी. भांगी बाबाचीं उतरां काळ हूपल्या उपरांत लेगीत कितलीं समर्पक दिसतात:  

‘माण्डवी, 

फांतोडेच्या पारार, जेन्ना तू पणजे शाराक आपल्या दाव्या कुशीत घेवन, मळबाच्या निळ्या पांगरूणामुळा न्हिदिल्ली आसता, त्या वेळार तुका पळेतकीर काळीज कळवळटा. 

चोयवाटेन सगळ्याक शांतताय पातळळेली आसता. नक्षत्रां आजुनय तुज्यांत आपलें रूप ओखेतात. तुज्या उदकांत कसलोच खवदळ नासता, कसल्योच चायोबोयो नासतात, अशा वेळार तुगेल्या काळजान सोडिल्ले ते दुखेस्त हुस्कारे आयकतकीर, दोळे सामके भरून येतात. तूं तरी खंयच्या तोंडान, कित्याक म्हण आनी कोणाक तरी तुगेली दुःखां सांगतली? कांय दुःखांच सांगपासारकीं नासतात. अन्तराकच समजतात तीं न्हय?’ 

काळीज थथरविथर करपी हीं उतरां. पूण असंवेदनशील जाल्ल्या सद्याच्या समाजाक जाग येतली अशी अपेक्षा बाळगप म्हळ्यार घडये पिशेपणां जातलीं. देखून निमण्या परिच्छेदांत ताणीं व्यक्त कल्ल्यो भावना खंयच्याय संवेदनशील गोंयकाराच्या काळजाक भिडल्या बगर रावच्योना. कारण जेन्ना समाज षंढ जाता तेन्ना सैमाक आपली राखण स्वताच करची पडटा:  

‘उठ. पळेता कितें? पळोवपाचो वेळ न्हय. हो एकेक खीण म्हळ्यार एकेक यूग. येवं दी. माडायेद्या उंचायेचें एक एक ल्हार येवं दी. सगळें गोय वचूं दी तुज्या उदका पोंदा बुडून. भुंयेचेर जाल्लीं हीं पातकां, तुगेल्या पुतांची दुर्बळकाय, आनी तुगेल्याच रक्ताचेर मातिल्लीं हीं दुस्मानाचीं भुतां वचूं दी खळखळून दर्यात. आनी हें तुगेले गोंय – जय गोकुळांतल्या गोरवां राखण्याचे देवपण, श्री विष्णुच्या अवताराचीं वस्त्रां आनी शस्त्रां मेळून आकाराक आयलें, थंय शांतताय नंदू दी. ज्या गोंयांत शंकराचार्याक लेगीत शणै सोदूंक धांव मारची पडली, तें तुगेलें गोंय – पुण्यवंत, कुळवंत आनी भाग्यवत गोंय, पवित्रतायेच्या, स्वतंत्रतायेच्या पांवड्यार सरुं दी आशिल्लें तशे वयर.’

दिसपटेंतली दुसरी नोंद ‘म्हा-मनीस.’ हातूंत अलंकार, अनुनाद, व्यंजन अशा काव्यात्मक साधनांचो प्रयोग केल्ल्यान जीणेचें व्हड तत्वगिन्यान सोपे तरेन भांगीबाब समाजायता. गौतम बुद्ध आनी रुमी हांच्या तत्वगिन्यानाची याद करून दिवपी ही नोंद. ‘अत्त दीप भव’ म्हळ्यार काळखाभितर वाट सोदूंक स्वताचो दिवो स्वताच जा. असो बुध्दाचो संदेश. पूण enlightenment मेळोवचे पासत, म्हळ्यार प्रबुद्ध जावंच्या पासत मनीस भायली प्रेरणा सोदीत आपली पुराय जीण सारता. बुद्धाची शिकवण स्वता भितर आत्मगिन्यान वा निर्वाण सोदपाची कल्पना मांडटा. प्रबोधन हें भायलें ध्येय न्हय तर भितरलो साक्षात्कार, हे कल्पनेभोंवतणी बुध्दाचें तत्वगिन्यान घुंवता.

तेराव्या शेंकड्यांतलो फार्सी कवी, गूढवादी आनी सूफी विद्वान रूमी हाणें आपले कवितेंत मोग, अध्यात्म आनी स्वताचो सोद घेवपाचे प्रवास ह्या विशयांचेर विस्तारान बरयलां. रुमी चड प्रत्यक्ष, वैयक्तीक दैवी अणभव मेळोवपाखातीर धर्मीक संस्कार आनी धारणा हांचेभायर पळोवपाक प्रोत्साहन दिता.  व्यक्ती भितरल्या आध्यात्मिक सत्यांच्या प्रत्यक्ष अणभवाचेर तो लक्ष केंद्रीत करतात. भांगी बाब वेगळ्या उतरांनी तेंच तत्वगिन्यान सांगता. तो बरयता, ‘सूर मारून न्हय, तर तकली थाऱ्यार दवरूनच तुमका हांव सांगतां की युगपुरूश म्हणून ह्या संवसारांत आसा जायत तर तो तुमगेल्याच काळजांत जागो आसा. आनी म्हापुरूश तर खासा तुमीच आसात.’

जांकां मास्टर पीस वा म्हान कलाकृती पाचारूं येता अशी तिसरी नोंद ‘कणयारें.’ कवितेचें नकसूदपण आनी खोल गंभीर आशय व्यक्त करपी हीं चिंतना मान्युएल बान्देरा, खलील जिब्रान, होरहे लुईस बोर्जिस, रायनर मारिया रिल्के ह्या सारक्या म्हान लेखक – कवींच्या बरपावळीकडेन तुळा करपासारकीं.     

गद्याच्या आवाजा वांगडा सहज खेळत एक रागात्मक गूण तयार करपी ह्या चिंतनांनी अर्थाचे अनेक थर घालून भांगी वाचप्यांक स्वताचे निश्कर्श आनी अंतर्दीश्टी मेळोवपाक मेकळीक दिता. कांय कडेन सैमांतल्यान प्रेरणा घेवन ताची सोबीतकाय आनी प्रतीकात्मकताय ताणें त्या गद्यांत आस्पावन घेतल्या. दृश्य प्रभाव निर्माण करपाक काव्यात्मक घटकांचो स्पश्ट आनी सुसंगत समतोल हातूंत दिसता. 

प्रतीकवाद आनी रूपक ताणें खोलायेन अर्थ सांगपाखातीर, भावना उक्तावपाखातीर, किचकटीच्या विचारांक चड बारीकसाणीन आनी थारयल्ले पद्दतीन संवाद सादपाखातीर वापरल्यांत. तीं बळिश्ट साहित्यीक साधनां.  प्रतीकवाद आनी रूपकाचो उपेग केल्ल्यान लेखकांक अर्थाचे खोल थर सांगपाक मेळटात, सार्वत्रिक विशयांचो नियाळ करपाक मेळटा आनी आपले बरपावळीचो प्रतिध्वनी तयार करपाक मेळटा जो वाचप्यां खातीर एक आगळो अणभव.  भावना उक्तावपाची, कल्पनाशक्त उत्तेजीत करपाची आनी विचार उत्तेजीत करपाची ह्या साधनांची तांक आसता, जी ताणीं प्रभावीपणान वापरल्या.

दिसपटेंतल्यो नोंदी साबार विशयांक स्पर्श करतात. पॉल मुनी ह्या आदल्या काळांतल्या हॉलिवूड अभिनेत्याक ओंपिल्ल्या आर्गांतल्यान भांगीबाबाचो व्यापक व्यासंग दिसता. ताच्या विंगड विंगड भूमिकांचेर बरयतना भांगीबाबान सिनेमा ह्या माध्यमाचोय बारीकसाणीन, नीर क्षीर विवेक वापरून केल्लो अभ्यास जाणवता. 

सुर्वेक हांवें नमूद केल्ल्याप्रमाणें आपल्या समृद्ध वाचनांतल्यान ताणीं आत्मसात केल्लीं मनीसपणाचीं मूल्यां हो तांच्या गद्य साहित्याचो मुखेल आदार. ह्या मूल्यांचे म्हत्व सद्याचे आभासी आनी फट आल्गोरीदमचेर आदारिल्ल्या वातावरणांत उणें जाल्लेवरी दिसूं येता, पूण आर्विल्ल्या मनशाच्या पुराय इतिहासाचेर नदर मारल्यार ह्या मनीसपणाच्या मूल्यांचें अवमूल्यन हो एक खीणयाळो वा हंगामी अणभव हें जाणवता. हिटलर, मुसोलिनी, सालाझार, फ्रँको हांच्यो राजवटी आनी शेक सासणांचो आसतलो अशेंच तांच्या समर्थकांक दिसतालें पूण इतिहासान तें फट थारायलें. देखून भांगीबाब व्हिएतनामांतल्या हत्याकांडाक लागून दुखेस्त जाता वा गांधीजींच्या विचारांक मान उरूंक ना हाची खंत उक्तायता, तेन्ना काळ फुडें गेलो तरी मनांत करुणेची जोत पेटवन मनीसपणाचो अभिमान बाळगुपी एका लेखकाचे ते चिरंतन उरपी उमाळे मनांत कोरांतून रावता. आनी ह्या ताच्या विचारांक संवसाराच्या खंयच्याय कोनशांतल्यान सार्वत्रिक प्रतिसाद मेळप सभावीक.

पडसाद ह्या विभागांत, चंद्रार मनशान पावलं दवरलें ही अभिमानाची गजाल पूण वास्तवाचें भान सुटचें न्हय अशी शिटकावणी तो दिता आनी जिणेक वेग आयला पूण खोलाय आयल्या काय ना असो प्रस्न विचारता. 

15 ऑगस्ट 1970 ह्या दिसा बरयिल्ली ल्हानशी नोंद कोंकणीतल्यान बरोवप्यांनी आयज लेगीत मुजरत वाचपासारकी. आयज अनेकजाण भाशाशास्त्र, व्याकरण आनी शुद्धलेखनाचे नेम समजून घेनासताना कशायकशें बरयतात आनी तांकां कितेंय सांगीत जाल्यार राग येता. अशे तरेन आमी आमचेच भाशेच्यो बकच्छायो करतात. भाशेचो अभ्यास केल्याबगर धव्याचेर काळें करप म्हळ्यार साहित्य न्हय. आयज आमचेकडेन संख्यात्मक वाड जाल्या पूण ती वाड गुणात्मक कशी जातली हाचेर मनन आनी चिंतन गरजेचें. ही नोंद म्हळ्यार कोंकणीतल्यान साहित्य निर्मणी करतल्यांक मुळावें मार्गदर्शक तत्व. 

देशांतले विचारवंत लाचार जाल्यात, ते सत्तेमुखार लाळ गळयत लेमडे कशे बागवतात आनी राजकारण म्हळ्यार धंदो जाला, अशें 15 ऑगस्ट 1972, म्हळ्यार स्वातंत्र्याच्या 25 व्या वर्सा बरयिल्ली नोंद. आयज परिस्थिती चड वायट जाल्ल्या. When asked to bend, they crawl अशी विचारवंतांची अवतिकाय जाल्या. आनी राजकारण म्हळ्यार फकत एक सगळ्यांत बरी अर्थीक गुंतवणूक ह्या विचाराक व्यापक समाजमान्यताय मेळ्ळ्या.    

पूण राजकारणी आनी विचारवंत हांचेमदीं जी मानसिकताय निर्माण जाल्ल्या ती पुराय समाजाचें पडबिम्ब, कारण राजकारणी वा विचारवंत मळबांतल्यान सकयल पडिल्ले नासतात. ते ह्याच भोंवतणच्या समाजांतल्यान उदेतात. भोगवाद आनी भौतिकवादाच्या चपक्यांत सांपडिल्ल्या समाजांत कलेची साधना जायना तर पैसो आनी सत्ता हांची जाता.  देखून पुराय समाजाचेर भाश्य करतना तो बरयता: “आमगेलो समाज वळखता तो दुडू. दुडू हेंच ताचें जिणेचें अधिस्ठान. जांचेकडेन चकचयाळ दुडू आसा, तो मागीर फटींगपणान, चोरयेन, नाडानाडीन वा नागोवणेच्या मार्गान जोडिल्लो आसूं, ताका तो माथ्यार घेवन नाचता. लामट्यापणान तांच्या पांयाकडेन बसता. मानाभोवमानाचीं चवरां ताजेर धरता.” 

हे दिसपटेंतले एके नोंदींत ताणीं आमचे बदलते समाजीक प्रवृत्तीचेर केल्लें भाश्य म्हळ्यार वर्तमानाचो हारसो. सद्याचे परिस्थतींत जें घडटा हाची सुलूस ताका तेन्ना लागिल्ली. तो बरयता, ‘आज मनीस हिंसेक प्रवृत्त जाला. धर्मकोल्ल मातून आयलां. दुस्वासाचो विखार फुलून आयला. मनशाचें मनीसपण उणे जालां. धर्म मनशाक मनशाची हत्या करूंक शिकयना. जें दुसऱ्यांनी आपल्याक केल्लें मानना तें आपणें दुसर्‍यांक करूंक फावना. अशें धर्म सांगता. धर्म मनशाक प्रतिस्टा दिता, कला मनशाक मनीस म्हणून जियोवंक शिकयता. मनशाचें मनीसपण जागयता.’

पिरायेच्या 51 व्या वर्सा बरयिल्ल्या नोंदींत ताका विरक्ती आयिल्ल्याचो भास जाता. जिणेचे निरर्थकतायेविशीं बरयतना तो ताचो एक आवडीचो कवी मान्युएल बान्देरा हाचे कवितेच्यो ओळी उद्धृत करता. जांचें सार म्हळ्यार, हांवें म्हजे जीवित उद्देश नासतना सारलें अशें तरेची एक खंत. भांगी आपले विचार आनी साहित्य हस्तिदंती मनोऱ्याभितर रावून बरयना. ताका समाजीक बांदीलकीची जाणीव आसा आनी ही जाणीव दिसपटेंतल्या चडश्या नोंदींतल्यान दिसता. 

कोंकणी मराठी वादाचेर आनी कोंकणीक राजमान्यताय मेळची हाका लागून जाल्ल्या आंदोलनाचेर तो संयमी भाशेंतल्यान बरयता. मराठी गोंयची सभाविक भास आशिल्ली जाल्यार पुर्तुगेजांच्या छळाक लागून गोंय सोडून कर्नाटकांत वतना गोंयकारांनी ती आपल्यावांगडा कित्याक व्हेलीना? ताणीं आपले वेव्हार कोंकणीतल्यान कित्याक चालू दवरले? असो मुद्देसूद विचार तो मांडटा.

‘छायाम यच्छति पांथाय, तिष्ठति स्वयमातपे. फलानीच परार्थाय वृक्षः सत्पुरुषः खलु’ अशें एक संस्कृत सुभाषित आसा. मनशाक सत्तेचो वा गिन्यानाचो वा दुडवांचो मद कित्याक? झाड जेन्ना फुलांनी वा फळांनी भरता तेन्ना तें बागवता आनी देखून मनशान नमळायेन वागचें अशें तो सांगता. 

अपरिहार्यताय हो निमणो नेम अशें सुचोवपी ताचे एके नोंदींत तो बरयता, ‘रानूच जेन्ना पेट्टा तेन्ना भस्म जाल्याबगर पर्याय ना.’ 

भांगीची वळख फकत आनी लेखक इतलीच ना तर तो एक बरो अणकारपी आनी भाशेचो अभ्यासक. कोंकणीतली गिरेस्त उतरावळ एकठांय करून ती एका कोशाच्या रूपान ताणें मुखार हाडली हो ताचो एक व्हड वावर. दिसपटेंतले एके नोंदींत तो बरयता, ‘भाशेंतल्या प्रत्येक शब्दाक खासा ताजो रंग आसता. खंयचोच कोशकार तो रंग जिवो करूंक पावना. तो फकत शब्दाक प्रतिशब्द दिता.’ 

ह्या ताच्या उतरांक खोल अर्थ आसा. शब्द म्हळ्यार Tip of the iceberg. हिमखंडाचें तोंक, जें फकत 10 टक्के वयर दिसता. दरेका शब्दाफाटल्यान एक खोल अर्थ आसता देखून, Reading between the lines म्हत्वाचें. ताचें हें निरीक्षण नामनेचो जर्मन तत्वज्ञ लुडविग विटगेनस्टायनच्या उतरांचो उगडास करून दिता, जो बरयता, ‘Philosophy is a battle against bewitchment of our intelligence by means of langu’ge.’ 

Success has many fathers, failure has none, अशें इंग्लिशींत एक वचन आसा. पूण जैत मेळच्यापासत योग्य वेळार योग्य सुवातेर आसप गरजेचें. भांगीबाब वेगळ्या उतरांनी तें सांगता. तो बरयता, ‘वेळ बरो आसल्यार खेळ बरो जाता. घेतिल्लें सवंग रंगता’   

फेर्नांदू पेसोआ हो पुर्तुगेज लेखक आपल्या अनेक टोपण व्यक्तिमत्वांक आनी नांवांक लागून गाजलो. भांगीबाबाचो तो एक आवडीचो लेखक हें तांचे बरपावळींतल्यान समजता. ‘Small genius gets fame, a great genius gets obloquy, a greater genius gets despair and the greatest genius gets crucifixion.’ हें ताचें वचन उद्धृत करताना हे दिसपटेंतल्यान तो जीणेंचें सारतत्व सांगता. 

र. वि. पंडित ह्या आपल्या कवी ईश्टाच्या मरणाउपरांत ताका आर्गां दिवंक बरयिल्ले नोंदींत भांगीबाब वस्तुनिष्ठ पणान कसलेंच पाल्हाळ नासतना बरयता. नाजाल्यार हालींच्या तेंपार कोणाकूय मरण उपरांत आर्गां दितना मेल्ले म्हशीक बारा शेर दुद ही उक्ती आनी भावनांचें बेगडी प्रदर्शन आमकां वाचूंक मेळटा.

समाजीक मुल्यां आनी नेमांचें पडबिम्ब दाखवपाची, तांकां आकार आनी आव्हान दिवपाची तांक साहित्यांत आसता. मूल्यवेवस्था म्हळ्यार व्यक्तींक वा समाजाक कितें योग्य, म्हत्वाचें वा हिताचें तें थारावपाक मार्गदर्शन करपी समजुतींचो आनी तत्वांचो संच. व्यापक समाजीक अपेक्षांच्या संदर्भांत व्यक्ती स्वताच्या मुल्यांविशीं कश्यो वाटाघाटी करतात हाचो अभ्यास साहित्यांत जाता. साहित्यांतल्या वेगवेगळ्या मोल पद्दतींचो संपर्क आयल्यार वाचप्यांमदीं चड सहिश्णुताय आनी सहानुभूती निर्माण जावंक शकता. प्रभावी साहित्यकृतींनी समाजीक प्रवचनांक आकार दिवपाची आनी सांस्कृतीक चळवळींक योगदान दिवपाची तांक आसता. भांगीबाबाचे गद्य बरपावळींत हे गूण आसात आनी समकालीन लेखक, कवींनी तांचे बरपावळींतल्यान देख घेवप ही म्हज्या मतान सद्याच्या काळाची गरज.