नखेत्रांचो धुल्ल

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

निकारागुआ हो मध्य अमेरिकेंतलो एक ल्हानसो स्पॅनिश भाशीक देश. अॅर्नेस्तो कार्देनाल (1925- 2020) ह्या थंयच्या कवीन गेलीं अनेक वर्सां आपले कवितेचे आगळेवेगळे विशय आनी आशय हांचे वरवीं संवसारभरच्या कविता मोगी आशिल्ल्या रसिकांक आपले वटेन ओडून घेतल्यात. ताची कविता ताच्या जिवितांतल्या इतिहासीक, राजकी आनी आध्यात्मिक परिदृश्या कडेन पुराय खोलायेन घुस्पल्या, देखून ताचें चरित्र आनी बरपावळ हे भेद सामके तकलुपी दिसतात. एक पाद्री, समाजीक वावुरपी, निकारागुआच्या सांदीनिस्ता सरकारांतलो आदलो संस्कृताय मंत्री, कवी, क्रांतीकारी, देशांतलो एका वेळावयलो सगळ्यांत लोकप्रिय वाक्पटु, एक संस्कृतीक प्रतीक आनी जाचे बरपावळीक लागून इतिहासांत बदल जाल्यात अशा ह्या अश्टतासी व्यक्तिमत्वान आपले कवितेच्या तरेकवार विशयांनी संवसारीक साहित्य समीक्षकांक लेगीत अज़ापित केल्यात.
अस्तंत निकारागुआंतल्या ग्रॅनाडा ह्या प्रांतीय शारांत तो जल्मल्लो, पूण ताणें आपलें भुरगेंपण लेओन शारांत सारलें. कार्देनालाची कविता ताच्या पंदराव्या वर्सा सावन सुरू जाली. तरणेपणांत ताचेर चिलीचो कवी पाब्लो नेरुदाचो खूब प्रभाव पडून ताणें मोगाच्यो कविता बरोवपाक सुरवात केली. देखीक:
हांवें तुका होगडायलें
तेन्ना आमी दोगांय हारलीं:
हांव, कारण तूं म्हाका चड आवडटालें,
आनी तूं, कारण तुजेर चड मोग करपी हांवूंच.
पूण दोगांयमदीं म्हजे परस चड लुकसाण तुजें जालां:
कारण हांवें तुजो मोग केल्लो
तसो दुसऱ्यांचोय करूंक शकता,
पूण तुजेर कोणूच
म्हजेवरी मोग करचोना.
1943 ते 1947 मेरेन ताणें परदेशांत, मेक्सिको सिटींत, नॅशनल ऑटोनॉमस युनिव्हर्सिटींत शिक्षण घेतलें. थंय आसतना 1946 वर्सा ताणें आपलो पयलो कविता खंड ‘ला सियुदाद देसाबितादा’ (निर्जन शार)उजवाडायलो. त्याच वर्सा ताचें समकालीन निकारागुआच्या कवितांचें संकलन स्पेनांत उजवाडाक आयलें. तशेंच अभिजात ग्रंथांची सवाय आवृत्ती उजवाडावपाचो उपक्रम सुरू करपाक ताणें आदार दिलो. फुडली दोन वर्सां तो न्यूयॉर्क शारांतल्या कोलंबिया विद्यापिठांत रावलो आनी थंय हेर वावरांवांगडाच ताणें ‘रॅली’ ही दीर्घकविता बरयली, जातूंत पयलेच खेपे अमेरिकन खंडांतल्या लोकांचो आदलो आनी युरोपीय लोकांनी तांचेर जैत मेळयलेउपरांतचो वांटून घेतिल्लो इतिहास ताणें सोदून काडलो.
1950 वर्सा निकारागुआक परत येतकच कार्देनालान ‘भायलेंपण’ (exteriorismo) ही नवी काव्य चळवळ सुरु केल्ली. दिसपट्ट्या संवसारांतल्या प्रतिमांची निवड केल्ल्यान, ‘शुध्द’ कविता न्हयकारपी आनी आपल्या वावराक समाजीक आयाम आसचो अशें दिसपी लेखकांचे वटेन तो आशिल्लो. आपल्या भोंवतणच्या संवसारांतल्या प्रतिमांवयल्यान कविता निर्माण करप म्हळ्यार ‘भायलेंपण’ ही संज्ञा. ते व्याख्ये प्रमाणें ताणें आपले कवितेंत खऱ्या घडणुकांच्यो देखी दिल्यो. काल्पनीक पात्रांक कुशीक काडून घडणुको आनी सुवाती हांची अचूक आनी विस्तारान नोंद करून इतिहासीक आनी विज्ञानीक महाकाव्यांवरी कविता बरयल्यो. देखीक- ब्रह्मांडाचे निर्मितीविशींचे कवितेंत कार्देनाल ‘ब्लॅक होल’ वा काळें भुयार हे संकल्पनेचेर बरयतना प्रतिमा वा मिथक वापरीनासतना ताचो अचूक तपशील दिता.
……नखेत्रांचें इंधन सोंपलां
हांव पळयतां एक नखेत्र मरतना,
सिगरेटीचें थोटूक
पालवल्ल्यावरी.
न्युट्रॉन नखेत्रां, जीं अजूनय दिसनात
बळिश्ट दुर्बिणींक,
पळयतात शास्त्रज्ञ मात तीं कल्पनेंत;
आनी तांचे परस जड नखेत्रां
म्हळ्यार काळीं भुयारां.
संवसारीक व्हॅक्यूम क्लीनर वरी
काळ्या भुयारांचें रितेंपण,
जंय गुरुत्वाकर्शण आसता इतलें बळिश्ट
आनी वक्रताय इतली व्हडली;
तें उजवाड लेगीत गिळटा.
हे कवितेंत केल्लें काळ्या भुयारांचें अचूक वर्णन करप घडये विज्ञान लेखकाक लेगीत जमचेंना. कार्देनालान केन्नाच विज्ञानाचें औपचारीक प्रशिक्षण घेवंक ना. देखून संशोधन आनी आर्विल्ली म्हायती पुराय तपशीलासयत सादर करपाची ताची तांक अजापित केल्याबगर रावना.
गरीब पीडेस्तांचे प्रस्न घेवन तो सदांच सत्त्तेआड उबो रावलो. एप्रिल 1954 वर्सा सोमोझा कुटुंबाचे हुकूमशायेआड जाल्ल्या अपेस आयिल्ल्या उठावांत ताणें वांटो घेतलो.
काल रातीं शिमितरीभायर,
गोळीबार आयकूंक येतालो.
कोणाक खबर ना; कोणाक मारून उडयला
कितले जाणांक मारले
कोणाक खबर ना
रातीं शिमितरीभायर,
फकत गोळीबार आयकलो,
इतलेंच.
पूण अशो कविता बरयतना आनीक एक वेगळोच गूढ आवाज ताका साद घालतालो. हो आवाज खऱ्या निर्मात्याकडल्यान आयला अशें ताका दिसलें आनी 1956 ‘देवान म्हाका आपूण फकत एक मोग म्हणून दिश्टावो दिलो’ अशें ताणें स्पश्ट केलें. मे 1957 त अमेरिकेंत केंटकी हांगाच्या अवर लेडी ऑफ गॅटसेमनी ह्या ट्रॅपिस्ट मठांत कवी आनी तत्वगिन्यानी थॉमस मर्टन हाच्या मार्गदर्शनाखाला तो नवशिको पाद्री जालो. थंयचें ताचें जिवीत 1960 वर्सा उजवाडाक आयिल्ल्या ‘गॅटसेमनी,काय’ ह्या कविता संग्रहांतल्यान दिसून येता. दोन वर्सां उपरांत तो कोलंबियांतल्या बेनेडिक्टिन मठांत गेलो. कार्देनालाचो मुक्ती धर्मशास्त्र म्हळ्यार लिबरेशन थिओलॉजी चळवळी कडेन लागींचो संबंद आशिल्लो, ही चळवळ कॅथलिक इगर्जेभितरली धर्मशास्त्रीय आनी राजकी चळवळ जी 1950 आनी 1960 च्या दशकांत लॅटीन अमेरिकेंत उबी जाली. निकारागुआ तळ्यांत आशिल्ल्या मानकारोन ह्या जुंव्याचेर सोलेन्टिनाम हांगाच्या शेतकार आनी नुस्तेमारां मदीं तो वावुरलो आनी तांची संघटना बांदली. 1970 त तो क्युबांत तीन म्हयने रावपाक गेलो आनी मार्क्सवाद होच समाजीक न्यायाखातीर सगळ्यांत बरो मार्ग अशें ताका दिसलें. सोलेन्टिनामांत आदिवासी क्रिस्तांव समाजामदल्या ताच्या वावरांत आनी मार्क्सवादांत ताका कसलोच विरोधाभास दिसलो ना. ‘एल इव्हानजेलियो एन सोलेन्टिनाम,’ ‘ओरेशन पोर मॅरिलीन मनरो’ ह्यो गाजिल्ल्यो कविता ताणें त्या काळांत बरयल्यो. 1977 वर्सा सान कार्लोस शारांतल्या नॅशनल गार्ड बॅरेकाचेर हल्लो जाले उपरांत ताचो बदलो घेवपा खातीर सोमोझा सरकारान सोलेन्टिनाम हांगाची वसणूक भूंयभरवण केली. कार्देनालाक स्वता कोस्ता रिका हांगा निर्वासित जावन पळून वचचें पडलें आनी थंय निकारागुआंत क्रांती हाडूंक सोदपी ‘फ्रेंते सांदीनिस्ता द लिबरेसीओन नासिओनाल’ (एफएसएलएन) हे संस्थेचेच्या बारा जाणांच्या गटांतलो तो एक मुळावो वांगडी जालो. जुलय 1979 त एफएसएलान अनास्तासिओ सोमोझाक सत्ते वयल्यान काडून उडयलो तेन्ना तो जैतिवंतपणान निकारागुआक परतलो आनी रोखडोच ताची संस्कृताय मंत्री म्हणून नेमणूक जाली. ताणें प्रकाशनाचो उपक्रम आनी कॉफी मळ्यांसावन लश्करी युनिटामेरेन सगळे कडेन कविता कार्यशाळा सुरु केल्यो. पूण रोमन कॅथलिक इगर्जेंतल्या पोप आनी परंपरावादी लोकांक तें मानवलेंना आनी 1984 वर्सा ताका पाद्रीपणांतल्यान निलंबीत केलो.
‘ब्रह्मांडाचें गीत’ (Cántico Cósmico) हें मनीसपण आनी सैमीक जग हांचेमदल्या संबंदाविशीं ताणें केल्ल्या संशोधनाचें पडबिंब दाखवपी महाकाव्य. ‘मॅरिलीन मनरो खातीर प्रार्थना’ (Oración por Marilyn Monroe) ही ताची कविता अभिनेत्री मॅरिलीन मनरोच्या जिविताचेर आनी मरणाचेर एक प्रतीकात्मक ध्यान. कवितेंत मनरोचे ग्लॅमरस प्रतिमेची, तिच्या जिवितांतल्या आनी भोंवतणच्या समाजाच्या खर वास्तवा कडेन विपरीतताय दाखयता. ‘एपिग्रामस’ हो कवितेचो संक्षिप्त आनी विनोदी प्रकार, जातूंत ताणें आपल्या स्वताच्या अणभवांचेर आनी निरिक्षणांचेर आदारून समाजीक आनी राजकीय प्रस्नांचेर टिका केल्या. ‘मोग कविता’ (Poesía Amorosa) ह्या संग्रहांत मोग, इत्सा आनी प्रणय ह्या विशयांचेर संशोधन करपी कविता आसात. ‘अमेरिकन इंडियनांक श्रद्धांजली’ (Homenaje a los indios americanos) ह्या पुस्तकांत कार्देनाल अमेरिकेंतल्या थळाव्या लोकांचो इतिहास आनी संघर्श मान्य करून तांकां श्रद्धांजली दिता.
‘नखेत्रांचो धुल्ल’ (Polvo de estrellas) ही ताची कविता विश्वाच्या परस्पर संबंदाचेर आनी आमच्या सयत सगळें द्रव्य नखेत्राच्या धुल्लांतल्यान तयार जालां अशी कल्पना दाखयता. तो मळबांतलीं नखेत्रां आनी आमची कुड तयार करपी अणू हांचेमदीं थेट संबंद जोडटा. हो संबंद एक शास्त्रीय तथ्य, कारण आमचे कुडींतले घटक नखेत्रांच्या अणुकेंद्रीय भट्ट्यांनी तयार जाल्ले. सुपरनोवांत स्फोट जाल्लो तेन्ना ते पुराय विश्वांत शिंपडून गेल्ले. आमी ब्रह्मांडा परस वेगळे न्हय पूण ताचो एक भाग, अशें तो सांगता. तातूंत कार्देनालाचें शास्त्रीय गिन्यान, आध्यात्मिक आनी काव्यात्मक अंतर्दीश्टी आस्पावल्या

नखेत्रांचो धुल्ल
नखेत्रांनी कितें आसता? आमी आसतात.
आमचे कुडीचे आनी गिऱ्याचे सगळे घटक
आशिल्ले केन्नातरी नखेत्राच्या पोटांत.
आमी नखेत्रांचो धुल्ल.
15,000,000,000 वर्सां आदीं
आमी आशिल्ले एक हायड्रोजनाचें कूप
अवकाशांत उफेवपी, ल्हवू ल्हवू घुंवपी, नाचपी.
आनी वायू चडांत चड आटत गेलो
अदीक वस्तुमान मेळयत
आनी तें एक नखेत्र जावन चकचकुंक लागलें.
जशीं जशीं तीं आटत वतात
तशीं तशीं जातात तीं गरम आनी झगझगीत.
गुरुत्वाकर्शणान निर्माण केली ऊर्जा:
उजवाड आनी उश्णताय.
म्हळ्यार मोग.
नखेत्रां जल्माक आयलीं, वाडलीं आनी मेलीं.
आनी आकाशगंगेक आयलो फुलाचो आकार
जशी दिसता आतां नखेत्रांनी भरिल्ले रातीं.
आमचें मांस आनी आमचीं हाडां
येतात हेर नखेत्रांकडल्यान
घडये हेर आकाशगंगेंतल्यान लेगीत,
आमी विश्वव्यापी,
आनी मरणाउपरांत दितले आमी आदार
तयार करपाक हेर नखेत्रां
आनी हेर आकाशगंगा.
आमी येतात नखेत्रांतल्यान
आनी वतले परतून तांचेच कडेन.

शैलेंद्र मेहता

98206 54233