भांगरभूंय | प्रतिनिधी
आयज 2 फेब्रुवारी. कोंकणी पत्रकारिता दीस. ते निमतान….
फ्रान्सीस राॅबर्ट मोरायश उर्फ फ्रेंक मोरायस (12 नोव्हेंबर 1907 – 02 माय 1974) हो स्वतंत्र भारतांतल्या ‘द टायम्स ऑफ इंडिया’, ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ ह्या सारक्या जायत्या नामनेच्या दिसाळ्यांचो संपादक आसलो.
तो गोंयांतल्या इल्लास वाठारांतल्या सांताक्रुझ गांवचो. जल्मल्लो मुंबयंत. ताचो बापूय अँथनी शाव्हियर मोरायश एक नांवलौकिक इजनेर वर्ततालो. फ्रान्सीसान आपलें भुरगेंपण पुण्यांत सारलें, जंय ताचो बापूय नोकरे खातीर आपल्या कुटुंबा सांगाताक स्थायीक जाल्लो आनी दोनय शारांतल्या (मुंबय आनी पुणे) कॅथलीक शाळांनी ताणें आपलें मुळावें आनी उपरांतलें शिक्षण घेतलें. लौकिक इतिहासकार तेरेसा आल्बुकर्क ही ताची भयण आनी नामनेचो इंग्लेज कवी आनी पत्रकार डॉम मोरायस हो ताचो एकलोच पूत.
1923 सावन तो सांत शाव्हियर कॉलेजींत आसलो. थंय ताणें हॅन्री (Henry) हेरास हांच्या हाताखाल इतिहास आनी अर्थशास्त्राचो अभ्यास केलो. मुंबय विद्यालयांतल्यान ताणें बी.ए. पदवे खातीर इतिहास आनी अर्थशास्त्रांत मुखेलपणान शिक्षण घेतलें. इतिहासांत एम.ए. खातीर तो ऑक्सफर्डांत गेलो. थंयच्या विद्यार्थी राजकारणांत तो सक्रीय आसलो आनी ‘भारत’ ह्या विद्यार्थी दिसाळ्याचें संपादन करतालो. ताणें लंडनांतल्या ‘लिंकन इना’तल्यान कायद्याचो अभ्यास केलो आनी जाणवीक वकिलाचे संघटणेंत (बार) वांगडी वकिलांनी ताका आपोवणें दिलें. 1927 तें 1934 मेरेन ताणें सात वर्सां इंग्लडांत सारलीं.
1934 वर्सा भारतांत परतून येवन ताणें कांय म्हयने बॅरिस्टर म्हूण काम केलें. 1936 वर्सा, ‘द टायम्स ऑफ इंडियां’त पत्रकार म्हूण काम सुरू केलें. 1938 वर्सा ‘ज्युनियर उपसंपादक’ म्हूण ताका बडटी मेळ्ळी. 1942-1945 ह्या काळांत ‘द टायम्स ऑफ इंडिया’चो बर्मा आनी चायनांत ‘झुजाचो बातमीदार’ म्हूण ताणें काम केलें. 1946 -1949 ह्या काळांत मोरायस सिलॉनांत स्थायीक आसलो. ‘द टायम्स सिलॉन’ आनी ‘द मॉर्निंग स्टॅडर्ड’ ह्या गोंयका पंगडांच्या वर्तमानपत्रांचो तो संपादक म्हूण वावुरलो. जायत्या ब्रिटीश दिसाळ्यांचो भारतीय बातमीदार म्हणून ताणें काम केलें आनी 1950 वर्सा पोस्ट कॉलोनियल परिस्थिती मदीं तो ‘द टायम्स ऑफ इंडिया’ चो पयलो ‘भारतीय’ संपादक जालो.
1949 वर्सा तो सिलॉनाक थावन परत येतकच फ्रांक मोरायसाक गोंयकाचे मालकेच्या ‘द नवहिंद नॅशनल स्टॅडर्ड’ ह्या भारतीय दिसाळ्याचो संपादक म्हूण नेमलो. उपरांत त्या दिसाळ्याचें रुपांतर ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ म्हूण जालें. गोंयच्या मुळाचो आनीक एक पत्रकार विक्टर रांजेल रिबेरो हांच्या मतान, ‘तेन्ना हांव बातम्यो करपी डॅस्काचेर तशें संगीत समीक्षक जावन आसलो. हांवें वावर केल्ल्या हेर संपादकां परस फ्रांक सामको वेगळो आनी स्वताक पयस दवरपी व्यक्ती आसलो’ अशें म्हणून तो फ्रांकाचो उगडास करता.
सातोळ्याचे स दीस ताणें मुखेल अग्रलेख कायम बरयले आनी ‘आटिकूस’ ह्या नांवा खाल दर दिसा ताणें स्तंभ बरयले. म्हयन्या भितर ‘द टायम्स ऑफ इंडिया’ दिसाळ्याचो संपादक पदाचो ताणें राजनामो दिलो.
जानेर 1953 वर्सा उदेंत भारतांतल्या कलकत्ता शारांत तांच्या रोखडेंच सुरू जावपी आवृत्तीक दर आयतारा संपादकाचे नोकरेचेर आसतना मोरायसान भेट दिली, अशें रिबेरो उगडास करता. “बऱ्या मध्यान रातीं उपरांत प्रेस रुमांत आसलेलीं पानां हांव तपासतना जशीं तीं फातरांचेर मांडून येतालीं, ते धातुच्या प्रकाराचे टायप आनी तितान छापचे दीस आशिल्ले. – आनी थंय भितर सरलो फ्रांक मोरायस आमच्या गटाचो मुखेली, आनी ताचे कडल्यान म्हजे खातीर फकत एकूच वळीचो मंत्र आसलो, “ पत्र काडून उडोवंया! पत्र काडून उडोवंया..! ” अशें सांगून तो आमचे वाटेर उत्तेजन दियीत उबो रावलो, पूण गटांतले हेर चड मेतेकुलेर व्यक्ती आसले आनी तांकां रोखडेच परतून वयर धुकळचे पडले.’
1957 वर्सा ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ ह्या पंगडान चलयिल्ल्या दिसाळ्याचो मुखेल संपादक म्हूण ताका पद दिलें. भारतांतलो एक नामनेचो पत्रकार जाल्ल्यान फ्रांकाचे स्तंभ दर आयतारा आनी सोमाराक नेमान तातूंत उजवाडाक येताले, जाल्यार ‘अरियल’ ह्या नांवान सय केल्लो आनीक एक स्तंभ दर आयतारा ‘संडे स्टँडर्ड’ हातूंत आपली सुवात निर्माण करतालो. ताणें कांय रेडियो वितरावणी केल्यो. 1961 वर्सा मुंबय शारांचो ‘शेरीफ’ म्हणून ताची नेमणूक जाली. फ्रांक मोरायस 1972 वर्सा ‘द इंडियन एक्सप्रेसां’तलो निवृत्त जालो. ताच्या फुडल्या वर्सा ताचो ‘प्रतिनिधी’ म्हूण लंडनाक गेलो…. 1974 वर्सा ताका मरण आयलें.
मोरायस हांणें इंडिया टुडे, द रिवोल्ट इन तिबेट (1960), रिपोर्ट ओन माओस चायना, (1953), जवाहरलाल नेहरु- ए बायोग्राफी (1956), सर पुरुषोत्तमत ठाकूरदास (1957), अंडर वन वल्ड : ए स्टडी ऑफ एशिया अॅन्ड द वॅस्ट ( 1957), द इम्पोर्टन्स ऑफ विंग ब्लॅक: एन एशियन लुक्स एट आफ्रिका (1965) आनी बिहायन्ड द बांबू कर्टन हीं पुस्तकां बरयल्यांत.
लोकसंख्या तज्ञ, शिक्षण तज्ञ आनी तत्वज्ञानी डॉ. के. त्यागरंजन हांणी 1985 वर्सा फ्रांक मोरायस फांवडेशन स्थापलें आनी 2002 वर्सा फ्रांक मोरायस मोमोरिएल लॅक्चर सुरू केलें. त्यागरंजनान वर्तलो संपादपी फ्रांक मोरायसाची तोखणाय करपी व्यक्ती आनी शिश्य.
लिप्यांतर: विशाल सिनाय खांडेपारकार, 8080622370
फाऊस्तो वि दा कोस्ता
9821228684
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
