दीपत्काराचें दिव्य

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

हालींच आमी गोंय मुक्तीचीं 65 वर्सां मनयलीं. सुमार 450 वर्सां पुर्तुगेजांच्या शेकातळा आशिल्ल्या गोंयाक मुक्तीचो स्वास घेवपाक असंख्य बंडां आनी उठावांक तोंड दिवचें पडलें. गोंयचे मातयेन ह्या भुंयेक मुक्त करपाक तिच्या शुरवीरांनी व्हांवयल्ले रगताचे व्हाळूय पळयल्यात. अशाच एका शुरविराची काणी म्हणल्यार लक्ष्मीदास बोरकार लिखीत पुर्तुगेजांआड बंड करपी दीपाजी राणे हांच्या जिविताचेर आदारिल्ली नवलिका ‘दीपत्कार’. गोंय मुक्ती चळवळींत उल्लेख करपा सारख्या बंडां मदीं राण्यांच्या बंडाचो खास उल्लेख करपाकूच जाय. दिपाजी राणयान गोंय मुक्त करपाक फकत पुर्तुगेजांक नाका शेवट केलें ना, पूण तांचेचकडल्यान गोंयच्या लोकांक तांचे गरजेचे आनी म्हत्वाचे हक्क मेळोवन दिले. तांच्या पुराय कारकिर्दीची काणी म्हणल्यार दीपत्कार.
दीपत्कार सगळ्यांत पयलीं कोंकण टायम्स प्रकाशनान 1995 वर्सा उजवाडायल्लें. उपरांत 2024 वर्सा लक्ष्मीदास बोरकार जल्मशताब्दी समारोहाच्या (17 ऑगस्ट 2024 – 17 ऑगस्ट 2025) निमतना संजना पब्लिकेशन्सान ताची दुसरी आवृत्ती उजवाडायली. पुस्तक ल्हान, 76 पानांचें पूण म्हायतीपुर्ण आसा. एकूण 11 अध्यायांनी लेखकान दीपाजींची कारकीर्द सांगल्या. पुस्तकाच्या शेवटाक लेखक लक्ष्मीदास बोरकार हांची सविस्तर वळख दिल्या. ताची पुनरावृत्ती जावची न्हय, आनी निदान हें परिक्षण वाचून तरी वाचकांनी हें पुस्तक मुद्दाम वाचचें देखून तांची सविस्तर वळख हांगा मुद्दाम टाळ्ळ्या. लक्ष्मीदास बोरकार हे पत्रकार आनी सुटके झुजारी. आपल्या पत्रकारितेंतल्यान तांणी कसलीच भीड-मुर्वत आनी भंय बाळगिनासतना पुर्तुगेज शासनाचे आड बरयलां. तांच्या पुस्तकांनी गोंयची संस्कृताय, इतिहास, समाजीक बदल हेच विशय आयल्यात. 5 डिसेंबर 1999 दिसा ते संवसाराक अंतरले, पूण तांणी बांदिल्ल्या संस्थां वरवीं, सांगिल्ल्या कथां वरवीं आनी झगडिल्ल्या स्वातंत्र्य झुजा वरवीं तांचो वारसो तिगून उरला.
“दीपाजी राणे पुर्तुगेजांचो काळ आनी पुर्तुगेजांच्या जुलमाक उबगल्ल्या गोंयकारांचो मसीहा. येदे व्हडले सत्तेआड बंडाची चूड पेटोवन हड्डें मुखार काडून उबो रावपी स्वाभिमानी गोंयकार, खांपो क्षत्रीय! पुर्तुगेजां आड बंड करपाक राणे कसो प्रवृत्त जालो, ताणें पुर्तुगेजांक कशें नाका जीव करून सोडलें, राण्याच्यो मागण्यो कसल्यो आशिल्ल्यो, हाचो आनी राणे हे मुळचे खंयचे, ते गोंयां कशे पावले, ह्या राण्यांच्या कुळाच्या इतिहासाचो थाव घेवपी, दीपाजी राण्याच्या जिवीताचेर आदारिल्ली नवलिका, दिपत्कार…” (मलपृश्ट) लेखकान दीपाजींचें व्यक्तिमत्व उबारतना पयले दोन अध्याय वास्तवाचे आनी मदले णव अध्याय फ्लॅशबॅकाच्या रुपान बरयल्यात. हाका लागून दीपाजींच्या जिणेंतले म्हत्वाचे प्रसंग तांच्या व्यक्तिमत्वा सयत विस्तारान येवंक पावल्यात. लेखकान दीपाजींच्या मुक्ती संग्रामाच्या उद्देशाक संबंदीत प्रसंगांचोच आसपाव केला. तांचे खासगी जिणेंतले मेजकेच प्रसंग गरज थंय आयल्यात, पूण विस्तारान न्हय. हाका लागून मुखेल विशयाक, म्हळ्यार गोंय मुक्ती संग्रामाक दीपाजींच्या योगदानाक न्याय मेळटा.
वास्तव-फ्लॅशबॅक-वास्तव अशी मांडणी आपणायिल्ल्यान दीपाजींचें अश्टतासी व्यक्तिमत्व वाचकां मुखार कसलेच गैरसमजा बगर पावलां. हांगा नवलिकेचें कथानक थोडे भितर सांगप रास्त जातलें. राण्यांच्यो मागण्यो आयकुपाच्या उद्देशान पणजे सावन पुर्तुगेज गोव्हेर्नादोर जुजे फेरेर पेस्तान दीपाजीक, दिवचलेच्या आदमिनीस्त्रादोराच्या माध्यमांतल्यान दिवचले आपयता. दीपाजी चर्चेक वचपाक भायर सरचे आदी पांडुरंगाक नमस्कार करता तेन्ना ताका फाटल्यो सगळ्यो घडणुको याद जातात. जातूंत राण्यांचे पुर्वज गोंयांत कसो पावलो, दीपा राणो बंडात्मक वृत्तीचो कसो जालो, सांखळेच्या गुळ्ळीकार बामण आनी दीपाजी मदलें झगडें, कुंभारजुवेंची धाड, म्हाड्डोळा म्हाळशेची घेतिल्ली भेट आनी केल्लें नवस, पेस्तान आनी दीपाजी मदीं जाल्लें झूज, दीपाजीच्या बंडाची मनांत आकसाची भावना आशिल्ल्या कांय गोंयकारांनी दीपाजी आड रचिल्लो कट, पुर्तुगेजांच्या मनांत दीपाजींचो भंय, अशे साबार प्रसंग आसपावतात. शेवटाक, गोव्हेर्नादोर दीपाजींच्यो सगळ्यो मागण्यो मान्य करता, बंडवाल्या राण्यांक माफी दिता, दीपाजीरावाक कापितांवाची पदवी दिता आनी ताच्या सैन्याची एक तुकडी आपल्या सैन्या भितर आसपावन घेता. दिवचले तशेंच पणजे सरकारी पालासेंत व्हरून तो दीपाजीचो भव्य भोवमान करता. सांटेरी गडार परतना फुडें दीपाजी आपली घरकान्न सांतेरी वांगडा सांखळे वचून विठ्ठलाची अभिशेक पुजा करून आपलें नवस परतिता. “गोंयच्या इतिहासांत दीपाजीरावांच्या स्वतंत्रतायेच्या झुजाच्या दिव्यान दीपत्कार घडयलो आनी तांगेलें नांव दिव्या भशेन अजरामर केलें.” (74) अशा उतरांनी लक्ष्मीदास बोरकार दीपत्कार सोपयता.
दीपाजीराव राणो गोंय मुक्ती संग्रामांत पुरायेन बुडिल्ले. गोंयच्या भुंयेक जुलमी सत्तेंतल्यान मुक्त करप हाचो ध्यास तांणी घेतिल्लो. “…दीपाजीराव आशिल्ले खांप्या काळजाचे वीरपुरूस. मारतलों ना जाल्यार मरतलों होच तांगेलो क्षत्रियाचो बाणो…” (55) आशिल्लो. एका वेळार दीपाजी स्वातंत्र्य चळवळीक अर्थीक आदार मेळोवन दिवचे खातीर समजांतल्या प्रतिश्ठीत मानमान्यताय आशिल्ल्यांच्या घरच्यांक पळोवन हाडून तांचे कडल्यान तांच्या इत्से प्रमाण पयशे घेताले, तांचें वा तांचे संपत्तेचें कसलेंच लुकसाण करिनासतना. हाचे फाटल्यान ह्या वर्गाक राण्यांचो गोंय मुक्तीचो उद्देश कळचो इतलोच हेत आसतालो. “आमगेलें झूज आसा फिरंगी सरकारा आड. … गोंयचे फिरंगी सत्तेक धांवडावन घालपाक आमी ही लडाय सुरू केल्या. ही लडाय फकत आमगेली न्हय. ही लडाय सगळ्या गोंयकारांची. तातूंत समाजांतल्या सगळ्या वर्गाकडल्यान मदत मेळची अशी आमगेली अपेक्षा.” (44) निमाणे कडेन लेगीत पेस्तानाच्या मुखार तो गोंयच्या लोकांच्या फायद्याच्यो मागण्यो दवरता – ग्रामसंस्थांची राखण, धर्मीक जुलमी कायदे काडून उडोवचे, आनी शेतकामत्यांक बियांबियाण्यांचो पुरुमेंत. ताच्या मतान आपूण हें सगळे करपाक पावतां, कारण आपल्या फाटल्यान विठ्ठलाची पाटराखण आसा. विठ्ठलाचेर आशिल्ल्या उपाट भक्तीक लागून आपणाक आपल्या प्रत्येक पेण्यांत जैत मेळटा हो तांचो विश्वास आसलो. देखून पेस्तानान सांटेरी गडार आक्रमण केल्लें तेन्ना आपले कडलो दारू गुळयांचो सांठो सोंपपाक आयलो तेन्ना तो विठ्ठलाचें स्मरण करता आनी गडावेले गांजीलमूस ताच्या आदाराक धांवन येतात.
दीपाजी राण्याच्या शुरपणाची काणी प्रत्येक गोंयकाराक खबर आसपाक जाय. ताणें पुर्तुगेजांक आपल्यो मागण्यो मान्य करपाक हतबळ केलें, जाका निश्ठूर पुर्तुगेज सरकार भियेवन रावतालें. पुस्तकाची भास शैली सादी, सरळ आनी सोपी आसा. पुर्तुगेज उतरांचो वापर लेखकान केला, देखीक, आदमिनीस्त्रादोर, गोव्हेर्नादोर, बों दिय, सिंज्योर, आर्र दियाब, पुंदेर, प्रोक्लामसांव, आम्नेश्तिय आदी. एक दोन कडेन पुर्तुगेज संवाद आयल्यात तांचो कोंकणी अर्थ कंसांत दिला. ल्हान तशेंच व्हडल्यांनी, हें पुस्तक एकेच बसकेंत वाचून सोपोवं येता. गोंयकारांनी हें पुस्तक मुजरत वाचपाक जाय.

शुभा बरड वेलींगकार