भांगरभूंय | प्रतिनिधी
विशेश
–
दिवाळे कडेन चोंयवशीं दिवे पेट्टात तें पळयतगीर म्हाका कवी स. शंकर रामाणी हांच्या ‘दिवे लागले रे, दिवे लागले रे! तमाच्या तळाशीं दिवे लागले!’ हे कवितेची याद जाता. काळखाच्या मुळांतच वचून दिवे लागप आनी काळोख पैस जावप! केदो व्हडलो विचार हो! दिवाळी आनी आमकां दुसरें कितें सांगता?
दिवाळी हो दिव्यांचो उत्सव आनी दिवाळी म्हळें कीं दिवे आयलेच (हालीं दिवाळी म्हळें कीं फ़कत नरकासूर याद जाता ती वेगळी गजाल). दिव्यांची याद जाली कीं म्हाका पयले यत्तेंत शिकिल्ल्या ‘आधी होते मी दिवटी, शेतकऱ्यांची आवडती’ ह्या कवी वि. म. कुलकर्णी हांचे कवितेची याद जाता. कवी दिव्यांत जायत गेल्ले बदल आमचे नदरे मुखार हाडटा. जसो काय दिव्यांचो इतिहासच मुखार दवरता. पयलीं दिवटी, मागीर पणटी, मागीर लापयांव, मागीर पेत्रोमाक्स, उप्रांत विजेचो बल्ब असो तो दिव्याचो प्रवास. निमणे कडेन कवी म्हण्टा: ‘एकच ठावे काम मला, प्रकाश द्यावा सकलांला । कसलेही मज रूप मिळो, देह जळो अन जग उजळो’. दिव्याचें रुप खंयचेंय आसूं ताचें काम आपूण जळपाचें आनी दुसऱ्याक उजवाड दिवपाचें. हेंच दिव्याच्या जिणेंचें सार!
कदीम काळा सावन मनश्यान उजवाडाची गरज विंगड- विंगड तरांनीं भागयल्या. दिव्याचें सगळ्यांत आदलें रूप म्हळ्यार चुड. माडाच्या वा माडयेच्या सुकिल्ल्या चुडटांच्यो चुट्ट्यो बांदून चुड करतात. आदल्या काळार देंवचार खंय रातची वाट विसरलेल्या मनश्याक ह्या चुडीच्या उजवाडांत वाट दाखयतालो. ताचे वेल्यान ‘चुड दाखोवन म्हारु घरांत हाडप’ ही म्हण घडली. हे म्हणीचो अर्थ आपूण जावन संकटाक आमंत्रण दिवप.
दिवट्यो, मशाली पेटोवपाक तेल लागता. ताचे वेल्यान ‘तेलकाराचें तेल जळटा, मशालजीची x ण जळटा’ ही म्हण आयली. हाचो अर्थ खर्च एकलो करता, पूण तो खर्च करता म्हूण दुख भलत्याकच जाता. हातभायर गेल्ल्या चल्याक ‘दिवटो’ आनी चलयेक ‘दिवटी’ म्हण्टात.
आमचे लोकसंस्कृतायेंत दिवो आनी ताचेर आदारिल्ल्यो अश्यो साबार म्हणी आनी वाक्प्रचार घोळटात. दिवाळेच्या दिव्यांचेर कोंकणींत एक म्हण घोळटा ती म्हळ्यार ‘अशेंय म्हणचें न्हय, तशेंय म्हणचें न्हय, दिवाळेचे दिवे रे पुता!’. दिवाळेक पणट्यो पेटयतात. तातूंतलें तेल केन्ना -केन्ना सोंपता, केन्ना -केन्ना हांतल्यो थोड्यो पणट्यो वाऱ्यानय पालवतात. म्हण्टगीर त्या जाग्यार धड उजवाडूय आसना आनी धड काळोखय आसना. जेन्ना खंयच्याय मनश्याक आपलें स्वताचें अशें स्पष्ट मत नासता, तो हेंवूय खरें म्हण्टा तेंवूय खरें म्हण्टा तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘कुरकुटांत पणटी दवरून तोंड ओंवाळून घेता’ ही आनीक एक अशीच म्हण. आपली स्तुती, तोखणाय आपणेच करप असो ताचो अर्थ. थोड्यांक आपली, आपल्या घरच्यांची, आपल्या भुरगेबाळांची दुसऱ्यां मुखार आपणेच तोखणाय करपाचो खूप सोस आसता. तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘दिव्यांत वात आनी तोंडांत हात’ ही एक म्हण कोंकणींत घोळटा. आदल्या तेंपार भर सांजवेळ खेळून पुरो जातगीर भुरगीं घरांत येतालीं आनी दिवो लागले की जेवपाक उतावीळ जातालीं. तांका लेखून ही ओपार मारताले. तेलाची बचत करपाक बेगीन जेवन घेतात अश्या चामट्या लोकांकय लेखून ही म्हण आदीं वापरताले. ‘माजरा बोडावेलो दिवो’ अशी एक म्हण कोंकणींत आसा. माजराच्या तकलेर दिवो दवरल्यार तो पडल्याशिवाय रावना. डळमळीत आदार आशिल्ली वस्त टिकना असो ह्या म्हणीचो अर्थ.
‘जाचें जळे ताका कळे’ ही दिव्याचेर आदारिल्ली आनिक एक कोंकणींतली फ़ामाद म्हण! ह्या म्हणी फ़ाटली काणी अशी: एक दीस खंय एका चामट्या मनश्यान आंगणांतल्या तुळशी पेडार एकूच वात घालून दिवली पेटयली. तागेर आयलो एक सोयरो. त्या सोयऱ्यान पळयलें की येजमान्यान एकूच वात घालून दिवली पेटयल्या. दिवलेंत एकूच वात घालून पेटोंव नये अशें म्हण्टात तें त्या सोयऱ्याक खबर आसलें. ताणे वगत केलो ना. त्या उरिल्ल्या चारुय खणांनी वाती घालून ताणे ती दिवली परत पेटयली. तो चामटो मनीस घरा आयलो. ताणें ती पांच वाती घालून पेटयलेली दिवली पळयली. ताका माल्ली तिडक. ताणें आपल्या घरांतल्या सगळ्यांक विचाल्ले हें कोणालें काम काय म्हण? त्या सोयऱ्यान म्हळें “दीप जळे, विघ्न पळे!”. त्या उतरांक तो चामटी मनीस म्हणपाक लागलो “जाचें जळे, ताका कळे!”. “दिवलेंतले तेलाचे पैशे म्हजे खर्चतात. तुका सगळ्यो वाती घालून दिवली पेटोवंक कितें जालां?”. हाचे वेल्यानुच ‘जाचे जळटा, ताका कळटा’ ही म्हण पडली.
त्या भायर ‘दिवलेंतलो कारागीर तो! कोण कोणाक राखतलो’ ह्या म्हणीचो अर्थ घडचेलें घडटाच, ‘दिवली शेटीली, तेल म्हगेलें’ म्हळ्यार कमी खर्च करुन चड स्रय घेवप, ‘दिव्या पोटांत काजळ’ म्हळ्यार बऱ्या आवय बापायगेर वायट भुरगें जल्माक येवप, ‘दिवले पोंदा काळोख’ अश्यो आनीकुय दिव्याचेर आदारिल्ल्यो म्हणी कोंकणींत आसात.
दिव्याचेर आदारिल्ले खूप वाक्प्रचारय आसात. ‘वंशाचो दिवो’, ‘दिवो पेटप’, ‘तोंडार उजवाड पडप’, ‘तोंडाक चुट्टी लागप’, ‘दिवे लावप’, ‘दोनय/ सगळ्या दिव्यांनी तेल घालप’, ‘तकलेंत उजवाड पडप’ (आतां ‘ट्युब लायट पेटप’ अशें म्हण्टात.) अशे ते कांय वाक्प्रचार. ‘शेणांचो दिवो लावप’ हो एक वाक्प्रचार आदल्या काळार घोळटालो. पैली कोणय मनीस कर्जबाजारी जायत, रिणां बुडयत जाल्यार ताच्या घरा मुखार खंय शेणांचो दिवो लायताले. दिवाळे निमतान हें सगळें याद जालें.
सगळ्या वाचप्यांक दिवाळेचीं परबीं!
– सखाराम शेणवी बोरकार
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
