दिवजां ः गोंयची खाशेली परंपरा

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

दि वज ह्या उतरां वेल्यान दिवजां हें उतर जालां. दिव म्हणल्यार दीस, उजवाड आनी वज (वज्र) म्हणल्यार पांच हातांचो वा हातांची. दिवज म्हणल्यार पांच ल्हान पणत्यो एकठांवन कलाकुसरीन केल्लें एक ल्हान झाड. ल्हानशा गोंयाक परंपरांचें, सण- परबांचें, संस्कृतीचें, जात्रा- फेस्तांचें, लोककलेचें एक व्हड दायज आसा. व्हडली दिवाळी जाली म्हणटकच गोंयच्या जात्रांक सुरवात जाता. जायत्या गांवांनी जात्रा आनी दिवजांय जातात. कांय कडेन फक्त जात्राच जातात. जात्रा, दिवजां हे देवळाच्या वाठारांत जावपी दोन वेगळे- वेगळे सण. कांय देवळांनी जात्रा पयलीं जाता आनी मागीर दिवजां. असल्या जात्रांक -दिवजां जात्रा- म्हणतात. गोंयच्या दरेका म्हालांत दिवजां जातातच. कलाकुसरीन केल्ल्या ह्या पणट्यांच्या ल्हान झाडाक गोंयचें खाशेलें उतर म्हणल्यार मालें. ह्या सगळ्या पणट्यांक तेल आनी वात घालपाची बरी तजवीज केल्ली आसता. पणट्यांचे मालें आनी बसके मदीं एका हातांत मुठींत धरूं येता तशी येवजण कुमार करतात.
ज्या दीसा दिवजांचो उत्सव आसता, त्या दिसा सवायशिणी उपास धरतात. दनपारचो किदेंय फराळ खावन रातची दिवजां जाले उपरांत जेवण करतात. घरांतूय शाक भाजी आनी गोडश्याचें जेवण रांदतात. लग्न जाले उपरांत पारंपरीक तरेन कुळदेवीच्या देवळांत वचून, कांय धर्मीक विधी करून दिवज पेटोवपाचो मान घेंवचो पडटा. दरेका देवळाचे वा गांवचे विधी वेगळे- वेगळे आसतात. कांय देवळांनी नवीं व्हकल- न्हवरो बसून होम घालून दिवज आपणायता वा कांय कडेन फक्त व्हंकल वा बायल विधी करून दिवज आपणायता. कांय घराण्यांनी कुमारिकेन दिवज पेटोवपाची चाल आसा. कुमारिकेक पयली पाळी येंवचे पयलीं दिवज आपणावपाची रीत करून घेंवची पडटा. ह्या विधीक दिवज लावप म्हणतात. तुळशीच्या लग्ना कडेन जोडवें पेटोवपाक आनी दिवज पेटोवपाक कान तोंपचे पडटात म्हण कळटा.
दिवजाच्या उत्सवा दिसा बायलां णववारी कापड न्हेसून, भांगराचे नग घालून, आंबाड्यार फुलांची फांती माळून कुळदेवीच्या देवळांत वतात. दिवज घेवन एके वळीन देवळांत बसतात. दिवजांत तेल, वाती आदिफुडेंच घालून घेवन आनी तेलाचें आयदन घेवन ती तयारेंत आसतात. धर्मीक विधीं उपरांत पुजारी सांगणे करीत दरेके बायलेक दिवज पेटोवन दितात. पुजारी देवीच्या मुर्तेक पालखेंत बसयतात. पालखी पुरसाच्या जाग्याक भोंवताडो घालीत, आरती म्हणीत देवळाक भोंवताडो काडटा. कांय गांवानी पांच वा सात भोंवताडे काडटात.पालखे फाटल्यान एक- एक बायल पेटलेलें दिवज घेवन चलतात. चलताना दोन वळी करून चलतात. डल्या देवळाचे वा त्या देवळाच्या वाठारांत आसपी सगळ्या ल्हान, व्हडल्या देवळांचेय भोंवताडे घेतात. सगलें जातासर मध्यान रात जाता. भोंवताडे घेताना दिवज पेटोवन दवरपाक बायलां तेलाचें आयदन वांगडा घेतात. पालखी मुखेल देवळांत येतकच फाटल्यांत चलपी बायलां देवळांत येतात. पालखे वांगडा वाजंत्रीय आसतात. कांय देवळांनी आसपी हवनांत दिवजां उमथी करतात. देवीचो आशिर्वाद घेतात.
कांय देवळांनी भितर सरतकच बायलां देवीक ओवाळतात वा पुजारी दिवज घेवन ओवाळून दितात. दिवज घेवन घरा येतात. मागीर दिवजाचें तेल शेजारा- पाजारा रावतल्या जाण्ट्या- नेण्ट्यांचे तकलेर घालतात. दिवज घेवन भोंवतना दिवजांतली एकूय वात पालोंवक जायना, अशें म्हणटात. कांय देवळांनी बायलां माथ्यार दिवजां घेवन देवळाक भोंवाडे काडटात. रातच्या काळखांत दिवजांची माळ खुबूच सुंदर दिसता. देवळा भोंवतणी पेटलेलीं दिवजां देवळाक घाल्लो दिव्य ज्योतींचो हार कसो दिसता.
काणकोणच्या तांबे गांवांत महामाय कुडटरकान्न देवीक निवलकाणयांचीं दिवजां पेटोवपाची चाल आसा. निवल काणयेचे कुडके करून ताचें वयलें तोंक पोखरून थंय पणटी करतात. तांतूत तेल घालून पेटयतात आनी एके वटेन पोखरून आपलीं बोटां भितर घालतात. धावूय बोटांनी घालून देवळाक भोंवताडे काडटात.
चंद्रनाथ पर्वतार चैत्र पुनवे दिसा मध्यानरातीं दिवजा पेट्टात. खांडेपार, बोरये दनपारचीं दिवजां जातात. माशेलांत मालिनी (मान्नी) पुनवेक दिवजां पेटतात. माशेलांत देवकी कृष्ण, श्री देव भुमिका आनी श्री लक्ष्मी रवळनाथ ह्या तिनूय देवळांची दिवजां वांगडा जातात. आदले दिसा सुरु जाल्लीं दिवजां पुनव सोंप मेरेन चलतात. ह्या तिनूय देवळांच्या कुळांतले लोक नवीं व्हंकल- न्हवरो जोडयेन दिवजां पेटयातात आनी दिवजां जाले बगर तीं जेविनांत. अशें जायत्या गांवांनीय जाता म्हण कळटा. बायलेची अडचण आसल्यार कांय कडेन तिची धूव दिवज घेता. पूण हे चलयेचो धर्मीक विधी आनी सगले सोपस्कर केल्ले आसपाक जाय खंय.
पयलीं थोड्याच गांवांनी दिवजां जातालीं.आतां लोकांनी दिवजां पेटोवपाचे उमेदीन आपापल्या गांवांनी दिवजांची प्रथा सुरु केल्या आनी गांवच्या लोकांनीय हे प्रथेक उमेदीन आपणायल्या. आदीं बायलां मातयेची दिवजां वापरताली. घेवन भोंवताना तीं फुट्टालीं. तेल घालपाक पितुळचो वा तांब्याचो तांबयो घेवन भोंवतालीं. दिवजां घेवन भोंवतना दिवज तापतालेंय. ह्या सगळ्यांचा विचार करून गोंयच्या कांसारानी पितुळची दिवजां तयार केलीं. आतां सगळ्यांकूच पितुळचीं दिवजां बायलां वापरतात.
घरांत सुयेर वा सुतक आसल्यार दिवजां पेटोवंक मेळनांत. आपले कुळदेवीचो मान राखपाक, घोवाक, भुरग्यांक बरी भलायकी मेळूं म्हण आपलें शिक्षण, नोकरेचो हुद्दो विसरून सवायशीण बायलां दिवजांक उपास करतात आनी दिवज आपणायतात, तशेंच हेर बायलां वांगडां मिसळून देवीचे पालखे वांगडां चलतात. अशेंच वर्सान वर्स आपणाक दिवज पेटोवपाक मेळचें म्हण देवी कडेन मागतात.
गोंयचे प्रत्येक रितींत एक खाशेलेंपण आसा. कार्तिक अमाशेक गोंयचीं देवळां विजेच्या उजवाडांत पर्जळटात. पळेतल्याक दिसता खरेंच आयज अमास काय गांवच्या देव देवतांच्या मागण्याक सैमान वरदान दिलां. ही गोंयची खाशेली अमास म्हणल्यार जाता. ह्या दिसा गोंयांत खुबशा गांवांनी जात्रा, दिवजां जातात. कोंकणी भौस खंयूय आसूं रातीं कुळदेवीच्या देवळांत मुजरत येता.

प्रिता परब
9921382375