दिपराज: कोंकणी रंगमाचयेचो आशादीप

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

दिपराज सातोर्डेंकार हांच्या ‘सरण जळटना’ ह्या नाट्य पुस्तकाचो प्रकाशन सुवाळो आयज १५ आॅगस्टाक पंचवाडी जाता. ते निमतान….

एप्रील म्हयन्याचे 17 तारखेर 2018 वर्सा कला चेतनाच्या नाट्य महोत्सवांत एका नाटकाचेर चर्चा रंगताली. तें नाटक आशिल्लें ‘सरण जळटना’. बरोवपी आशिल्लो दिपराज सातोर्डेकार. तो आपणाल्या संचा सयत माचयेर हाजीर आशिल्लो. नाटकाचो प्रेक्षक म्हण हांवूय हाजीर आशिल्लों. नाटकाचो प्रयोग खुबूच बरो जालो. चर्चाय बरी रंगली. चर्चेक डॉ दत्ताराम देसाय, महादेव नायक, हेमंत कांसार सारखे थळावे नाट्य कलाकार तशेंच जाणकार हाजीर आशिल्ले. चर्चेचो सूर असो आशिल्लो. तो म्हणल्यार 30/ 40 वर्सां आदल्या “पुंडलीक नायकाल्या नाटकाची याद जाली. ते परंपरेन दिपराजाच्या रूपान एक नाटककार वयर सरता.” दिपराज हे चर्चेन भारावन गेलो. खिणभर म्हज्याच भुजां वयलो भार कोणतरी ल्हव करता असो एक सुखाचो धक्को म्हाका जाणवलो. 

पुस्तक रूपान येता तें दिपराजाचें पयलें नाटक आसलें तरी रंगमाचयेर तो नवो ना. भुरगेपणा पासून तो रंगमाचयेर वावुरता. आपणालो मामा रामचंद्र गुरव हांचे कडसून आपणांक प्रेरणा मेळ्ळी अशें तो सांगता. तागेलें पयलें नाटक ‘राखण देवाची’ 2013 वर्सा माचयेर आयलें. मागीर ‘ काकोळ’ (2014), ‘पितू’ (2015), ‘संवसार एके संवसार’ (2016).

उत्सवी रंगमाचयेर तागेल्या नाटकाचे चडान चड पन्नास लेगीत प्रयोग जाल्यात. उत्सवी रंगमाचये वयलो एक कलाकार ह्या नात्यान ताका नाट्य लेखनाची प्रेरणा लाबल्या. एकदंत कला संघ, पंचवाडी संस्थेच्या बॅनरा खाला तो कोंकणी रंगमाचयेर वावुरता. 

‘सरण जळटना’ पळयता तेन्ना नाटकाची प्रयोगक्षमता नदरेंत भरता. नाटकाची कथावस्तू, व्यक्तिरेखा, संवाद पळयताना लेखका मदलें सरायतपण जाणवता. एखाद्या धांवपटूक पांय तशे नाटककाराक संवाद गरजेचे. सभाव चित्रणांतल्यान आनी रंगभुशा-वेशभुशेंतल्यान नाटकाची व्यक्तिरेखा जशी उबी रावता तशी ती पात्रांच्या संवादांतल्यान ठळकपणान दिसता. संवाद हें दिपराजाचें एक खाशेलपण. व्यक्तिरेखेच्या संवादांतल्यान ताचो सामाजीक स्थर, सामाजीक पत, ताचो जात-धर्म लक्षांत येता. ते नदरेन संवाद लेखना खातीर लेखकान कोंकणी भाशेच्या शैलीचो खूब बारीकसाणेन अभ्यास केला. नाटकांत नेपथ्याच्या बाबतींत अशें म्हणटात, जर एखादी वस्तू तुमी नेपथ्यांत दाखयत जाल्यार तिचो वापरय दाखोवपाक जाय. म्हणजे नेपथ्यांत तुमी आर्म दाखयलें जाल्यार आर्माचो फारय दाखोवपाक जाय वो तो फार कित्याक ना, तें तरी सांगपाक जाय. ते नदरेन ‘सरण जळटना’ नाटकाच्या नेपथ्यांत दाखयिल्ली बांय अर्थपूर्ण थारता. 

दिपराजान ‘सरण जळटना’ नाटकांत जो भाटकार – मुंडकारा/भागेलीचो प्रश्न घेतला, तो विशय कोंकणी रंगमाचयेर 1970-80 च्या आनी उपरांतच्या काळांत आयला. कोंकणी रंगमाची म्हणल्यार आमच्या ‘जिवीताचो हारसो’ अशें म्हणटाना हावें आनी म्हज्या बरोबरच्या आनी उपरांतच्या लेखकांनी तें चित्रण केलां. 

नाटकाक खंयचोच विशय काळवर्ज्य वा निशिध्द ना. फकत त्या वेळाचें आनी काळाचें चित्रण योग्य जावपाक जाय. भाटकार आनी मुंडकार ह्या विशयांत शोशण करपी भाटकार आनी सोंसून घेवपी मुंडकार, अशा दोन घटकां मदलो संघर्श आसा. हो संघर्श सनातन. म्हणल्यार खंयच्याय काळांत हे दोन घटक वेगवेगळ्या रूपांतल्यान समाजांत दिश्टी पडटा. 

दिपराजाचें नाटक वास्तवपूर्ण आसा. पूण तातूंत दोश ना अशेंय न्हय. साहित्यांत णव रस आसात. ह्या णव वा चडांत चड रसांचो आस्पाव करून एक नाट्य रसायन तयार करूंक जाता. खंयच्याय एका रसाचो अतिरेक वायट तसो खंयच्याय रसाचो उणावूय वायट. ‘सरण जळटना’ नाटक सामकें शोक रसान बुडलां अशें दिसता. 

हे बाबतींत शेक्सपियराचे तोडीचो नार्वेजीएन नाटककार हेन्द्रीक ईब्सेन हांचो सिद्धांत लक्षांत घेवपा सारखो आसा. तो म्हणटा, मनशाच्या जिवीताचो आंवाठ केदो व्हडलो! नाटकांतल्या दोन अडेच वरां भितर हें जिवीत मांडप भौ कठीण, देखून रचनाकारान कितें करपाक जाय? कथा वर्तमानकाळांत उबी करपाक जाय. थोडो भुतकाळाचो संदर्भ घेवपाक जाय आनी भविश्याची म्हणल्यार फुडाराची चर्चा करपाक जाय. एक घडणूक तिनूय काळांचे कसवटेर उतरावपाची किमया जांकां सादता तो यशस्वी नाटककार जावपाक शकता. स्वता ईब्सेन एक जैतिवंत नाटकार आशिल्लो. 

दिपराज एकदंत कला संघ, पंचवाडी हे संस्थेचो एक घटक आसा. एका अर्थान तो संस्थोचो नाटककार आसा. म्हणजे संस्थे कडेन एक भरवशाचो नाटककार आसा. संस्थे खातीर ही बर्‍याची गजाल. कोंकणी नाट्य चळवळीचे नदरेंतूय खोशयेची गजाल. लेखकाचे नदरेंतूय बरी गजाल. ती म्हणल्यार लेखक आपणालो आशिल्ल्यान तागेली वांकडी तिकडी वो कांयशी सदोश नाट्य संहिता उखलपाक शकता. गरज पडल्यार लेखकाचे मान्यतायेन तातूंत तडजोड, मोडतोड करपाक शकता. ताचे कांय प्रयोग करपाक शकता. लेखकाची संस्था आसप वो संस्थेचो लेखक आसप, हातूंतलो दुसरो धोको म्हणल्यार संस्थेच्या आनी कलाकारांच्यो ज्यो मर्यादा आसतात, त्यो नाटकाक बादतात. लेखकूय मागीर केन्ना केन्ना संस्थेच्यो मर्यादा पळोवन लेखन करता. आपणाले मुक्त प्रतिभेक ताका आवळून घेवचें पडटा.

दिपराजान हे गजालीचेर बारीकसाणेन चिंतून तातूंतलो सुवर्णमध्य सोदून काडपाक जाय. कोंकणी रंगमाचयेर दिपराज सातोर्डेकाराचो प्रवेश जाला. तो यशस्वीय थारला. कोंकणी रंगमाचयेक तो कितलें सशक्त योगदान दितलो, तें मुखावयलो काळूच थारायतलो. 

– पुंडलीक नारायण नायक

वळवय