दायज आनी संस्कृतायेचें दर्शन घडोवपी शिगमो

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

गोंयांत वेगवेगळे पद्दतीन शिगमो मनयतात. दरेका गांवची वेगळी परंपरा. वेगळें खाशेलपण. सत्तरींत शिगम्याची सुरवात जाता ती होळयेन. चडश्या गांवांनी फाल्गून पुनवेक रातीं कडेन होळी घालपाची परंपरा आसा. कांय गांवांनी पुनवेक होळी हाडून ती दुसरे दीस म्हटल्यार पाडव्या दिसा नेमांत घालून उबी करतात. पुनवेची होळी घाली काय दुसरे दिसा (पाडव्याक) चोरोत्सव मनोवपाची परंपरा सत्तरींत भोवतेक सगळ्याच गांवांनी आसा.
सत्तरींत दोन तरांचे ‘चोर’ पळोवपाक मेळटात. एक ‘ताळ्यांचे चोर’ आनी दुसरे ‘व्हण्यांतले चोर’.
सत्तरीत ‘ताळ्यांचे चोर’ खेळोवपाची परंपरा पयलीं सावन आसा. ‘बळीरामाचो खांब’ (होळयेक बळीरामाचो खांब अशें म्हणटात.) नेमांत घालो काय दुसरे दिसा सकाळीं भुरगे आंबेलां (आंब्याची पानां) जमोवपाच्या वावराक लागतात. बरीं लांब- लांब आंब्याची पानां काडून तीं केळीच्या दोराक गुंथून आंबेलां तयार जातात. मागीर ते देवळा कडेन गांवच्या मांडार जमून कोळसो वा हेर रंग वापरून खाड- मिशयोबी काडून घेतात आनी आंबेलां न्हेसून तयार जातात. तांकां ‘चोर’ अशें म्हण्टात. चोरांची आवय आनी बापुयूय आसता. ‘चोर’ न्हेसून तयार जाय मेरेन गांवचे मानेली मांडार पावतात. सगले मानेली जमले काय ‘देवजकार गांवकार’ काजळ आनी तेल लावन चोरांची पुजा करता आनी चोरांक ‘हुलपो’ घालता.

‘हुलपो’ म्हटल्यार खाण. नाल्ल फोडून कातलेचे केल्ले ल्हान- ल्हान कुडके. मांडावेली पुजा जाली काय चोर वाजयत गाजयत गांव भोंवपाक भायर सरतात. ह्या वेळार चोर ‘हरगजो हरगजो’ म्हणीत कोणालीं पोपायो, केळीं वा हेर फळ फळावळ बिनधास्त काडटात (चोरतात). ह्या दिसा तांकां ती मेकळीक आसता. तांकां कोणूच आडायनात. चोर दारात पावले काय घरची सव्वशीण तांच्या पांयार उदक घालून पांय धुता, काजळ लावन पुजा करता आनी चोरांचो हुलपो वाट्टा. तो दर एकल्याक दिनासतना तांच्या माथ्या वयल्यान आंगणांत उडयता. तेन्ना सगळे चोर तो वेंचून खातात.
गांव भोवतना ‘चोर’ जाल्ल्या गड्यांनी कोणाल्या घरांत वा पडवेर वचप नासता. ही रीत सर्रास सगळ्या गांवांनी पळोंवपाक मेळटा.
सकाळीं गांव भोवपाक भायर सरिल्ले ‘चोर’ दनपार मेरेन मांडार येतात. ह्या गड्यांक मांडार कवळास वाडपाची परंपरा आसा. कांय कडेन तो देवजकार (वर्सलकार) गांवकारागेर वाडपाची परंपरा आसा. सावर्शें गांवांतली ही परंपरा मात मात्शी वेगळी. थंय गांव भोवून जालो काय चोर गडे मांडार जमतात. मागीर तांकां गांवकारांच्या घरांनी जेवणा खातीर भागोवन घालतात. ही परंपरा पुर्वापार चलत आयल्या. कवळास (जेवणां) जालो काय चोर जाल्ले गडे आंबेलां सोडोवन होळयेक बांदतात मागीर सगळ्यांक वाजयत गाजयत न्हंयचेर व्हरून पवित्र न्हाण घालतात आनी उपरांतूच चोर सुट्टात.
सावर्शें गावांत ही परंपरा वेगळ्या रुपांत पळोवक मेळटा. थंय जेवणां जालीं काय सगळे चोरगडे होळये कडे एकठांय येवन आपापलीं वस्त्रां (आंबेलां) सोडोवन होळयेक बांदतात आनी चोरांच्या थळार वचून निजतात. थंय तांची (चोरांची) पोटां फोडपाचो विधी जाता. आनी मागीर म्हादय न्हंयेचेर वचून पवित्र न्हाण जावन होमकांडाचो विधी जाता आनी चोरोत्सवाची सांगता जाता.
‘व्हण्यांतले चोर’ ही परंपरा सत्तरींतल्या ‘झर्में’ आनी ‘करंजोळ’ ह्या दोनूच गांवांनी आसा. ह्या उत्सवांत ‘व्हण्यांतले चोर’ आनी ‘सुळावेले चोर’ अशे दोन तरांचे चोर पळोवपाक मेळटात. फाल्गून वद्य पाडव्या दिसा झर्में गावांत, जाल्यार सप्तमी दिसा करंजोळ गांवांत व्हड्यांतलो चोर उत्सव सांजच्या वेळार जाता. दोनूय गांवांनी ‘व्हण्यांतले चोर’ आनी ‘सुळावेले चोर’ ही संकल्पना परंपरेन चलत आयल्या. चोरोत्सवाची सुरवात गणपतीची ‘जत’ गावन जाता. गणपती वांगडा गांवच्या देव देवतांचीय होरावणी जाता. सगळ्या देवांची होरावणी जाली काय मागीर चोरांची जत सुरू जाता.

दायज आनी संस्कृतायेचें दर्शन घडोवपी शिगमो

हीं दोनूय फुलां म्हटल्यार ‘व्हण्यांतले’ आनी ‘सुळावेले’ चोर हें प्रत्यक्ष उत्सव पळयतना लक्षात येता. जत सोंपले उपरांत होळये लागसर व्हणे उसकुपाचो विधी सुरू जाता. व्हंणे म्हटल्यार व्हण्यांत वचपी गड्यांक पुरपाचें थळ. ते उसकून जाले म्हण्टकूच मुखेल गांवकार एकठांय येवन गाराणें सांगतात आनी व्हण्यां भोवताणी पड्डेबी लावन आडोस करतात. ह्या आडोसांत व्हण्यांत वचपी चोरांक (गड्यांक) पुरतात. घरवय प्रमाण व्हण्यांत कोणे वचप हें पयलींच थारिल्लें आसता. वट्ट आठ फोंड मारून थंय चार मनशांची धडां (पुराय गळ्या मेरेन) जमनीत पुरतात. जाल्यार चार गड्यांची शिरां (तकली) गळ्या मेरेन जमनीत पुरतात आनी धड भायर उक्तें दवरून व्हणे जुस्ताजुस्त पुरून धडांचेर आनी शिरां भोंवतणी तांबडी पिंजरबी उडोवन भयाण देखाव तयार जालो काय पड्डो लावन केल्लो आडसर काडटात.
दुसरे ‘सुळावेले चोर’. तांकां आंबेलां न्हेसयतात आनी खासा तयार केल्ल्या सुळार चडयतात. सुळा वयल्या चोराचे एक खाशेलपण म्हटल्यार हांतूंतल्या एका चोराच्या गळ्यात कोंबे बांदिल्ले आसतात. जाल्यार दुसऱ्याच्या गळ्यात नाल्ल, सोडणां आनी गाबळोबी बांदिल्लो आसता. ह्या चोरांक उद्देशून खाशेलें गायन जाता. नावाडग्या चोरांनी जेन्ना लोकांक नाडपाचो यत्न केलो तेन्ना गांवच्या लोकांनी तांचेर पाळत दवरली.
अशे तरेन चोर सगळ्या रानांवनांनी भोवलो पूण ताचो यत्न फळादीक जालो ना. तेन्ना उबो रस्तो सोडून तो आडव्या रस्त्यान गेलो. आनी ‘कोगळीच्या’ बनात पावलो. सुळा वयल्या चोरांचे बाबतींत करंजोळ आनी झर्में गांवचे बाबतीत सारकेपण दिसून येता. फकत ‘मुड्डो मारप’ हो विधी मात करंजोळ गांवचें खाशेलपण जावन आसा.