डोंगरेचें इंत्रूज आनी फेस्त: भावार्थ, श्रद्धेचो धागो

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

धर्मांतरा वेळार गोंयकारांक आपलो धर्म पाळूंक आनी पारंपरीक कला सादर करूंक बंदी आशिल्ली, पूण डोंगरेकारांनी आपले सुंवारीचे कलेक आनी शिगम्याक खंड पडूंक दिलो ना.

डोंगरी हें नांव आयकतांच दोंगर अशेंच मनाक दिसता. गोंयच्या तिसवाडी म्हालांत जुंवारी आनी मांडवी न्हंयेंच्या संगमाचेर स्थीत आशिल्लो ल्हान गांव. पुर्तुगेज राजपाटण पोरणें गोंया साकून धा किलोमिटराच्या अंतराचेर जाल्यार कदंब राजपाटण व्हडलें गोंय (वेल्हा गोवा) साकून 9 किलोमिटर अंतराचेर आसा. चारूय वटांनी खाजन शेतीची भोंवतण आशिल्लो असो गांव. गोंयांतली सगळ्यांत व्हडली खाजन शेती ह्या कांय गांवां भोंवतणीच जाता. आजगो आनी करगूट ह्यो दोन तांदळांच्यो प्रजाती हांगासर मोठ्या प्रमाणान खाजनांनी पिकतात. जुंवारी न्हंय, जाचें आदलें नांव “अघनाशिनी”, म्हणजेच पापाचो नाश करपी. “अघ” ह्या शब्दाचो आनीक एक अर्थ म्हणल्यार मगर वा मानगें. जुंवारीच्या उदकांत मगर रावूं नाशिल्लें अशें म्हणटाले आनी तें नांव पडपा फाटलें हेंवूय एक कारण आसूं येता.
पूण काळांतरांत पुर्तुगेज राजवटीन आपली काबिजांत सौंदे राजा कडल्यान सुरक्षीत दवरपा खातीर हे न्हंयेंत, आफ्रिकेक साकून हाडून मानगीं घाल्लीं अशें लोकांचें म्हणणें आसा. सौंदेकार राजा बाणास्तारी, तिवरें, भोमा, मडकय, कुंडय ह्या गांवांतल्यान जुंवारी न्हंयची पलतड मारून पुर्तुगेज साम्राज्याचेर आक्रमण करताले आनी हें आडावूंक, आफ्रिकेचीं मानगीं बाणास्तारी ते तिवरें, भोमा, मडकय, कुंडय, करमळी, आझोशी, डोंगरी आनी नेवऱ्यां मेरेन मानगीं पावलीं.
गांवाक डोंगरी हें नांव किद्याक पडलां आसूं येता? गांवच्या मदेकांत एक दोंगर. भोंवतणी गांव वसला. दोंगुल्ले भोंवतणी गांव आशिल्ल्यान डोंगरी अशें नांव पडलां आसतलें. व्हडलें भाट जाका थोरलें भाट अशेंय म्हणटात आनी धाकटें भाट, अशे डोंगरेचे दोन भाग आसात. गांवांत भितर सरतना उजवे वटेन व्हडलें भाट जाल्यार दाव्यान धाकटें भाट. उजवे वटेन गेल्यार, दावे वटेन भायर सरतात. हो भुगोलीक रुपान गोलाकार आवाठ आशिल्लो गांव.
डोंगरी गांवच्या शिखराचेर ग्रामदेवी षष्टी शांतादुर्गेचें भव्य देवूळ. हे षष्टीक प्राकृतांत सटी अशें म्हणटात. हे दोंगुल्लेचेर आदीं ऋषिमुनी तप करूंक बसताले आनी तप करतना कोणेंच खंडीत करचे न्हय, हे खातीर आपली राखण करूंक तांणी देवी हाडिल्ली अशें कांय लोक सांगतात. सटी देवीचें देवूळ हें गांवकाऱ्यांचें श्रध्दास्थान आसा. जाल्यार सकयल पुराय गांवांत पांच कडेन, सटी देवीचे मांड वा माटव आसात. व्हडल्या भाटांत तीन – दमो माटोव, बाऱ्या माटोव, तारी माटोव, जाल्यार धाकटे भाटांत दोन माटव आसात. धाकटें भाटांत देवी शांतादुर्गेचें आनीक एक देवूळ आसा. गोळीबाबा, साखळ्या हीं हांगाचीं लोकदैवत आसात. गांवां भोंवतणी आनीक धालांचे मांड आसात.
व्हडलें भाटांत नामनेचें श्रीराम मंदीर आसा. ह्या मंदिरांत शेंकड्यां आदीं एक थोर संतकवी जल्मल्लो – कृष्णभट्ट बांदकर. “विश्वाचा विश्राम रे, स्वामी माझा राम रे” ही तांची प्रसिद्ध रचना. ह्याच कृष्णभट्ट बांदकरान पयलें संगीत मराठी नाटक बरयिल्लें. मराठी नाटकाची बुन्यादूच डोंगरी गांवांत घाल्ली हाचो इतिहास गवाय आसा. त्याच नाटकाचो प्रयोग पळोवन अण्णासाहेब किर्लोस्कारांक स्फूर्ती मेळ्ळी. मिठाचो वेपार करूंक किर्लोस्कार गोंयांत आयिल्ले अशे कांय जाण म्हणटात जाल्यार ते एक सर्कस घेवन गोंयांत आयिल्ले अशेंय कांय जाणांचें मत आशिल्लें, पूण किदें आसूं, तांकां डोंगरी गांवांत नाटक पळोवपाचो योग आयलो आनी हो लोकविलक्षण आविश्कार पळोवन ते स्तिमित जाले. गोंयांतल्यान परतल्या उपरांत तांणी “शाकुंतल” बरयलें. किर्लोस्कारांक प्रेरणा दिवपी हो डोंगरी गांव, मराठी संगीत रंगभुमिची गंगोत्रीच थारली.
तशेंच “सुंवारी” हे लोकवादन कलेची अधिष्ठात्री. डोंगरी गांवचें इंत्रूज तर सामकें प्रसिद्ध. शिगमो हो गोंयांतलो सगळ्या सणांचो राजा अशें म्हणटात. पूण हो शिगमो पयलो डोंगरेर जाता, पूण इंत्रूज नांवा खाला. “इंत्रूज” वा “इंत्रूदो (Intrudo)” म्हणजे कार्निवाल. आतां डोंगरी गांवांत मनोवपी शिगमो, हिंदू समुदायेच्या सणाक इंत्रूज अशें पुर्तुगेज नांव कशें आनी किद्याक पडलें ताच्या फाटल्यान व्हड इतिहास आसा.
इंत्रुदो हो मूळ लातीं भाशेंतलो शब्द. पुर्तुगाल, स्पेन, ब्राझील, अर्जेन्टिना आनी हेर देशांनी लाती संस्कृतायेचो प्रभाव आशिल्ल्या देशांनी इंत्रुदो मनयताले. इंत्रुदो म्हणल्यार कॉरेज्म (क्रिस्ती धर्मांत पिराजिताचो काळ) सुरू जावचे आदीं, उत्सवी असो उत्सव, जातूंत खावप, पिवप आनी मजा करप अशें आसा. गोंयांत दक्षीण आनी कुशावती जिल्ल्यांतल्या कांय गांवांनी क्रिस्ती समाज वा समुदाय हो इंत्रुदो आयज मेरेन कार्निवाल ह्याच नांवान मनयतात. जाल्यार फकत डोंगरी गांवांत हो इंत्रुदो आयज मेरेन इंत्रूज ह्याच नांवान मनयतात. इंत्रूज हें पुर्तुगेज भाशेंतल्यान आयिल्लें आनी हांगाचे प्रादेशीक भाशेंत मिस्तूर जावन निर्माण जाल्लें उतर.
1510 वर्सा पुर्तुगेजांनी गोंयचेर आक्रमण केलें आनी 16व्या शेंकड्याच्या सोंपत्या मेरेन तिसवाडी (इल्यासा सयत), बार्देश आनी साश्टी अशे तीन प्रांत वा वाठार काबीज केले. पुर्तुगेज गोंयांत येतना फकत वेपारूच करूंक न्हय, पूण क्रिस्ती धर्माचो प्रसार आनी प्रचार करप लेगीत आशिल्लो. धर्मांतराक नेट आयिल्ल्यान, कोंकणी मनीस त्या वेळार आपलो गांव सोडून आपलो देव घेवन, महाराष्ट्र, कर्नाटक आनी केरळांतल्या गांवांनी पळून गेले. धर्मांतरणाच्या वेळार गोंयकारांक आपलो धर्म पाळूंक आनी पारंपारीक कल सादर करूंक बंद आशिल्ली, पूण डोंगरेकारांनी आपले सुंवारीचे कलेक आनी शिगम्याक खंड पडूंक दिलो ना.
कसलोय सण वा परब मनयतले जाल्यार पुर्तुगेज राजपाटण पोरणें गोंया सावन गवर्नरा कडल्यान लिसेस काडपाची गरज आशिल्ली. आतां हिंदू धर्मीक सण मनयता अशें लिलेस खंयचेच परिस्थितींत पुर्तुगेज सरकार दिवचो नाशिल्लो. गांवच्या बुदवंतांनी मांडणी काडली आनी शिगम्याक नांव इंत्रूज दवरप अशें थारायलें. हिंदू लोक इंत्रुदो मनयतात हें आयकना बरोबर पुर्तुगेज सरकारान बेगोबेग लिसेस दिलें. ह्याच लिसेंसा वरवीं डोंगरे वयल्या शिगम्याचें, इंत्रुजाच्या नांवान नामकरण जालें.
डोंगरेर इंत्रूज सात दीस चलता. पौषांतल्या पयल्या शुक्राराक सगळीं वाद्यां काडून साफ-सफाई करून राती कडेन दरेकी माटवांत सुंवारी वाजयतात. शिंयांचो म्हयनो चालू आशिल्ल्यान, आंगार कांबळ वा फटे घालून देवळांत वचप जातालें, देखून कांबाळ पांगरून गांवां भोंवतणी वाजयत गेल्ली सुंवारी हिका फट्यां सुंवारी अशें म्हणटात. सुंवारी गांवांत भोंवतना देवीची स्तुती गायत वतात-

देवाचा आनंद
झालाऽऽ होऽऽऽ
सटीमायेचा उत्सव
झालाऽऽ होऽऽऽ

शेनवाराक राती कडेन देवाची सत्री फुलोवन उत्सवाक आरंभ करतात. आयताराक सत्रेची मिरवणूक सुरू जाता. ही सत्री माटवांतल्या दरेकी कुटुंबांत वता आनी दरेकी कुटुंब आपल्या घरा कडेन सत्री घेवन, तिची पुजा करतात. सोमाराक व्हडल्या भाटांतल्या बाबऱ्यां माटवांतल्यान देवीची पालखी भायर काडटात आनी पुराय गांवांत मिरवणूक जाता. हे पालखेक लालखी उत्सव अशें म्हणटात. हे लालखी उत्सवा खातीर आदल्या काळार फोंड्या म्हालांतल्यान कांय कलावंत लोकांक हाडटाले आनी मिरवणुकेंत तीं आपली कला सादर करतालीं.
मंगळारा दिसा तर डोंगरी गांव गाजता-ढोल, ताशे, शामेळ, शिंग आनी कांसाळ्याच्या तालार. हाकाच रोमटांमेळ म्हणटात. दरेकी माटवाचें आपलें अशें खाशेलें वाजप आसता. मंगळाराक दनपारच्या जेवणा उपरांत पांचूय माटव एका फाटल्यान एक अशे आपलो रोमटांमेळ घेवन, वाजयत पुराय गांवांक भोंवताडो मारतात. ह्या दिसा डोंगरेर असंख्यीय भक्त रोमटांमेळांत वांटेकार जाता आनी कांय हे सुंवारी वादन कलेचो आनंद घेवंक येतात. हो देखावो खऱ्यांनीच पळोवपा सारको आसता.
बुधवारा दिसा डोंगरेर गुलाल, म्हणजेच धुल्लट. व्हडल्या भाटांत आशिल्ल्या इंत्रुजा माटवांतल्या पेडार सगळ्यांत पयलीं गुलाल पडटा आनी हांगाच साकून धुल्लटीक सुरवात जाता. ह्या पेडार कोण गुलाल घालता हें विजमीत आसा तशेंच डोंगरेर जावपी धुल्लटींत फकत तांबड्या आनी गुलाबी रंगाचो गुलाल आदीं साकून वापरीत आयल्यात अशें जाणटेले सांगतात.
बिरेस्ताराक इंत्रुजा माटवांत सार्वजनीक पुजा जाता आनी इंत्रुजाची सांगाता जाता. फट्यां सुंवारी, लालखी उत्साव आनी रोमटांमेळ हें सगळें व्हडल्या भाटांतल्यान येवन धाकट्या भाटांतल्यान भोंवताडो मारून आप-आपल्या माटवांनी परत वतात.
डोंगरी गांवचे सुपूत्र नामनेचो आनी सुप्रसिद्ध लोककवी, लेखक आनी नाट्यकर्मी सर्गेस्त विष्णू सूर्या वाघाच्या उतरांनी सांगचें जाल्यार –

झाली सटीची सासाय
आला इंत्रूजाचा मेळ
गडे जाती दारोदारी
उडे पावलात धूळ

भरे मानशीत पाणी
आले रक्ताला उधाण
ढोल-ताशांच्या गजरी
चिंब ओथंबले प्राण

मत्त तडतडे ताशा
कांसाळ्याची झळझळ
पाठीवर गा ढोलाच्या
उठे तोणक्याचा वळ

सटी मायेच्या नावाने
फुले सुरांचे हे रण
पिशी नाचती पाऊले
कटर घणचे कटर घण

अशा बेबंद हातांनी
चढे वाजपाची झिंग
घुम्म वाजतो चौगुडा
कोण फुंकितो हे शिंग

आली देवीची छतरी
तिला अबोलीच्या माळा
मंद जळते दिवटी
तिच्या ज्योती सोनसळा

डोळे मोडीत चंद्राला
मन झाले अब्दागीर
घेत गावाला वळसा
जाती डोंगरीचे वीर

पेड पिंपळाचे तिथे
देव शिंपतो गुलाल
भिडे काळजा काळीज
मिठी होते लालेलाल

कृतकृत्य काळजाने
आम्ही गातो खाणपद
घेतो चुंबून ही भुई
आणि चाखतो आनंद

देवाचा आनंद
झालाऽऽ होऽऽऽ
सटीमायेचा उत्सव
झालाऽऽ होऽऽऽ

इंत्रुजाच्याच दिसांनी डोंगरेर धाकट्या भाटांत स्थीत बो सुशेद सायबिणीच्या कपेलाचें (Our Lady of Good Success) फेस्त जाता. ह्या फेस्ताक डोंगरेकारांचें फेस्त अशें म्हणटात. हें कपेल पुर्तुगीजांनी 1515-16 अश्या काळांत डोंगरेर ठाकूर कुटुंबाचें धर्मांतर जाल्या उपरांत बांदिल्लें आसूं येता, कारण तें कपेल ठाकूर घराण्याच्या भाटांत बांदिल्लें. धर्मांतराच्या काळार, डोंगरी गांवांत बाटाबाटी जाली तेन्ना हे सायबिणीचेंय धर्मांतर जालें अशें लोक मानतात. षष्टी शांतादुर्गा देवी व्हडली भयण जाल्यार बो सुशेद सायबीण ही धाकटी भयण अशें मानतात. दोगांयचे उत्सव वांगडाच येतात आनी वांगडाच मनयतात. आयतार, ज्या दिसा इंत्रुजांत सत्रेची मिरवणूक जाता, त्याच दिसा सकाळीं धाकटे भाटांत बो सुशेद सायबिणीच्या कपेलांत फेस्ताच्या मिसाचो समारंभ जाता. फेस्ता आदीं, सेगीत 9 दीस सांजेचीं नवेनां (मिसां) जाता आनी 10व्या दिसा, सकाळीं दोन मिसां. एक ल्हान मीस आनी उपरांत फेस्ताचे परबेचें मीस.
मीस सोंपल्या उपरांत भव्य पुरसांव सुरू जाता. ह्या पुरसावांक पिराजिताचें पुरसांव अशें म्हणटात. ह्या पुरसावांत बो सुशेद सायबिणीची मूर्ती आनी वांगडाच सां-सेबोस्त्यांवाची मूर्ती मिरवणुकेक भायर काडटात. गोंयांतलो धर्मीक एकचार आनी एकवट पळोवपाचो आसल्यार, डोंगरी गांवा सारको आनीक खंयच मेळपाचो ना हातूंत कसलेंच दुमत ना. हें पुरसांव पुराय डोंगरी गांवाक भोंवताडो मारता. धाकटे भयणीचे फेस्ताचें पुरसांव धाकट्या भाटांतल्यान सुरू जावन मागीर व्हडल्या भाटांतल्यान वचून परत धाकट्या भाटांत कपेलांत येता. ह्या पुरसांवांत दोनूय समुदायांचे लोक, म्हणजे हिंदू आनी क्रिस्तांव व्हड भक्तीभाव, श्रद्धा आनी आस्थेन वांटो घेतात. हिंदू आनी क्रिस्तांव समुदायेचे लोक, सायबिणीची आनी सां-सेबोस्त्यांव हांचीं दोनूय चॅरोलां (पालखी) खांदार घेवन, पुराय पुरसांवांत भाग घेतात. पुराय गांवभर भावार्थी आपले परीन फुलां, मेणवाती, धूप घालून मागणें आनी प्रार्थना करतात आनी आपल्या कुटुंबाचेर आशिर्वाद मागून घेतात.
इंत्रूज आनी फेस्ता निमतान गांव पुराय तरेन सजता आनी नट्टा. मंडूर तिठ्यार साकून डोंगरेर पावत मेरेन वेगळ्या प्रकाराची सजावट करतात. व्हडलें भाट आनी धाकटें भाट अश्या दोनूय मार्गांचेर प्रवेशद्वार उबे करतात. मागीर पुराय गांव भर कोंड्यांचीं आर्कां, बोंदेरां, लायटी आनी हेर सजावटींतल्यान डोंगरी गांवचें चित्र खूब सुंदर, अप्रूप आनी मनभुलयणें दिसता.
ह्या वर्सा इंत्रूज 6 ते 11 फेब्रुवारी जाल्यार फेस्त 8 फेब्रुवारीक जावपाचें आसा. भावीक, कलामोगी, कलेचो आस्वाद घेवप्यांनी ह्या दिसांनी डोंगरेर पावल दवरचें. इंत्रूज म्हणजेच चैतन्याची सळसळ, आनंदाची चळवळ. इंत्रूज म्हणजेच अनंतउर्जा, केन्नाच सोंपो नाशिल्लो आनंददायी महोत्सव.

दामोदर प्रभू
7218449305