जांबावलेचो ‘गुलाल’आनी दामबाबाची सासाय!

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

त्या रसिकांची गर्दी कमी जायत गेल्या. सभा मंडपांतले प्रेक्षक कमी आनी माचेवेली सवंगां चड जावंक लागलीं.

जांबावलेचो ‘गुलाल’ वर्सान वर्स मंगळारा (अंदूं 10 मार्च) येता. फक्त ग्रेगेरियन म्हयनो आनी तारीख बदलता. आदल्या दिसा म्हणल्यार सोमारा रातीं दामबाबाची पालखी रिती नुसार श्रीरामनाथ देवाच्या भेटेक वता. ह्या दिसाक ती रामनाथाच्या देवळा सामकार रातभर उरता. दुसऱ्या दिसा मंगळाराक दनपरां दामबाब भक्ता वांगडा गुलाल खेळ्ळ्या उपरांत पांट्यार न्हांवन देवळांत परतता. अशी ह्या उत्सवाची वर्सावळीची आंखणी.
2021 वर्सा जाल्ल्या, वादळांत मडगांवचो पिंपळा पेडावेलो पिंपळा रुख हुमटून पडचे आदींची ही गजाल. मंगळार दीस जांबावले गुलाल आशिल्ल्यान दनपरां एक वरा उपरांत मडगांवच्या मुखेले बाजारांत मडगांवकार तशेंच कोणूय बाजारकार सांपडूंक कुस्तार. आपलीं घरादारां दुकानां बंद दवरून तें स्वताच्या वा मेळटा त्या वाहनांनी जांबावलेच्या वाटेक लागिल्ले आसतात. वर्सभर खिणभर लेगीत सुशेग घेनाशिल्लो ‘मडगांवचो बाजार’ त्या दिसा मात चिडीचूप जाल्लो दिसता. कांय मेजक्या येरदारीचो सोडल्यार आनीक कसलोच आवाज कानार पडपाक कुस्तार. इतली थंडसाण त्या दिसा मडगांवा. दनपारची दोन वा अडेच वरां जाल्ली. वर्सान वर्स तो त्या दिसा पावता तसो थंय पावलो. भायर सरून ताच्या लागीं पावता म्हणटासर ताणें पिंपळा झाडाच्या खांदयेच्या आदारार दोन झोळणी (Hammock) बांदून तयार दवरिल्ल्यो. स्टेशन रोड, गांधी मार्केट, पिंपळा पेड भोंवतणीचो वाठार साप्प मेकळो आशिल्लो. ‘आयलो रे, यो’ ताणें म्हळें. भर दनपरच्या वतांत पिंपळाच्या सावळेंत तांणी दोगांयनी झोळणेर झेलींत चकाटी सुरू केल्यो.
‘1565 ते 1567 पुर्तुगाली राज्यकर्त्यांनी सुरू केल्ल्या, जुलमी धर्मान्तरा वांगडा हिंदुचीं देवळां मोडपाचो सांवार सुरू केल्लो. देवळांचे म्हाजन, ग्रामस्थ, भक्त हांचेर आकांत आयिल्लो. बेगोबेग तांणी माड्डांतल्या देवळांतले लिंग कशेंय रितीन थंय सावन हालोवपाचे थारायले. खंयच्या खिणांत जुलमी लोक येवून देवूळ मोडून उडयत तर आनी कांयच उपाय उरचो ना, हें तें जाणां जाल्ल्यान मूळ लिंग थंय सावन हालोवपा बगर पर्याय नाशिल्लो. उतावळेंत तें निखळायतना लिंगाच्या वेल्या अर्दान फूट आयली. अरिश्ट तर साप्प दारा लागीं पावत आयिल्ले. शाबूत सुवात मेळ म्हणसर कितें तरी उपाय करूंक जाय आशिल्लो. सुरक्षीतताये पासत लागसारच्या कोंब वाड्यावेल्या पुरसोबाब केणीयांच्या घरांब्यात तें दवरचे अशें सगळ्यांनी थारायलें. तांणी तें जोखमीचें काम आसून लेगीत मानून घेतलें. रिवणा गांवच्या कुशावती न्हंयच्या धडेर जांबावले गांवात प्रभुदेसाय घराब्याच्या जाग्यांत श्रीरामनाथ देवळा लागीं मेकळी सुवात आशिल्ली. संगमपूर त्या वेळच्या बीजापुर सल्तनेती खाला येताले. ती सुवात शाबूत आनी सुरक्षीत आशिल्ल्यान तें थंय स्थापन करचे अशें थारलें. पुरसोबाब केणीयांच्या घरांतल्यान तें आतां आसा त्या जाग्यार पावले.’
‘पूण कोणाकूच हाची सुलूस लागली ना?’
‘ना. निकतीच होळये परब जाल्ली. फाल्गून म्हयनो रंगाच्या उत्सवाचो. सगळे वाठारांनी होळी, शिगमो, इंत्रूज, जागोर रंग रंगायांळीचे उत्सव चलताले. हाचो फायदो जालो. त्या भायर जायत्यों नकलामी करच्यो पडल्यो. मडगांव सावन जांबावले पावप सोंपे नाशिल्लें.’
‘ खरें. तो काळ आनी वेळ चिंतल्यार कळटा कितले त्रास जाल्ले जावये त्या वेळार !’
“कसो तरी जतनाये पासत जांबावले पावलो तरी मनान मडगांवकारांचो उरलो. आयज लेगीत तांका दिसभर म्हजी याद काडल्या बगर जायना. त्या वेळार येरादारीची वाहनां नाशिल्लीं. दर सोमार पालखेक मडगांव सावन जांबावले चलत येवप आनी दुसऱ्या दिसा परतुवप. शिगम्या दिसांनी पुराय कुटुंब आठ धा दीस जांबावले राबित्याक आसतालें. रावतल्यांची अग्रसाळेत जेवणां-खाणांची सेवा जाताली. आयज लेगीत ती चालू आसा. फुडें बैलगाडी, कार्रेंत, बस आनी आतां स्वताच्या वाहनांनी सगळे पावतात. येरादारी सोंपी जाल्ल्यान घरा वचूंक सोंपे जालां. आतां राबितो कमी जायत आसा. तरी लेगीत शिगम्या दिसांनी जांबावले रितें कशें केन्नाच दिसचें ना. तांच्या भेटेन म्हाकाय तितलीच खोशी भोगताली.’
‘भोगताली? आतां ना ? ‘
‘वर्सां गेलीं तसो काळ बदलत गेलो. शिगम्याची मूळ मोख बदलूंक लागली. तेन्ना सावन हांवें एक दीस तरी हांगा मुदासाक येवंक सुरू केलें. म्हज्यान शिगम्या नांवार चलतलो सांवार पळोवंक जालो ना. त्या सांवारांत म्हजो खरो भक्त शेणत गेलो. कांय मेजके सोडीत तर हेरांक धुमशेणां घालूंक शिगमो हें निमित्त मेळ्ळें. उत्सवा नांवान धंदे सुरू जाले. सेवे नांवान जावपी नाटकां, हरदासालें किर्तन, कालो सोडून सोरो पिवप, इस्पीकांनी खेळप हीं मुखेल आकर्शणां थारूं लागलीं. सामान्य मनीस मुकाट्यान पळयत शिगम्याक घडये हें सगळे माफ आसता अश्या समजिकायेंत घुस्पलो. एका तेंपार गुलाला दिसा कितल्याय गर्देंत चुकून बायल मनीस पावत तर तिच्या आंगार केन्नाच रंग लागलो ना. आतां तीच बायल सगळ्या वांगडा रंग खेळटना दिसता. खेळचेच तांणी, पूण जेन्ना त्या खेळांत पोजडेंपणा येतात तेन्ना ताका खेळ म्हणीनात. हळदुण्या दिसा हळदी उदकांत रंगयल्लें वस्त्र धुळपेटी दीस विसर्जित करप जातालें. आतां पयल्या दिसा सावन सोरो पिवन निमाणे दीस निवळावप असो नेम जावंक लागलो. शिगम्या कार्यावळींच्या जायरातीं आदी सोऱ्याचे मांटव आसतले काय ना, हें कळींत जाता. जुवान पिळगी नाटकाची माची सोडून खास काजू हुर्राक पिवपाच्या माटवांनी दिसूंक लागल्यात. एके वेळार सरभोंवतणच्या गांवांतले लोक नाटकां पळोवंक खास येताले. त्या रसिकांची गर्दी कमी जायत गेल्या. सभा मंडपांतले प्रेक्षक कमी आनी माचेवेली सवंगां चड जावंक लागलीं. हालींसरा खरो शिगमो शेणत वता तो पळोवन कांय जाणांनी आपल्या मनार घेतला. नवे तरेची आंखणी मांडून नाटकांनी विंगड – विंगड प्रायोगीक बदल जावंक लागल्यात. आदल्या सारको जरी पुरायेन न्हय जालो, तरी शिगमो मूळ पदार येवपाची अशी आस्त दिसूं लागल्या.’’
‘केदे व्हड काळजाचो तूं. आयच्या ह्या पोरांट्यांच्या वाटेक वता अशें दिसना तुका?’
‘हें पळय आयज लेगीत मडगांवां राबितो करतल्यांची जात-पात, धर्म कर्म पळोवंक ना. जो मना सावन आपलो वेवसाय जावं धंदो करीत आयला. केन्नाच उपाशी उरलोना तो म्हज्या वाठारांत कोणूच उपाशी न्हिदना. मात मद आनी मस्ती कोणाच्याय तकलेंत मारीत तर त्या रावांचो रंक जावंक हांगा वेळ लागना. हर-हरी च्या रुपान जरी तुमी पुजलो तरी आदीं म्हारांगणात सूर रोंट घातल्या बगर म्हाका कसलीच सेवा पावना. भानुदासाक फावो तो मान केल्या बगर नड अडचण सुटना. आयज मेरेन आमी चकाटी मारल्यो तरी हांव तुका दिसलो ना. कारण म्हजें रूप तुमीच थारावपाचे, जात- पात पळय नासतना पंगतींत तुमच्या वांगडा जेवपी हांव जर तुमकां वळखूक येना हातूत म्हजी चूक कशी? खरो भक्त आसत तर ताका जाय त्या रुपान हांव दिश्टावो दीन. म्हाका एक रूप ना आनी हांव निराकार बी न्हय. जांणी तांणी तें थारावचें. अशी मेकळीक आनी खंयच मेळूं येत? आतां केल्यो त्यो कांय वेंचीक गजाली. ह्या फुडें बऱ्या आनी खऱ्या शिगम्याची तशीच गुलाल खेळपाची आस्त बाळगूं या. शिगमो आनी गुलाल मनोवप्यांक तो तांका जाय तसो मनोवंदी. म्हजी कसलीच आडमेळ येवची ना. चूक करतल्यांक सुदारपाची संद दिवचीच पडटा. तो मेरेन गुलाला दिस हांव तरी हांगा पेडार येवन सुशेग घेतलों अशे हांवे थारायिल्ले. तेन्ना सावन हांगा येता. कोणांक तरी तें कळचें म्हण तुका कळींत करतां.’
मडगांवच्या पिंपळा पेडार त्या दिसा सांजवेळ जावच्या आदीं निशब्दतेच्या वातावरणांत दोन झोळणी झेलताल्यो. एक साप्प रिती जरी दिसली तरी ती पुराय सासायेन भरिल्ली.

दादा हेगडे
9518942298