भांगरभूंय | प्रतिनिधी
पॅलेस्टायनचो राश्ट्रीय कवी आनी लोककवी म्हूण नामना आशिल्लो महमूद दरवीश (1941- 2008) हाची समकालीन अरबी साहित्याच्या संवसारांत एक आगळी आनी आदराची सुवात आसा. पाब्लो नेरुदावरी तो आपल्यो कविता थियेटर आनी स्टेडियमांनी असंख्य लोकां मुखार वाचतालो. पॅलेस्टायन लोकांच्या संघर्शांत, वेदनेंत आनी लवचीकपणांत रिगिल्ली ताची कविता राजकी मर्यादा हुंपून सार्वत्रिक मनशाच्या अणभवाक स्पर्श करता. दरवीश आपल्या काव्यांतल्यान पॅलेस्टायन लोकांची अस्मिताय आनी मायभूंय हांचे सोद चित्रीत करताच पूण मोग, लुकसाण, निर्वासितपण आनी यादींच्या विंगड विंगड थरांचेरूय खोलायेन विचार करता.
पॅलेस्टायनांतल्या गॅलील वाठारांतल्या (सद्या इझ्राएलचो एक भाग) अल- बिरवा गांवांत जालो. 1948 वर्साच्या अरब- इझ्राएल झुजाच्या काळांत दरवीशाचे कुटूंब आपल्या गांवांतल्यान पळून गेलें आनी लेबनानांत निर्वासीत जालें. लेबाननांत तो निर्वासित शिबिरांनी वाडलो, स्थलांतरीत जिणेंतल्या कश्टांचो आनी अनिश्चिततायेचो अणभव घेतलो. विजनवास आनी निर्वासितपणाच्या ह्या अणभवाचो तरणाट्या महमूदाचेर व्हड परिणाम जालो आनी ताचे कवितेक आनी अस्मितायेक आकार मेळ्ळो.
आव्हानां आसून लेगीत दरवीशान भुरगेपणांत कविता बरोवंक सुरवात केली आनी ताची पयली कविता फकत सोळा वर्सांचे पिरायेर उजवाडाक आयली. 1960 च्या दशकांत दरवीश इझ्राएल कम्युनिस्ट पक्षांत गेलो आनी पक्षाच्या “अल- इतिहाद” ह्या दिसाळ्याचो संपादक जालो. पूण वैचारीक मतभेदांक लागून 1970 वर्सा ताणें राजिनामो दिलो. ह्या काळांत चड राजकी भार आशिल्ली, पॅलेस्टायन हक्कांचो पुरस्कार करपी ताची कविता इझ्राएलाच्या आक्रमणाचेर टिका करताली. पिरायेच्या 22 व्या वर्सा तो ज्यू कम्युनिस्ट तामार बेन अमी हिच्या मोगांत पडलो. ह्या मोगांतल्यान ताची ‘रिटा अँड रायफल’ ही कविता जल्माक आयली:
रिटा आनी म्हज्या दोळ्यां मदीं
रायफल आसा
आनी रिटाक जो कोण वळखता
दिमी मारून प्रार्थना करता
त्या म्होंवाळ दोळ्यांतल्या दैवीपणाक
आनी हांवें रिटाचो उमो घेतलो
ती तरणाटी आसतना
आनी ती कशी लागीं आयली
हाची म्हाका याद जाता
आनी म्हज्या हातानी कशी व्यापली
सगळ्यांत मोगाळ विणी
आनी रिटाची याद जाता
शेवणें आपल्या झऱ्याची याद जशी करता
आह, रिटा
आमचे मदीं
लाख शेवणीं आनी प्रतिमा आसात
आनी जायत्यो मेळपाच्यो सुवाती
रायफलांतल्यान फारपेट केल्ल्यो….
सुर्वेक अश्यो उत्कट ओळी आशिल्ली ही कविता
अॅरिटा आनी म्हज्या दोळ्यांमदीं-
एक रायफल
अश्या ओळींनी सोंपता. 1965 त पिरायेच्या 24 व्या वर्सा ताणें ‘आयडेंटिटी कार्ड’ नांवाची कविता एका थिएटरांत लोकां मुखार वाचली. पुराय अरब संवसारांत ती एक सनसनाटी जाली. उपरांत ती संगीतांत बसयली आनी तें एक लोकप्रिय निशेध गीत जालें, देखून दरवीशाक घरांतूच स्थानबद्ध केलो. ही कविता इझ्राएली पुलीस अधिकाऱ्याक संबोधीत करता. तिच्यो कांय ओळी:
तुमच्या रेकॉर्डांत बरोवचें
हांव एक अरब
हांव म्हज्या वांगड्या सयत
खणींत काम करतां
म्हाका आठ भुरगीं आसात
ह्या फातरांतल्यान हांव तांचे खातीर
खावपाक भाकरी काडटलों,
तांकां घालपाक कपडे
आनी वाचपाक पुस्तकां…
1970 वर्सा परत परत बंदखणींत घाल्ल्यान दरवीशान कायरोक वचपाचें थारायलें. थंय तो ‘अल- अहराम’ ह्या दिसाळ्यांत काम करतालो. 1973 वर्सा तो पॅलेस्टायन लिबरेशन ऑर्गनायझेशन (पीएलओ) हातूंत भरती जालो आनी फुडल्या 23 वर्सां खातीर ताका इझ्राएलांत प्रवेश करपाक बंदी घाली. हे दीस ताणें बेरूत, कायरो, दमास्कस, ट्युनिस आनी पॅरिस हांगा सारले.
दरवीशान बरीच गद्य बरपावळूय केल्या. ‘Memory for Forgetfulness: August, Beirut, 1982,’ हो गद्य ग्रंथ 1982 वर्सा बेरूताचेर इझ्राएलान केल्ले घुरयेचेर काव्यात्मक ध्यान. त्या गोंदळाच्या काळांतले ताचे अणभव आनी निरिक्षणांचें प्रतिबिंब तातूंत दिसता जें व्यापक पॅलेस्टायन संघर्शाचेरूय विचार करता. ‘Journal of an Ordinary Grief ‘ हें एक काव्यात्मक संस्मरण ताच्या सुरवातीच्या
जिविताचो, ताच्या कुटुंबाक धांवडावन घालपाचो आनी निर्वासीत म्हणून ताणें घेतिल्ल्या अणभवांची म्हायती दिता. गद्य आनी कविता हांचो मेळ, लुकसाण, याद आनी अस्मिताय ह्या विशयांचेर तें एक चिंतन. ‘In the Presence of Absence ‘ ह्या संस्मरणांतय दरवीश भुरगेपणांतल्यान वनवासांतल्या वर्सांमेरेनच्या जिविताचो अभ्यास करता. वैयक्तीक आनी भौशीक यादींच्या वेगवेगळ्या थरांचेर खोलायेन अंतर्निरिक्षण आशिल्लो हो ग्रंथ.’Palestine as Metaphor’ ह्या निबंद संग्रहांत दरवीश पॅलेस्टायन ही फकत भूगोलिक सुवात न्हय, तर आकांक्षा, आपलेपण आनी प्रतिकार हांचें रूपक अशी कल्पना मांडटा. पॅलेस्टायन जुलूमा आड संघर्शाचें प्रतीक सार्वत्रिक कशें जालां हाचो तो अभ्यास करता. ‘A River Dies of Thirst ‘ ह्या संग्रहांत दरवीशाचे गद्य बरपावळींतले निबंद, पत्रां, भाशणां हांचो आस्पाव जाता. साहित्य, राजकारण आनी पॅलेस्टायनविशींच्या ताच्या विचारांची पुराय नदर तातूंत दिसता.
ताचे काव्यसंग्रह मूळ हिब्रू भाशेंत लोकप्रिय जालेच पूण तांचे अणकार संवसारांतल्या अनेक भाशांतल्यान जाल्ल्यान तांची सगळे कडेन कदर जाली. ‘Leaves of Olives’ ह्या सुर्वेच्या संग्रहाक लागून आर्विल्ल्या अरबी काव्यांत दरवीश हो एक म्हत्वाचो आवाज म्हूण स्थापन जालो. ‘The Diary of an Arab Lover’ह्या संग्रहांत दरवीश मोगाच्या काव्याचो आनी त्या काळांतल्या राजकीय वास्तवाचेर चिंतनांचो मेळ घालता. ‘Unfortunately, It Was Paradise: Selected Poems’ ह्या मुनीर आकाश आनी कॅरोलीन फोर्चे हांणी संपादीत आनी अणकारीत केल्ल्या संग्रहांत ताचे पुराय कारकिर्दींतल्या कवितांचो आस्पाव जाता, तातूंत ताचे विशय आनी शैलींची व्यापक नदर मेळटा. ‘State of Siege ‘ ह्या संग्रहांतल्यान पॅलेस्टायनांतली 2002 च्या काळांतली खर राजकी परिस्थिती दिसता. ‘Mural’ हातूंत पॅलेस्टायन इतिहासाचें आनी स्वातंत्र्याखातीर केल्ल्या संघर्शाचें जिवें चित्र रंगयलां. पुर्विल्ल्या काळासावन आर्विल्ल्या काळा मेरेनच्या इतिहासाच्या वेगवेगळ्या काळांतली पॅलेस्टायन अस्मितायेची व्यापक नदर तातूंत मेळटा.’Victims of a Map,’ ‘In the Presence of Absence,’ हेय ताचे उल्लेखनीय काव्यसंग्रह. ‘Why Did You Leave the Horse Alone?’ ह्या ताच्या संग्रहाक साहित्याचें नगीब महफूज पदक मेळ्ळां.
1996 त ओस्लो कबलाती उपरांत दरवीश पॅलेस्टायनांत परतलो आनी अस्तंत देगेवयल्या रामाल्ला हांगा स्थायीक जालो. मायभूंयेक परतून येवप हो ताच्या जिवितांत आनी कवितेंत एक म्हत्वाचो खीण. ताच्या उपरांतच्या काव्यांत मोग, हानी, काळाचो मार्ग ह्या विशयांचेर भर दिल्लो जाणवता. ‘कविता सगळें बदलूंक शकता, इतिहास बदलूंक शकता आनी मनीसपण हाडूंक शकता अशें म्हाका दिसतालें आनी कवींक हातूंत वांटो घेवंक, तें चालीक लावपाक आनी विस्वास दवरपाक भ्रम खूब गरजेचो अशें म्हाका दिसता, पूण आतां कविता फकत कवीकच बदलता अशें म्हाका दिसता,’ असो विचार तो उक्तायता. ताच्या अनेक कवितांच्यो ओळी काळजांत रिगून रावतात. देखीक, ‘आनी हांव स्वताक सांगतां, म्हज्या काळखांतल्यान एक चंद्र उदेतलो.’ ‘आत्म्याक कठीण कांयच ना, सपनांच्या वासापरस, तीं वाफ जावन उडून वतना.’ ‘आमी जाचो मोग करतात, कसली इत्सा करतात आनी आमी कितें आसात हाचेच आमी बंदी.’ ‘सुखाचेर विस्वास दवरचो न्हय अशें दिसांनी शिकयलां कारण तें फटोवन दुख्ख दिता.’ ‘दर एक सोबीत कविता म्हळ्यार प्रतिकाराची कृती.’ ‘निर्वासितपण ही भूगोलिक संकल्पनेपरस चड; तुमी तुमचे मायभूंयेंत, तुमच्याच घरांत, एके कुडींत निर्वासित जावंक शकतात.’
‘We Travel Like Other People’ हे कवितेंत वनवासाचें सार आनी ताची मायभूंयची तळमळ खर जायत वता. ‘I Belong There,’ हे कवितेंत दरवीश वनवासांत आसून लेगीत आपूण पॅलेस्टायनाचो आशिल्ल्याचे भावनेचेर चिंतन करता. तो आपले मांयभूयेच्या घटकांची वळेरी करता: ताची आवय, घर, इश्ट, बंदखण लेगीत. जमनी कडेन बांदून दवरपी कडू-गोड यादींचेर तो भर दिता. ‘On This Earth There Is What Deserves Life,’ हे मार्मिक कवितेंत खंयच्याय व्यक्तीपरस चड, भूंयच जिणेक आनी अस्तित्वाक फाव, अशी कल्पना उक्तायल्या.
परिपूर्ण उपमा आशिल्ल्या ताच्या सशक्त कवितांनी अस्मिताय, स्वातंत्र्य आनी स्वाभिमान हांचे खातीर केल्ल्या संघर्शा विशीं खोलायेन दिश्टीकोन मेळिल्ल्यान ताचो वावर संवसारभरांतल्या वाचप्यां मदीं प्रतिध्वनीत जाता. संवसारभर शिंपडिल्ल्या पॅलेस्टायन लोकां खातीर तो एक दिवो, जातूंत आकांक्षाचीं गितां तयार करपाची एक अद्भूत तांक आसा. दरवीशाची कविता फकत राजकी विधान न्हय; ती खोलायेन वैयक्तीक आनी अंतर्निरीक्षणात्मक. दरवीशाची संवेदी प्रतिमा वाचप्याक पॅलेस्टायनाच्या काळजामेरेन व्हरता, मोने जाल्ल्या लोकांक आवाज दिता आनी अंतर्मुख करपी ‘जमनीची कविता’ हाचीच गवाय दिता.
जमनीची कविता
एका मागाशिल्ल्या गांवांत
एका सुस्त सांजवेळार
अर्द्या उक्त्या दोळ्यांत
देवंतात तीस वर्सां
आनी पांच झुजां
हांव सोपूत घेवन सांगतां
म्हज्या पिकाचें कणस
येवपी वेळ थारयतलो
गायक उजो
आनी कांय अनवळखी
मनशां विशीं गुणगुणटलो
आनी सांज फकत
हेर खंयचेय सांजेसारकीच आसतली
आनी गायक गुणगुणटलो
तांणी ताका विचारलें
कित्याक गायता तूं
तो जाप दिता
हाकाच लागून हांव गायतां
तांणी ताची छाती सोदली
पूण थंय फकत ताचें काळीज मेळ्ळें
तांणी ताच्या काळजाचो सोद घेतलो
पूण थंय फकत ताचे लोक मेळ्ळे
तांणी ताचो आवाज सोदलो
पूण थंय फकत ताचें दुख्ख मेळ्ळें
तांणी ताच्या दुख्खाचो सोद घेतलो
पूण थंय ताची बंदखण मेळ्ळी
तांणी ताचे बंदखणीचो सोद घेतलो
पूण थंय फकत ते स्वताच आशिल्ले
सांखळ्यानी बांदून दवरिल्ले.
शैलेंद्र मेहता
9820654233
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
