भांगरभूंय | प्रतिनिधी
चीन आनी अमेरिके मदले संबंद फाटल्या कांय वर्सांनी बरेच ताणिल्ले दिसतात. ताच्या मुळाक सोव्हिएत युनियनाच्या पतना उपरांत संवसाराचेर वर्चस्व गाजोवपाची इत्सा आशिल्ली. फाटल्या तीन- चार दशकांत अर्थीक आनी लश्करी शक्तीचें बळगें निर्माण जाल्ल्यान चीनान अमेरिकेच्या संवसारीक वर्चस्वाक थेट आव्हान दिवपाक सुरवात केल्ली. कोरोना उपरांतच्या संवसारांत ही सर्त चड खोलायेन उजवाडाक हाडपाक सुरवात जाल्ली. तरी लेगीत अमेरिकेचो विदेश सचीव अँटोनी ब्लिंकेन हालींच चीनाक भेट दिली. तातूंत तांणी चीनाचे अध्यक्ष शी जिनपिंग आनी परराश्ट्र मंत्री वांग यी हांकां मेळून सकारात्मक चर्चा केली.
चीन आनी अमेरिके मदले संबंद खूब उतार- चढावाचे जाल्यात. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या शेवटाक अमेरिकेन चीनाक सहकार्य करून जपानान घेतिल्ले प्रदेश मुक्त केले. ईशान्य भारतांतल्या लिडो सावन चीन मेरेनचो रस्तो त्या काळांत बांदिल्लो. ह्या मार्गान चीनाक लश्करी पुरवण मेळटाली, दाट रानां, दोंगरी वाठार आनी व्हड पावस हांचे कडेन झुजताले. ह्या रस्त्याक आयज लेगीत लिडो रस्तो वा स्टिलवेल रस्तो अशें म्हण्टात. दुसऱ्या म्हाझुजा उपरांत 1949 त माओत्से तुंग हाच्या फुडारपणाखाल चीनांत कम्युनिस्ट क्रांती जाली आनी चीन सोव्हिएत युनियनान आपल्या शेकातळा हाडलो. ते उपरांत चीन आनी अमेरिकेचे संबंद इबाडले. कोरियन झुजांत चीनाचो वांटो आशिल्ल्यान ते आनीक कोडू जाले.
सोव्हिएत युनियन आनी चीन हांचे मदीं 1960 च्या शेवटाक फूट पडली आनी हाचो फायदो घेवन अमेरिकेन 1970 च्या दशकांत चीना कडेन लागीं येवपाक सुरवात केली. सुरवेक चीनी आनी अमेरिकन खेळगड्यां मदीं टेबल टेनिस मॅची जावन चर्चा करपाक फावो तें वातावरण तयार जातालें. त्या प्रकाराक पिंगपोंग मुत्सद्देगिरी (पिंगपोंग डिप्लोमसी) अशें म्हणपाक लागले. मजगतीं, अमेरिकन राजनैतिक हेन्री किसिंजर चीनाक गुप्त भेट दितालो. किसिंजरान घाल्ल्या बुन्यादीचेर अमेरिके-चीन संबंदांची इमारत उबी आशिल्ली. उपरांत 1972 त तेन्नाचो अमेरिकेचो अध्यक्ष रिचर्ड निक्सन हांणी चीनाक भेट दिली आनी हे संबंद अधिकृत जाले.
फुडल्या काळांत तैवानाच्या एकीकरणाच्या प्रस्नाचेर अमेरिका आनी चीन हांचे मदीं तणाव चालूच आशिल्लो. तरी एकंदर संबंद सुदारत आशिल्ले. चीनान 1978 त उक्तें अर्थीक धोरण आपणावन नेटान अर्थीक उदरगत सुरू केली आनी ल्हव ल्हव चीना विशीं अमेरिकेची आनी अस्तंती देशांची वृत्ती बदलूंक लागली. 1949 त चीनान लश्करी बळग्याचो वापर करून बीजिंगच्या तियानमेन चौकाचेर लोकशायेच्या समर्थक आंदोलकांचेर हल्लो केलो. पूण आतां चीन संवसारांतली एक मुखेल अर्थीक शक्त म्हूण उदयाक येवपाक लागिल्ली. चीनाच्या उद्देगीक क्षेत्राचो इतलो नेटान विस्तार जावपाक लागलो की चीन संवसारांतलें उत्पादन केंद्र जालें. आतां चीनाक कुशीक दवरप शक्य नाशिल्लें. उपरांत अमेरिका आनी अस्तंती देशांनी चीना कडेन कबलात करून ताका संवसारीक वेपार संघटनेंत (डब्ल्यूटीओ) सामील जावपाक परवानगी दिली. हाचे आदीं चीन संयुक्त राश्ट्रांच्या सुरक्षा मंडळांत पांचवो कायम वांगडी म्हूण सामील जाल्लो. संवसारांत म्हत्वाच्या प्रस्नांचेर चर्चा जावपाक लागली तेन्ना चीनाक विरोध करपाक व्हीटो अधिकार दिल्लो. अर्थीक मळा उपरांत चीनान संरक्षण क्षेत्रांतय बरीच प्रगती केल्ली. अमेरिकेच्या अर्थीक मळार चीनाची गुंतवणूक खूब वाडिल्ली. आतां चीन अमेरिके कडेन सरळ सर्त करतालो.
पुर्विल्ल्या काळांत चीन समृद्ध आसतना तो स्वताक संवसारांतली केंद्रीय सत्ता मानतालो. चीनाची ही स्थिती ल्हव ल्हव उणी जाली. भारतांत ब्रिटीशांच्या शेकातळा आसतना चीनाचे सुमार शंबर वर्सां अस्तंते कडल्या वेगवेगळ्या देशांनी कान पिळप सुरूच आशिल्लें. चीनाक तो काळ अपमानाचो शेंकडो ह्या नांवान याद आसा. उपरांत 1949 त माओन कम्युनिस्ट क्रांती केली. ते क्रांतीचीं 100 वर्सां 2049 वर्सा पुराय जातलीं. तो मेरेन चीन परतून संवसारांतली मुखेल महाशक्त म्हूण आपली सुवात तिगोवन दवरपाक सोदता. चीनाक आदले दीस दाखयतले, म्हणटकच आमच्या देशाक परत केन्नाच परकी लोकांचो जुलूम सोंसचो पडचो ना अशी चीनी राज्यकर्त्यांनी प्रतिज्ञा केल्या. आयच्या चीनाचीं सगळीं पावलां ते एकेच दिशेन पडटात.
देखूनच चीन आयज संवसारीक राजकारणांत दादागिरी करपी देश थारला. पुराय दक्षीण चीन दर्याचो दावो ते करपाक लागल्यात. त्या वाठारांतल्या बोटींच्या येरादारीच्या स्वातंत्र्याच्या प्रस्नाचेर चीन आनी अमेरिके मदीं तणाव आसा. चीनान आपल्या उदकांत गस्त घालपी अमेरिकन झुजारी बोटींक जायते फावटीं आडायल्यात. तैवानाच्या एकीकरणाच्या प्रस्नाचेर हालींच्या काळांत हो तणाव वाडत आसा. कम्युनिस्ट क्रांतीच्या शेंकड्या पयलीं चीनाचो तैवान हातासपाचो हेतू आसा. तैवानाक अमेरिकेन केल्ली लश्करी मजत चीनाक मान्य ना. कांय म्हयन्यां आदीं अमेरिकेची प्रतिनिधी नॅन्सी पेलोसी हिणें तैवानाक भेट दिल्ल्यान खूब वाद निर्माण जाले. चीनान तैवान भोंवतणच्या दर्यांत लश्करी अभ्यास आनी क्षेपणास्त्र चांचण्योय केल्यात. कांय दिसां आदीं चीनान गुप्तचर बोमाडो अमेरिकेच्या मळबांत धाडलो. अमेरिकन झुजारी विमानांनी तो उडयलो. फाटल्या कांय म्हयन्यांत चीनान जायत्या अमेरिकन कंपनीं कडल्यान नवें तंत्रगिन्यान चोरून व्हेलां. तशेंच वेपार मळारय दोनूय देशांचें शीतयुद्ध सुरू जालां. ह्या कारणांक लागून अमेरिकेचे आदले अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आनी सध्याचे अध्यक्ष ज्यो बायडेन हांणी फुडाराक अमेरिकेच्या संवसारीक वर्चस्वाक चीन हो सगळ्यांत व्हडलो धोको आसा अशें सांगलें. ताणें दुस्मानकाय वाडयली.
अशें आसून लेगीत हालींच एंटनी ब्लिंकेन चीनाक भेट दिली. ताचेर उपाय सोदपा खातीर शी जिनपिंग आनी वांग यी हांचे कडेन चर्चा करपाचो यत्न केलो. उलोवण्या वेळार चीन आपले भुमिकेचेर ठाम आशिल्लो. दोनूय देशांनी सर्तीच्या बदलाक समन्वयाची भुमिका घेवची अशें चीनान सांगलें. चीनान चड जापसालदारकेन वागचें आनी संघर्श टाळपा खातीर वाटाघाटीचें दार उक्तें दवरचें अशें अमेरिकेन सुचयलें. दोनूय देशांनी ते मेरेन एकमत जालां अशें दिसता. चीन आनी अमेरिकेची सर्त रोखडीच सोंपता अशें मानूंक जायना. पूण, कांय काळा खातीर तरी संवसारांत स्थिरताय निर्माण जातली अशें दिसता.
सचीन दिवाण
मुंबय
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
