‘चित्रतपस्वी’ व्ही शांताराम

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कलाकार

साठ वर्सांचे कारकिर्दींत सिनेमा माध्यमाचेर ताबो मेळोवन सातत्यान सोबीत सिनेमा निर्मिती, दिग्दर्शनांत ‘शांताराम टच’, आधुनिक फिल्म स्टुडिओ, सिनेमा निर्मिती पसून ते प्रदर्शना मेरेन सगल्यो गजाली स्वता कडेन बाळगुपी, कल्पक, धोरणी, बुद्धीमान निर्मातो, दिग्दर्शक, संकलक आनी अभिनेतो म्हणल्यार व्ही. शांताराम. 

व्ही. शांताराम उर्फ शांताराम राजाराम वणकुद्रे हांचो जल्म 18 नोव्हेंबर 1901 दिसा कोल्हापूरांत जाल्लो. घरची अर्थीक परिस्थिती जेमतेम आशिल्ल्यान शांतारामबापूंक शिक्षण अर्धवट सोडचे पडलें. बापुय राजाराम हांचो कोल्हापूराक ल्हान पसरो आसलो. मंदी आयिल्यान तो बंद करुन तांणी हुबळे एक च्या- फराळाचें दुकान घालें. थंय शांतारामबापू कपबश्यो धुवपाचें काम करताले. ताचे खेरीज रेल्वेंत मानाय म्हणून वावुरताले. मजगतीं, बालगंधर्व नाटक कंपनीत ते बारिक सारीक भूमिका करूंक लागले. ह्याच काळांत कोल्हापूराक बाबूराव पेंटर हांचे महाराष्ट्र फिल्म कंपनींत वेवस्थापक म्हणून काम करपी तांचे मावस भाव बाबुराव पेंढारकर हांणी तरणाट्या शांतारामबापूंक थंय व्हेले. तांकां पयलीं पड्ड्या फाटलीं कामां करचीं पडलीं. शांतारामबापू दिल्लीं कामां वेवस्थित करता तें पळोवन बाबूराव हांणी तांकां ‘सुरेखाहरण’ (1921) ह्या सिनेमात कृश्णाची भूमिका दिली. फुडें  पेंटर हांचो ताचेर इतलो विस्वास बसलो की तांणी शांतारामबापूंक केशवराव धायबर हांचे वांगडा ‘नेताजी पालकर’ सिनेमाचें दिग्दर्शन करपाची संद दिली.

सिनेमाच्या सगल्या विभागांचो अभ्यास शांतारामबापून केलो. महाराष्ट्र फिल्म कंपनी कडल्यान उपरांत नाउमेद करपी वागणूक मेळिल्ल्या शांतारामबापून भागीदारींत नवी सिने कंपनी सुरू करपाचें थारायलें. भांडवला खातीर सीतारामपंत कुलकर्णी हांकां भागीदार म्हूण घेतलो आनी 1 जून 1929 दिसा कोल्हापूरा ‘प्रभात फिल्म कंपनी’ची स्थापणूक जाली.

1929 ते 1932 चे काळांत प्रभात कंपनीन स मूकपट तयार केले. तातूंतले पांच शांतारामबापून दिग्दर्शीत केले. ‘उदयकाल’ मूकपटात तांणी शिवाजीची भूमिकाय केल्या. मूकपटांनी शांतारामबापूक नांव मेळोवन दिलें. 1932 त प्रभातान ‘अयोध्येचा राजा’ (मराठी) ‘अयोध्या का राजा’ (हिंदी) हे बोलपट केले. दिग्दर्शन शांतारामबापूंचें. ह्या पयल्याच बोलपटान सगलो महाराष्ट्र धवळून गेल्लो. प्रभाताच्या काळांत तांणी ‘सैरंध्री’ (1933) हो रंगीत बोलपट हिंदी- मराठींत केलो. उपरांत 1934 सालांत प्रभात कंपनीचे स्थलांतर पुण्यां करतकच ‘अमृतमंथन’, ‘धर्मात्मा’, ‘कुंकू’, ‘माणूस’, ‘शेजारी’ हे सुपरहीट बोलपट केले. 

1942 सालांत प्रभात फिल्म कंपनीच्या कांय भागीदारांनी कांय कारणांक लागून कंपनी सोडली. तातूंत शांतारामबापूय आसले. मुंबय स्वताचो स्टुडिओ घेवन तांणी ‘राजकमल कलामंदिर’ ही कंपनी स्थापन केली. ‘लोकशाहीर राम जोशी’, ‘अमर भूपाळी’ हे दोन सिनेमा तांणी केले. ‘भक्तीचा मळा’, ‘जीवन यात्रा’, ‘भूल’, ‘तूफान और दिया’, ‘मौसी’ सारके सिनेमा निर्मिले, पूण ताचे दिग्दर्शन दुसऱ्या कडेन दिलें. ‘फूल और कलियाँ’, ‘काले और गोरे’, ‘राजारानी को चाहिये पसीना’ हे तीन बालसिनेमाय काडले.

1927 ते 1986 ह्या काळांत शांतारामबापून सिनेमा वरवीं समाजिक समस्या मांडल्यो. अंधश्रद्धा बाळगून पशुबळी, नरबळी दिनाकात, असो संदेश ‘अमृतमंथन’ (1934) सिनेमांतल्यान दिलो. 1935 त आयिल्ल्या ‘धर्मात्मा’त हरिजनांचो उद्धार हे महात्मा गांधींचे शिकवणेचा पुरस्कार केलो. जरठ- विवाहाची समस्या ‘कुंकू’ (1937) सिनेमातल्यान मांडली. ‘शेजारी’ (1941) ह्या सिनेमांतल्यान हिंदू- मुस्लीम एकवटाचो विशय, बायलांचे भकीक पडून एक साधू ना-नपत कसो जाता, हाचें चित्रण ‘पर्बत पे अपना डेरा’ (1944) सिनेमांतल्यान केला. 

सिने निर्माते के. ए. अब्बास हांचे कादंबरीचेर ‘डॉ. कोटणीस की अमर कहानी ’ (1946) ह्या  सिनेमांत ध्येयासक्त तरणाट्या भारतीय दोतोराचें चित्रण केलां. काळ्या बाजाराक लागून समाजाक कसो धोको संभवता ही गजाल ‘अपना देश’ (1949) सिनेमांत मांडली. भवभाशिकांनी एकठांय आयल्यार समाजाची जडणघडण बरी जावपाक शकता, असो संदेस ‘तीन बत्ती चार रास्ता’ (1953) हातूंत दिल्या. खण कामगारांचेर ‘सुरंग’ (1953) सिनेमा काडला. ‘झनक झनक पायल बाजे’ (1955) ह्या भारतातल्या पयल्या रंगीत सिनेमांतल्यान ताणीं अभिजात संगीत आनी तंत्रिक छायाचित्रण पड्ड्यार हाडलें. झनक झनक… उपरांत तांकां निवृत्त जावचें अशें दिसलें. तेन्ना कवी ग. दि. माडगूळकर हांणी तांकां औंधच्या राजान कैद्यांक सुदारपाक काडिल्ल्या बंदखणीची म्हायती दिली. ताचेर शांतारामबापून ‘दो आँखे बारह हात’ नांवाचो अलौकिक सिनेमा तयार केलो. कथा- पटकथा ग.दि.मा. हांचीच आशिल्ली. ‘दो आँखे’ सिनेमान बर्लिन महोत्सवांत इनाम मेळोवन शांतारामबापूल्या माथ्यार मानाचो तुरो खोवलो. ताचे उपरांत ‘नवरंग’ काडलो. उपरांत ‘पिंजरा’ (1972). हो हिंदींतूय केल्लो. ‘झंझार’ (1987) हो ताणें दिग्दर्शित केल्लो निमाणो सिनेमा .

व्ही. शांताराम हांणी सिनेकला आनी तंत्राचे उदरगती खातीर 1977 सालांत ‘व्ही. शांताराम चलचीत्र शास्त्रीय अनुसंधान व सांस्कृतिक प्रतिष्ठान’ ही भौशिक विश्वस्त संस्था सुरू केली. सिनेमा वेवसायाक उपयुक्त अशी यंत्रसामग्री तयार करप तशेंच सामाजिक विशयार पुराय नवेंपण आशिल्ले सिनेमा आनी बाल सिनेमांक ‘राजकमल’ चे वतीन भांगर आनी रुप्याचीं बोधचिन्नां  आनी रोख पुरस्कार दिवन निर्माते, दिग्दर्शकांक बरे सिनेमा निर्मित करपाक उर्बा दिवप हो संस्थेचो हेत आसलो. 1969  सालांत मुंबय पयलोच आंतरराश्टीय बालसिनेमा महोत्सव तांणी आयोजित केल्लो. फुडें चेन्नय (1981) आनी कोलकाता (1983) हांगाय ताचें आयोजन केल्ले. 

आचार्य अत्रे हांणी तांकां ‘चित्रपती’ हो भोवमानाचो किताब दिला, तर नागपूर विद्यापीठान तांकां डॉक्टरेट प्रदान केल्या (1980). ‘पद्मभूषण’ हो किताब (1992) आनी प्रतिष्ठित ‘दादासाहेब फाळके पुरस्कार’ (1985) तांकां मेळ्ळो. ‘शांतारामा’ हें तांगेलें आत्मचरित्र (1986). 

व्ही. शांताराम तीन खेप लग्न जाल्लें. पयली बायल विमल (अंबू मुगलखोड– 1922), दुसरी जयश्री (जयश्री कामुलकर –1941) आनी तिसरी संध्या (विजया देशमुख–1956). जयश्री (ही मूळ गोंयकार) आनी संध्या ह्यो फामाद अभिनेत्री. फुडें जयश्री आनी तांचो घटस्फोट जालो (1956). तांकां प्रभातकुमार आनी किरणचंद्र हे दोन चले आनी सरोज, मधुरा, चारुशीला, राजश्री,  तेजश्री ह्यो पांच धुवो. प्रभातकुमार आनी किरणचंद्र हांणी दिग्दर्शन केलां, तर राजश्रीन अभिनेत्री म्हणून नामना मेळयल्या. 

सिनेमा सृश्टींचे उदरगती खातीर व्ही. शांतारामबापून खुब मोलाचे कार्य केला. फिल्म अ‍ॅडव्हायझरी बोर्ड, सेंट्रल बोर्ड ऑफ फिल्म सेन्सॉर ह्या संस्थांच्या अध्यक्षपदार तांणी कांय काळ काम केल्ले. सिनेमा निर्मात्यांली संस्था ‘इम्पा’ आनी सिनेमा समस्या मुखार हाडपी संस्था ‘इम्पडा’ हांचें अध्यक्षपद तांणी सांबाळ्ळें. पिरायेच्या 90 व्या वर्सा जाण्टेपणार तांकां मुंबय मरण आयलें. भारतीय चित्रपटसृश्टींतलो एक व्हड रुख कोसळ्ळो.

सुदिन वि. कुर्डीकार