घोशणा

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

व्हड मळ्याचेर पावस न्हय तर म्हज्या भुवयांवयलो घाम पिकावळीक उदक दिता,” आंतोनिओ जासिंतो (1924-1991) ह्या आंगोलाच्या नामनेच्या कवीचे ‘मोंनांगांबा’ हे फ्रेन्च कवितेंतल्यो ह्यो ओळी. जासिंतोचे कवितेंत पुर्तुगेजांकडल्यान आंगोलाच्या लोकांचेर जाल्ल्या जुलूमाचीं वर्णनां मेळटात. ताच्या जायत्या कवितांचें गीतांत रुपांतर जावन नव्यान स्वतंत्र जाल्ल्या आंगोलाच्या लोककथांचो तो एक भाग जालो. 1961 वर्सा ‘कोलेक्तानिया द पोएमास’ हो संग्रह उजवाडाक आयलेउपरांत ताची कविता लुसोफोन आफ्रिकन साहित्याच्या सगळ्याच संकलनांनी मेळटा. ताच्या ‘सोब्रेविव्हिर एम तार्राफाल द सांतिआगो’ ह्या पुस्तकांत केप वेर्द जुंव्यांचेर ताणें भोगिल्ले खर बंदखणीची म्हायती दिल्या. नेग्रिट्यूड चळवळींतलो तो एक भोव प्रभावी कवी.
नेग्रिट्यूड चळवळ (काळें चैतन्य तत्वगिन्यान) 1930- 1940 च्या सुमाराक अस्तित्वांत आयली. नेग्रिट्यूड (पोएसीया नेग्रा) हें उतर आयमे सेझार हाणें आपल्या ‘कायेर द उन रेतूअर आव पेस नाताल’ (म्हजे मूळ जल्मभुयेंकडेन परतुपाची चोपडी) हातूंत 1938 वर्सा पयले फावट वापरलें. आबीओला आयरेले हाणें 1977 त ‘आफ्रिकन लोकांच्या संवसाराविशींच्या वृत्तींत आस्पाव आशिल्लो गिन्यानाचो सिध्दांत, काळें गिन्यानशास्त्र अशी ताची व्याख्या केली जाल्यार लिओपोल्ड सेंघोर हाणें 1988 त ‘नेग्रिट्यूड म्हळ्यार काळ्या संवसारांतल्या संस्कृतायेची मुल्यां.’ अशें मत मांडलां. कवींक आपलें काळेंपण दाखोवपाची, संस्कृतीक पुनरुज्जीवनाची आनी आफ्रिकन संस्कृतायेचो प्रचार करपाची गरज हातूंतल्यान ही संकल्पना चड लोकप्रिय जाली. आंतोनियो जासिंतो आपले ‘परकीपणाची कविता’ हातूंत ही भावना प्रभावीपणान उक्तायता.
पूण म्हजी कविता न्हय नियतीवादी
म्हजी कविता अशी कविता
जिका पयलींच जाय
आनी जी पयलींच जाणा
म्हजी कविता हांव-गोरी
म्हज्या काळ्या रंगाचेर बसून
जिविताची भोवंडी मारपी.
आफ्रिकन लोक दोन संस्कृतायेमदीं सॅंडविच जाल्यात अशें जासिंतो सांगता. पुर्तुगेज वसाहतवादी सत्तेंतल्यान आंगोलाचें स्वातंत्र्य मेळोवपाच्या संघर्शांत ताणें म्हत्वाचो वांटो घेतिल्लो आनी ताका आंगोल साहित्याचो एक संस्थापक मानतात. ताचें मूळ नांव आंतोनिओ जॅसिंतो दो अमाल मार्टीन्स पूण ऑर्लांदु तावोरा ह्या टोपण नांवानय ताका वळखताले. तो बरी शिक्षणीक फाटभूंय आशिल्ल्या कुटुंबांतल्यान आयिल्लो आनी ताणें आंगोला आनी परदेशांतल्या वेगवेगळ्या शाळांनी आनी संस्थांनी तशेंच पुर्तुगालांत कोयंबरा विद्यापिठांत वैजकी शिक्षण घेतलें. पुर्तुगालांत आसतना ताणें ‘मोव्हिमेंतो दुश एस्तूदेंतेस आंगोलानोस (आंगोला विद्यार्थ्यांची चळवळ) हातूंत वांटो घेतलो. फुडें ताणें 1956 वर्सा एमपीएलए (पॉप्युलर मूवमेंट फॉर द लिबरेशन ऑफ आंगोला) हे संस्थेची सह-स्थापणूक केली. आंगोलाच्या स्वातंत्र्याखातीर झुजपी ती एक मुखेल राजकीय चळवळ. ताच्या राजकी वावराक लागून ताका पुर्तुगेज अधिकाऱ्यांनी बंदखणींत घालो. ताका 1961 ते 1972 मेरेन केप वेर्द हांगाच्या तार्राफाल श्रम शिबिरांत धाडलो. ताका अटक करून बंदखणींत दवरपाच्याच वर्साच ताचें पयलें कविता पुस्तक उजवाडाक आयलें देखून ताचे बंदखणीचेर आंतरराश्ट्रीय लक्ष गेलें. 1972 वर्सा ताका लिस्बनाक व्हेलो आनी थंय पॅरोलावरवीं ताणें लेखाकार म्हणून काम केलें. 1973 वर्सा तो पळून गेलो आनी परतून पॉप्युलर मूवमेंट फॉर द लिबरेशन ऑफ आंगोला संस्थेंत सामील जालो
ताणें आपले बरपावळीचो उपेग स्वातंत्र्याच्या कार्याक चालना दिवपाखातीर आनी आंगोल लोकांची आकांक्षा उक्तावपाखातीर केलो. ताच्या काव्यांत चड करून मुक्ती, वसाहतवाद विरोध, समाजीक न्याय ह्या विशयांचेर भर दिल्लो. स्वातंत्र्य चळवळीक तेंको मेळोवपाक आनी आंगोल लोकांची आकांक्षा सांगपाक ताच्या कविता आनी निबंदांचो आदार जालो. पोर्तुगालासावन आंगोलाचें स्वातंत्र्य मेळोवपाखातीर केल्ल्या सशस्त्र संघर्शांत ताणें सक्रीयपणान वांटो घेतलो.
1975 त आंगोलाक पुर्तुगालाकडल्यान स्वातंत्र्य मेळ्ळे उपरांत जासिंतोन आंगोल सरकारांत वेगवेगळीं पदां सांबाळ्ळीं. ताणें संस्कृती मंत्री म्हणून काम केलें आनी नव्यान स्वतंत्र जाल्ल्या देशाचे संस्कृतीक आनी शिक्षणीक उदरगतींत भुमिका साकारली. वाडटे पिरायेक लागून 1990 वर्सा तो राजकारणांतल्यान भायर सरलो. आंगोलांतल्या साहित्य, संस्कृताय आनी राजकारण ह्या मळार जासिंतोन दिल्ल्या योगदानाक लागून देशाच्या इतिहासांत आनी स्वातंत्र्याच्या संघर्शांतलो एक मुखेल व्यक्ती म्हूण ताचें दायज दिसता.
स्मृतिशेश दोतोर मनोहरराय सरदेसाय हाणीं म्हाका पयलेच फावट 1990 त अंतोनियु जासिंतो आनी आगोस्तिन्यू नेतु ह्या आंगोलाच्या कवीं विशीं म्हायती दिल्ली. जासिंतोच्या साहित्यकृतींनी मुखेलपणान कविता आनी निबंद हांचो आस्पाव जाता. जासिंतोचे निबंद आंगोल संस्कृताय, राजकारण आनी स्वातंत्र्याच्या संघर्शाकडेन संबंदीत विशयांचेर केंद्रीत आशिल्ले. ‘नु रेइनो द काफुन्फो’ (काफुन्फो राज्यांत) ह्या निबंद संग्रहांत जासिंतो आंगोल संस्कृताय, समाज आनी राजकारण हांच्या वेगवेगळ्या आंगांचो विचार करता. राश्ट्रीय मुक्ती चळवळींतल्या साहित्याची आनी बुदवंतांची भुमिका हांचेर भासाभास करून वसाहतकाळांतल्या आंगोलांतल्या संस्कृतीक आनी समाजीक परिस्थितीची तो तपासणी करता. ‘उ लिशो ई ओ पोएमा’ (कोयर आनी कविता) ह्या निबंदांत साहित्य आनी राजकी वचनबद्धताय हांचे मदलो संबंद ताणें सोदून काडला. समाजीक आनी राजकी प्रस्नांक तोंड दिवपाक लेखकाची भुमिका आनी साहित्य बदल आनी प्रतिकाराचें साधन कशें जावंक शकता हाचेर तो भासाभास करता. ‘उ पोएता ई ओ उ पुलितीकु’ (कवी आनी राजकारणी) ह्या निबंदांत आंतोनियो जासिंतो कविता आनी राजकारणाच्या आडमेळ्यांनी खोलायेन पावता. राजकीय संघर्शाच्या संदर्भांत कवीची भुमिका स्वातंत्र्या खातीर झगडपी लोकांची आकांक्षा आनी भावना कशी सांगूंक शकता हाचेर तो भासाभास करता. ‘उ सोन्यो ई उ पेसादेलो; (सपन आनी दुःस्वप्न) ह्या निबंदांत स्वातंत्र्याचें सपन आनी वसाहतवादी जुलूमाच्या दुःस्वप्नाचेर ताणें भर दिला. आत्मनिर्णयाच्या सोदांत आंगोलाच्या लोकांक कितली आस्त आनी आव्हानां आसात हाचेर जासिंतो विचार करता.
‘रोजा दे सांगे’ (रगताचो गुलाब) ह्या ताच्या संग्रहांतल्यो कविता चड करून मुक्ती, प्रतिकार, स्वातंत्र्याचो संघर्श ह्या विशयांचेर भर दितात. आंगोल लोकांच्या इतिहासांतल्या म्हत्वाच्या काळांतले अणभव आनी आकांक्षा त्यो सांगतात. ‘सेम पोएमास काँत्रा आ गुएरा’ (झुजा आड शंबर कविता) हो कविता संग्रह झुजा विरोधी आनी स्वातंत्र्याचो संघर्श ह्या विशयाचेर केंद्रीत आसा. जासिंतोचे कवितेचें खाशेलपण म्हळ्यार तातूंतली बळिश्ट प्रतिमा आनी भावनिक खोलाय.
‘येव केरो’ (म्हाका जाय) हे कवितेंत ताची स्वातंत्र्याची तळमळ आनी वसाहतवादी जुलमाच्या सरपळेंतल्यान मुक्त जावपाची इत्सा उक्तायल्या. आंगोलांतल्या स्वातंत्र्या खातीर जाल्ल्या व्यापक संघर्शाचें प्रतिबिंबीत करपी मुक्तीचो तो एक उग्र उलो. जुलमी वसाहतवादी सत्तेचें प्रतीक म्हूण ताणें जित्यो प्रतिमा, खास करून सरपळेंचें रूपक वापरलां. ‘नु काबो दा बोआ एस्पेरान्सा’ (द केप ऑफ गुड होप हांगां) ही आफ्रिका आनी पुर्तुगाल हांचेमदल्या इतिहासीक आनी संस्कृतीक संबंदांचेर आशिल्ल्ली कविता. दोनूय समाजांचेर जाल्ल्या वसाहतवादाच्या परिणामाचेर हातूंत भर दिला आनी तांच्या संबंदाचें भौआयामी स्वरूप दाखयलां. तो एक एक वांटून घेतिल्लो इतिहास, जो सहकार आनी संघर्श ह्या दोनूय गजालींचें चिन्न आनी ती वाचप्यांक साम्राज्यवादी सत्तेच्या परिणामांचेर विमर्शीकपणान विचार करपाक सांगता.
‘Declaração’ वा घोशणा नांवाची ताची कविता मोगाची सोबीत अभिव्यक्ती आनी आत्मअभिव्यक्ती. मुक्तपणान उडपी सुकण्यांचे जिवे प्रतिमेंतल्यान कवितेची सुरवात जाता, जी बेलगाम स्वातंत्र्याची कल्पना आनी बंधनां बगर उडपाची तांक हांचें प्रतीक. कवितेंत वर्णन केल्ल्या प्रमाणें बरोवपाची कृती ही सुकण्यांच्या उड्डाणांवरी स्वातंत्र्याक समांतर असो मुक्तीचो एक प्रकार. काळजा भितर आशिल्ल्यो जायत्यो भावना उक्तावपाचें साधन म्हळ्यार बरोवपाची कृती अशें कवितेंतल्यान सुचयलां. कवितेंतल्यान मोगाची उक्ती आनी प्रामाणीक अभिव्यक्ती हांकां प्रोत्साहन मेळटा. मोग गुपीत दवरचो न्हय वा पयस लिपोवन दवरचो न्हय अशें तातूंत सुचयलां. ताचे बदला तो न्हंयवरी निवळ आनी शींवां भशेन भियेनासतना व्हांवपाक जाय. मोगाची तुळा जासिंतो किल्लून येवपी बियांकडेन करता.

घोशणा
सुकणीं, उडटात जशीं तीं मुक्तपणान
उडपाच्या आव्हानांत!
हांव बरयतां तुकां, म्हज्या मोगा,
मुक्तीच्या एका बरपांत.
इतल्यो, इतल्यो गजाली म्हजेकडेन
काळजाभितर
करतां हांव मुक्त तांकां
फकत अशो बरोवन
हे जाळयेचे मर्यादेबगर.
निराश जावंक दिवची न्हय भावना
ती दवरची न्हय गुपीत
शींवां भशेन, उदक
न्हंयचें जशें व्हांवता!
भंय नासतना मोग स्पश्ट धांवता.
हांगा हांव तुकां करतां सादर
मोग- सादो आनी शुध्द
जो जियेता आनी वाडटा ह्या खिणाक
जातूंत फुलून येता दर एक फुल.
अशें आसा तुकां बरप म्हजें
साक्षात्कार दर एका खिणाचो
किल्लून येवपी बीं, आनी फुटपी फळ
सुपीक करीत आवय धर्तरेक.

शैलेंद्र मेहता

98206 54233