गोंयाक गरज म्हादय वाग वाठाराची

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

अरबी सागर आनी अस्तम घांटान आसपी गोंयचें अस्तित्व सासणा खातीर आमकां जर राखून दवरपाक जाय तर सत्तरींतल्या रान वाठाराचो आसपाव वाग राखीव क्षेत्रांत जावप चडांत चड गरजेचें आसा, हें आमी विसरपाक जायना.

अस्तम घांटान आसपावपी आमचें माणकुलें अशें गोंय तरातरांच्या जीव-जिवावळींनी आनी पाचव्याचार झाडां झोंपांनी गिरेस्त आसा. गोंयच्या वट्ट 3702 चौखण कि. मी.च्या वाठारांतलो 1424.46 चौखण कि.मी.चो म्हणल्यार 38% आवाठ रानांचो आसा. गोंयांत आशिल्ल्या स अभयारण्यांक आनी एका राष्ट्रीय उद्यानाक लागून गोंय राज्यांतल्या वट्ट 755 चौखण कि.मी. आवाठाचो आसपाव संरक्षीत रानां भितर जाला. गोंयच्या लागसार आशिल्ल्या कर्नाटक आनी महाराष्ट्र ह्या दोन राज्यांतलो भुगोलीक क्षेत्राचे नदरेन रानाचो आवाठ कमी कमी जायत आशिल्ल्यान हांगासल्ल्या रानांनी राबितो करपी वागां सारक्या रानवटी जनावरांक गोंयांतल्या रानांचो आवाठ राबितो करपाचे नदरेन भारतांतलो निमणो आदार थारतलो अशें मत कांय वर्सां पयलीं वॉशिंगटन डी. सी. हांगासर आसपी विश्व प्रकृती निधी (WWF)च्या आंतरराष्ट्रीय पांवड्या वयल्या संशोधकांच्या पंगडान मांडिल्ले. आयज ही परिस्थिती आमकां कर्नाटक आनी महाराष्ट्रांतल्या अटंग्या रानांचेर हावळ हाडपी विंगड विंगड प्रकल्प व्हडा संख्येन आयिल्ल्यान थंयच्या रानवटी जनावपांच्या सैमीक अधिवासाचेर संकश्टां आयली आनी ताका लागून ह्या वाठारांतल्यान रानवटी जनावरांची परिस्थिती दिसान दीस प्रतिकूल जायत आसा.
दाणयो वाग हें गोंयच्या अस्तम घांटांतलें गिरेस्त दायज. हांगासल्ल्या रानांनी दाणयो वाग व्हडा संख्येन राबितो करताले. पूण गोंयांत 1960-80 तेंपार सत्तरींतल्यान 8814 आनी सांगेंतल्यान 9933 हॅक्टरांतल्या रानांचेर हावळ आयली. अभयारण्यां आनी राष्ट्रीय उद्यान आनी राखीव जंगल वाठारा अधिसुचीत जावंक नासले जाल्यार गोंयची स्थिती खुबूच बिकट जातली आसली. अभयारण्या आनी राष्ट्रीय उद्यानाक लागून गोंयांतल्या 755 चौखण कि.मीच्या वाठाराक कायद्याचे नदरेन संरक्षण मेळिल्ले आसा. सत्तरी, सांगें, धारबांदोडें, काणकोण आनी केपेंतलो मानगाळ हो वाठार अभयारण्या आनी राष्ट्रीय उद्याना खातीर कांय प्रमाणान संरक्षीत जाल्लो आसा. गोंयांत जें अटंगें रान आयज कांय प्रमाणांत म्हादय आनी नेत्रावळी अभयारण्यान उरिल्लें आसा. सोसोगड, कातळाची माळी, लाडकेचो वझर हे म्हादयंतले तर वेर्ले, सालजिणी, भाटी ह्या नेत्रावळी अभयारण्यांतल्या पाचव्याचार रानांनी दाणयो वाग भोंवता आनी ताचो राबितो आसा आनी ताका लागून गोंयच्या जंगलांनी आमकां वागाच्या नांवांनी जाय ते वाठार नामनेक पाविल्ले पळोवपाक मेळटा. दर्यादेगेच्या बार्देसांत वागाळी, वागातोर, पेडण्यां वाग कोळम हे वाठार, दिवचले लामगांवा वागाची होंवरी, सत्तरीन पालींतले वाग बीळ, शिरोलीची वाग कोण अशे वाठार वागाची याद करून दिता. सत्तरींत आसपी वाघेरी हो अस्तम घांटान आसपावपी दोंगर वागांचो राबितो करपाचो वाठार आशिल्लो. काणकोणांतल्या खोतीगांवान वागाचो दोंगर आसा. सत्तरीन पिसुर्ले लागसार वाघुर्मे, फोंड्यां वाघुर्मे हे गांव एका तेंपार दाणया वागांचे वाठार आशिल्ले.
गोंयांत फेब्रुवारीचे 28 तारखेक 2009 ह्या वर्सा निघृण तरेन जी वागाची हत्या जाली आनी ही हत्या मागीर एप्रिलान गोंयांतल्या दिसाळ्यांतल्यान उजवाडाक आयली. तेन्ना वागाक जिवो मारून, ताका जाळून साबार पुरावे नश्ट करपी लोकांची चवकशी सुरू जाली. त्या वेळार गोंयच्या राना खात्याच्या अधिकार्‍यांनी बरोच तेंप गोंयांत वागूच ना आनी केरी गांवांत जिवो मारिल्लें जनावर वागूच नाशिल्लो अशें परत परत स्पश्ट केलें. त्या वेळार रान खात्यान आसपी कांय कर्तव्यदक्ष अधिकार्‍यांक लागून केरी हत्या जाल्लें जनावर हो दाणयो वाग आशिल्ल्याचें उजवाडाक आयलें. 1993 जाल्ल्या रानवटी जनावरांचे गणनेंत गोंयांत 3 वाग, 1997 वर्सा 5 आनी 2022 ह्या वर्सा 5 वाग आसात अशी माहिती दिल्ली. गोंयांत वाग आसात, तांचो राबितो हांगासल्ल्या रानांनी आसा अशें उजवाडाक येवप म्हणल्यार थंय चलपी साबार वेवसायांक आडमेळें निर्माण करप. ज्या वाठारांत व्याघ्र संरक्षीत आवाठ अधिसुचीत जाल्लो आसा थंयच्यान 10 कि.मी मेरेन आशिल्ल्या पर्यावरणाक बादिकार निर्माण करपी उद्योग धंद्यांचेर निर्बंध येतात. ताका लागून गेलीं 20 वर्सां गोंय सरकार आनी राना खात्याचे अधिकारी गोंयांत दाणये वाग ना आनी ते दिसले वा तांच्या पावलांचे ठशे उदकाच्या वाठारान मेळ्ळे जाल्यार ते कर्नाटक वा महाराष्ट्रांतल्यान आयल्यात अशें परतें परतें सांगत आसतात. गोंय हो अस्तम घांटांतलो वाठार आशिल्ल्यान हांगासर वागाचो राबितो आसप ही स्वाभावीक गजाल आसा. 1998 तल्यान म्हादय वाठाराक अभयारण्यान आसपावपाक जाय हाच्या खातीर व्हडा नेटान चळवळ सुरू जाल्ली आनी ते चळवळीक लागून 1999 वर्सा म्हादय अभयारण्याची अधिसुचना उजवाडाक आयली. म्हादय अभयारण्याचे अधिसुचने भितर दाणया वागांच्या सैमीक अधिवासाची राखण करचे खातीर ह्या अभयारण्याची निर्मिती केल्ली आसा अशें स्पश्टीकरण गोंय सरकारा केलां. पूण अधिसुचना राष्ट्रपती राजवटीन आयिल्ली देखून गोंय सरकारान म्हादयक अभयारण्याचो दर्जो दिवपाक जायतें आडमेळें निर्माण केल्लें आसा.
केंद्रीय उच्चाधिकार समिती जी सर्वोच्च न्यायालयान स्थापन केल्या, ते समितीन 2003 वर्सा अभयारण्य आवाठांत तण लेगीत काडपाक बंदी घाल्या. अभयारण्याची अधिसुचना रद्द करपाक केल्ल्या याचिकांक न्यायालयान भायर मारिल्ल्यो आसात. केंद्रीय पर्यावरण आनी रानवटी जीव मंत्री आशिल्ल्या रमेश जयराम, जयंती नटराजन आनी प्रकाश जावडेकार, तेच प्रमाण राष्ट्रीय वाग संवर्धन प्राधिकरणान परते परते म्हादय अभयारण्याच्या वाठाराक वाग राखीव क्षेत्र म्हणून अधिसुचीत करपाचे प्रस्ताव धाडिल्ले आसा. पूण दर खेपेक ह्या प्रस्तावाक मान्यताय दिवपाक गोंय सरकार न्हयकार दीत आसा. वाघ राखीव क्षेत्रा खातीर 800 ते 1200 चौखण किलो मीटर वाठार आसप गरजेचो आसलो तरी महाराष्ट्र सरकारान वर्धा लागसार आसपी बोर अभयारण्याच्या 138.12 चौ.कि.मी रानाचें रुपांतर वाग राखीव क्षेत्रान केला. सत्तरींतल्या म्हादय अभयारण्याचो 208 चौ.कि.मी आवाठ आसा, तातूंतल्या हणजुणें, फणसुली, केळावडे, गुळ्ळे, पेड्राल आनी झाडांनी ह्या गांवांनी लोकवस्ती ना तर वायंगिणी गांवांत चार आनी कडवळा दोन घरां आसात. वायंगिणी आनी कडवळांतल्या कुटुंबाचें स्थलांतर नानोडा हांगासर सरकारी मालकीचे जमनींत करप कठीण न्हय. म्हादय अभयारण्या वांगडा मोले राष्ट्रीय उद्यान आनी महावीर अभयारण्यांतल्या कांय लोकवस्ती, शेती, बागायती नाशिल्ल्या आवाठाचो वाग राखीव क्षेत्रांत आसपाव करपाक येता. म्हादय अभयारण्याची अधिसुचना काडटना रान खात्यान सरकारी राखीव जंगलाचो तातूंत आसपाव केल्लो. राना हक्क दावे निकालान काडल्या उपरांत जो वाठार सैमीक आनी पर्यावरणाचे नदरेंतल्यान गिरेस्त आसा ताका म्हादय वाग राखीव क्षेत्राचो दर्जो दिवप शक्य आसा.
गोंय सरकार कर्नाटकाच्या प्रस्तावीत कळसा, हलतरा आनी भांडुरा धरणांक हो वाठार वागांचो सैमीक अधिवास आसा म्हणून विरोध करीत आसा. पूण दुसरे वटेन म्हादय वाठारांतल्या वागांच्या अस्तित्वाक मान्य करपाक न्हयकार दीत आसा. आयज संवसारभर जागतीक तापमान वाड आनी हवामान बदलाचें अरिश्ट दिसान दीस प्रबळ जायत आसा. हे फाटभुंयेचेर आमी आमच्या माणकुल्या गोंयच्या वर्तमान आनी फुडारा खातीर म्हादय देंगणांतल्या रानांची राखण करपाक आनी अन्न सांखळीन तेंगशेर आसपी वागांचें अस्तित्व टिकोवन दवरपाक अपेशी थारले जाल्यार ताची कोडू आनी विखारी फळां आमच्या वांट्याक येतलीं आनी आमची पुराय जीण प्रतिकूल जातली. आयज उत्तर भारतांतल्या जायत्या वाठारांनी उटंगाराचो पावस धुमशणां कांडटा. हिमाचल प्रदेशान तर पावसाच्या तडाख्यान हजारांनी लोकांचे संवसार उध्वस्त जाले, जायत्या जाणांक मरण आयलें. दोंगर वाठारांतलीं रानां कातरून, पर्यावरणाक इबाडून जी उदरगती खातीर पावलां मारिल्लीं, तातूंतल्यान हो अच्छेव निर्माण जाला. अरबी सागर आनी अस्तम घांटान आसपी गोंयचें अस्तित्व सासणा खातीर आमकां जर राखून दवरपाक जाय तर सत्तरींतल्या रान वाठाराचो आसपाव वाग राखीव क्षेत्रांत जावप चडांत चड गरजेचें आसा, हें आमी विसरपाक जायना. दाणये वाग आनी तांचो सैमीक अधिवास आसपी रानां सबंद सजीव सृश्टीक उदक, प्राणवायू आनी जगपाक गरज आसपी अन्न, वखदां हांची पुरवण करीत आसता आनी ताका लागून म्हादय वाग राखीव क्षेत्र गोंया खातीर म्हत्वाचें आसा.
(लेखक पर्यावरण जाणकार आसात.)

राजेंद्र पां. केरकर
9421248545