गोंयांत भिकारी वाडटात, गोंयची प्रतिमा इबाडटात

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

देवान सगळ्यांक आपल्या येवजणे प्रमाण त्या त्या कुटुंबांत जल्मांक घातल्यांत थोड्यांक जल्मांतच गिरेस्त जाल्यार थोडयांक गरीब. आजकाल गोंयांत भिकारी खूब दिसपाक लागल्यात. हाचें कारण म्हळ्यार गोंयकार रोखडेच चुरचुरतात दुसऱ्यांक आदार करपाचो सभाव, उदार मनान भीक दिवपी काळजां आनी आपल्याक उणे करून गरिबांक दिवप ही गोंयकारांची वृत्ती.
भिकारी म्हण्टकच कांय भुरगेपणांतल्यो यादी आज पासून म्हज्या मनांत घोंटेर करून आसात. कांय जाण्ट्यो बायलो आनी दादले हातांत दांडो आनी कट्टी घेवन भीक मागपाक घरांघरांनी भोवतालीं. पंदरा दिसांनी एक फावट तरी तीं दिश्टी पडटालीं. दारांत पावतनाच घराचेर तशेंच घरांत रावतल्यांचेर आशिर्वाद घालप, तांकां बरी भलायकी मागप, तांचे जिवीत सूखाचें जांव, घरांत भुरगी आसात जाल्यार तांकां बरे भशेन सांबाळू आनी राखूं, घरांतलो कोणूय परदेसांत वा बोटीर आसा जाल्यार देवान तांकां बरे भशेन राखून आपल्या गांवघरा परत हाडूं अशें मागणे करून कितेंय इजमोल (भीक) आसल्यार घाल गो बाय म्हण खालतीकायेन मागतालीं. लोक आपल्या कडेन घडटा त्या प्रमाण तांकां पयशे, तांदूळ, पोरणे कपडे, कितेंय खावपाक केल्ले आसल्यार, तें दितालो. रिकाम्या हातांनी तांकां केन्नाच परतो धाडनाशिल्लो. भीक दितनाच तीं हात जोडपाक लायतालीं आनी (बेसांव) आशिर्वाद दितालीं. आशिर्वाद दिल्याबगर तीं केन्नाच वचनाशिल्लीं. आमी खेळ सोडून लेगीत कितलेशेच फावटी तांचो आशिर्वाद घेवपाक मुद्दाम वताले आनी फुडले पंद्रशेंत तांची वाट पळयत रावताले.
‘ते पदेर गेले आनी ते उडेंय गेले’ आयज जळी-मळी वतात थंय भिकारी दिश्टी पडटात. म्हाका प्रस्न पडटा तो म्हळ्यार, खऱ्यांनीच आयच्या काळार भिकारी वाडल्यात? काय भीक मागपाचो धंदो जाला? बारीकसाणेन हाचेर विचार केल्यार भीक मागप हो एक धंदोच हे जाणवता हें पटोक्न दिवपा खातीर कांय गजाली तुमच्या मुखार दवरतां. एक दीस हांव बाजारांत नुस्तें हाडपाक गेल्लों. मोटारसायकल पार्क करतना दोन भिकाऱ्यां मदीं जाल्लो संवाद आयकून अजाप जालों.
पयलो भिकारीः आज कितना कमाया?
दुसरो भिकारी: अब तक सिर्फ 1200 हो गया.
पयलो भिकारीः चिंत्ता मत करो यार, दो दिन में वास्को सप्ता है, उधर कमायी बहुत होता है.
वयले दोनूय भिकारी, भिकारी म्हूण भीक मागतात? काय धंदो म्हूण भीक मागतात?
मडगांव नगरपालिके कडेन दसऱ्याची कार्यावळ घडोवन हाडिल्ली आनी ताची तयारी बरीच नेटान चलताली. ते कार्यावळीक आवाजा पुरवण घालपी म्हजो इश्ट आशिल्लो. ताका मेळपा खातीर हांव थंय गेल्लों, जाल्यार एक भिकारी जो सदांच हातपांय वांकडे करून मडगांवां भीक मागता तो नीट चलत थंय आयलो आनी म्हाका विचारपाक लागलो ‘आयज हांगा कितें आसा?” ताची मजा पळोवपा खातीर हांवें म्हणलें ‘आयज हांगा बरें नाटक आसा आनी 200 रूपया तिकेट आसा. 200 रूपया म्हणटनाच तो आयिल्लो तसो परतलो. आनीक चार दिसांनी परत हात-पांय वांकडे करून भीक मागतना दिसलो. दिसता तशें नासता म्हणून जग फसता असले भिकारी आमच्या दोळ्यांक थूक लायतात हें आमकां समजपाक जाय.
1998 त गोंय विद्यापिठांत एम. ए. करतनाची गजाल मुद्दाम सांगनशी दिसता. बांबोळे बशींत चडटकच बशीच्या जनेला कडेन येवन एक बायल भीक मागपाक लागली एक विद्यार्थीनीं जनेला कडेन बशिल्ली. भीक मागपी बायल कशीच त्या चलयेची फाट सोडिना जाली. निमाणें ते चलयेन आपल्या कडेन आशिल्लो 1 रूपया तिका दिलो आनी जनेलाचेर हात दवरून ती चली बसली. थोड्या वेळान बस सुट्टनाच भिकारी बायलेन ते चलयेच्या हातार सणसणीत थापट मारलें. आतां ते चलयेची कितें चूक? आपल्याक कमी करून एक रूपया दिवनूय भिकांन्नी कडल्यान मार खावचो पडलो.
दिवाळेक आकाशदिवो आनी हेर सामान हाडपाक मडगांवां एका पसऱ्यार गेल्लों. तेन्नाच दोन हजारांच्यो नोटी चलनांत आयिल्ल्यो आनी मोडीक खरेंच त्रास जातालो. सामान घेतकच दोन हजारांची नोट हांवें त्या पसराकाराक दिली. ताचे कडेन मोड कांयच नाशिल्ली. पस-याच्या फुडल्यान एक भिकारी भीक मागतालो. कुरू करून पसरकारान म्हाका त्या भिकाऱ्या म्हऱ्यांत धाडलो. हांवें त्या भिकाऱ्याक मोड आसा काय म्हण विचारतकच ताणे बॉल्सांतले दोन मोठ्ठे कवळे काडले आनी 500 च्यो, 200च्यो, 100च्यो काय 50 सांच्यो नॉटी जाय असो म्हाका प्रस्न केलो. म्हाका कसल्योय नॉटी चलताल्यो. मोड मेळटकीच जाली. आतां हांगासर प्रस्न पडटा तो म्हळ्यार, वर्साचीं वर्सा धंदो करपी पसरकारा कडेन दिवपाक मोड ना, पूण भिकाऱ्या कडेन मात कवळ्यांचे कवळे???
खंयसरूय जात्रेक, काल्याक, फेस्ताक वा हेर कसल्याय परबांक देवाचें दर्शन घेवपाक गेल्यार, भिकाऱ्यांचें पयलीं दर्शन घेवचें पडटा. असल्या जाग्यांचेर नभिकारी लेगीत भीक मागतना दिश्टी पडटात. कांय जाणांक तें समजता, तरी देवाच्या पांयां कडेन आयिल्ले कडेन तांचो स्राप नाका म्हूण ओगी रावतात. कांय जाण तांकां चूरचूरतात आनी भीक घालतात. चकचकता तितलेंय भांगार नासता आमी साद्या मनाचे आशिल्ल्यान आमकां सगळेच भिकारी दिसतात. आनी आमच्या उदारमनाचो, उदारकाळजाचो हे अडेचे धंदेकार भिकारी फायदो घेतात.
कांय कडेन आमच्या गोंयांत नदर मारल्यार सकाळीं उजवाडच्या पयलीं जांकां हात-पांय नात तांकां गाडयो सोडून गेल्ल्यो दिश्टी पडटात आनी सांजचो काळोख जातकच त्योच गाड्यो तांकां व्हरपाक येतात. आतां भीक मागप्यांनी गाडयांनी भोंवप न्हय अशें म्हाका म्हणपाचें ना. पूण जांकां हात-पांय नात ते खऱ्यांनीच पोटा खातीर भीक मागतात? काय तांकां धंद्याक लायल्यात? जल्मांतूच तांकां हात-पांय नात? काय भिकेच्या धंद्याक लागून मनशानीच तांची तशी परिस्थिती केल्या? अशें जर आसा जाल्यार सरकारान हाचेर पावलां उकलपाची गरज आसा
असोच एक दीस सांजचे वेळार कार घेवन सिग्नला खातीर हांव थांबिल्लो. सांठी हुपिल्ली एक बायल हारशा कडेन आयली आनी आपल्याक वखदां हाडपाक दोनशीं रूपया दिवशी? असो प्रस्न केलो. वखदाक म्हणटकच कोणूय चुरचूरतलो आनी वॉल्सांत हात घालतलो हें तिका खबर आशिल्लें. बरोच अभ्यास करून ती आयिल्ली हे म्हाका उपरांत जाणवलें. म्हाकाय चुरचूरें दिसलें खरें पूण हांवें तिका पयशे दिलेना. घडये दोनशी रूपया परस चड पयशे वखदाक लागत म्हूण हावें तिका मोगान गाडयेंत बस हांव तुका दवाखान्यांत व्हरतां आनी जाय तीं वखदां घेवन दितां अशें सांगलें. म्हाका दिसलें ती रोखडीच गाडयेंत बसतली. कारण तिका वखदांची गरज आशिल्ली – पूण तशें जालें ना. म्हणपाक लागली, दोतोरान बरोवन दिल्लें कागद पावसांत भिजलें. म्हजी लायट पेटली. हांवे विचारलें मागीर तूं वखदां कशी घेतली? म्हज्या प्रस्नांक जाप दिनासतना तोंडांतूच कितें तरी बडबडत ती धंयच्यान चलूंक लागली. आपली दाळ खपना हें तिच्या लक्षांत आयलें.
कोणूय हात-पांय घटमूट आशिल्ल्या भिकाऱ्याक तूं विचार “काम करपाक येता ?” केन्नाच हय म्हण जाप येवची ना. एक तर आपल्या भितर कितें तरी बडवडत वतलीं ना जाल्यार तोंड वाकडे करून मनांतल्या मनांत गाळी घालतलीं. तांकां काम करून खावपाचें ना. काम करून जे पयशे मेळटात ताच्या परस कितलेशेच पटीन चड भीक मागून मेळटात. मागीर काम करप तरी कित्याक ?
म्हज्या मामा बरोबर हांव पणजे पासर्पाट ऑफिसांत गेल्लो. तेन्नाच तो परदेसांतल्यान आयिल्लो. चलत वता आसतना एक भिकारी पन्नाशेक वर्साचो आसतलो, हात-पांयान घटमूट आशिल्लो. म्हज्या मामाक ताणें सारको पारखिलो आनी मामा कडेन भीक मागपाक लागलो. मामान ताका 100 रूपयाची नॉट दिली म्हाका राग आयलो आनी हांवें मामाक म्हणलें तुमीच वाट लायतात ह्या भिकाऱ्यांची. तुमी तांकां भीक मागपाची संवंय करतात. मामान जाप दिली” हांव म्हजें कर्तव्य करतां. देवाच्या रूपान तो आयला आसत देव आपली परिक्षा घेता आसत. जाडिल्लें थोडेतरी भिकाऱ्यांक दिवपाक जाय.” हें सगळे खरें, आनी म्हाका मान्य आसा पूण म्हज्या मतान तेच पयशे जर गरजेवंताक मेळिल्ले जाल्यार वेगळी गजाल आशिल्ली हय काय ना?
आतऱ्या पयऱ्यान गोमंत विद्या निकेतनाच्या वाचप घरांत वचून हांव पुस्तकां चाळटां. पयर ह्या वाचप घरांत वता आसतना एक भिकारी च्या पिवपाक धा रूपया आसल्यार दी म्हण मागपाक लागलो. ज्या जाग्यार हावें स्कूटर पार्क केल्ली थंय लागीच च्या चें दुकान आशिल्लें. हांवें विचार केलो हाका दुकानारूच घेवन गेल्यार बरें, कितेंय खावपाकूय दिवपाक मेळटलें. पूण ताणें दुकानार येवपाक न्हयकार दिलो आनी मनांतल्या मनांत बडबडत गेलो. खऱ्यांनीच ताका च्या जाय आशिल्ली काय ताका पयशे घेवन…….. तुमकांय घडये तोच प्रस्न पडटलो बरोबर?
अशा वेळार भीक घालतल्यांनी विचार करूनूच भीक घालची आसता म्हज्या मामा सारके कांय जाण म्हणटले भीक घालून हांवें म्हजें कर्तव्य केलें. आता ते पयशे कशे, खंय आनी कित्या खातीर वापरप तें भिकाऱ्याचेर आदारिल्लें आसा. अशें चित्तल्याचें बरोबर आसा. हाजोच अर्थ तूं ताका सोरो घालता असो जालो ना? तुजे कश्टाचे पयशे भिकारी सो-याक वापरता आनी आपली भलायकी इबाडटा हे बरोबर आसा व्हय? कांय फावटी मेळिल्ल्या पयशांचो सोरो पिवून दुसऱ्यां कडेन झगडी करतात, हे बरोबर आसा व्हय? कांय वेळार सोरो पिवून रस्त्यार मदीं चलतात आनी येरादारीक त्रास करतात. ताचें कितें? आनी समज आमकां दिसता आमी भिका-याक पयशे दिवन आमचें कतर्व्य केलें आनी समजा आमी दिल्ल्या पयशांचो तो सोरो पिवन बसीच्या वा ट्रकाच्या टायेरा पोंदा सोंपलो तेन्नाय तुमी आपलें कर्तव्य केलां अशें म्हणटले? आमी दिल्ल्या पयशांचें आमकां पुण्य मेळटलें? काय पाप? बारीकसाणेन विचार करपाची गरज आसा. हांव तुमकां भीक घालपाचें बंद करात अशें म्हणना, पूण आयच्या काळार कोणाक भीक घालप आनी कोणाक घालपना हाचरे विचार करूनूच पावल उखलपाची गरज आसा. खऱ्यांनीच कोण गरजेवंत आनी कोण अडेची हें समजपाची तांक आमकां आसपाक जाय कश्टांचे पयशे उदकांत घालप हेंय तितलेंच चुकीचें.
16 जानेवारी गोंय अस्मिताय दीस मनयतात. ह्या दिसा लोहिया मैदानाचेर व्हड कार्यावळ घडोवन हाडटात. हे कार्यावळीक हाजीर जावपाक हांव वतालो. वतना ग्रेस चर्चीच्या सोपणांचेर एक बायल बशिल्ली आसा, कुशीक एक 18 ते 10 वर्सांचो भुरगो उबो आसा आनी ते बायलेचो घोव एके गोंयकार बायलेक पांयां पडून सांगता “आपलें बॅग कोणे तरी फारायलें, म्हजे सगळे पयशे त्या बॅगांत आशिल्ले. आता आपल्या कडेन खातलो म्हणल्यार कांय ना. परत घरा वतलो म्हणल्यार तिकेट पसून काडपाक पयशे नात.” ती गोंयकार बायल बाबडी देव भक्तीची. तिणें रोखडीच 500 रूपयाची नोट त्या मनशाक (भिका-याक) दिली हें हांवें चलता चलतां पळयलें आनी हांव मुखार पावलो. मात्सो फुडें वतकच म्हजो मोबायल गाडयेंत उरला हें लक्षांत आयलें. तो हाडपाक हांव परत वच जाल्यार, तोच दादलो (भिकारी) तीच काणी परत दुसरे बायलेक सांगता आनी तिचे कडल्यानूय पयशे झडयता. हांगासर भीक मागपाची एक नवी पद्धत आमकां दिसून येता. आनी ब-या सभावाचे गोंयकार ताका बळी पडटात. रूप आंज्याचें आनी करणी म्हारवाची तशी ही गत.
होली स्पिरीट इगर्जेंत आयताराच्या मिसाक फादरान (पाद्रीन) अशी शिटकावणी दिली. इगजें भायल्यान खूबशे भिकारी भीक मागतात. मनीसपणाच्या नात्यान तांकां भीक घालपाक जाप अशें म्हाकाय दिसता. पूण भीक घालतना मात्सो विचार करात हेच भिकारी त्या पयशांचो सोरो पिवून हांगासल्ल्त्या झाडांच्यो कुंडयो (वाज) फोडटात. कांय लोक सांगून लेगीत कशेच आयकनात. असल्या लोकांनी ह्या भिकाऱ्यांक व्हरून आपल्या घरा कडेन दवरल्यार चड बरें. हांवें म्हज्या दोळ्यांनी पळयलां. खूबश्या जाणां कडेन देवाक घालपाक एक रूपयाय आसना. पूण सोरो पिवन इगर्जेच्यो कुंडयो फोडटात तांकां दिवपाक मात ते फाटी सरनात. घडये या भिका-यांत तांकां देव दिसता आसत. तांकां भीक दिवन ख-यानीच आमी आमचें कर्तव्य पाळटात? काय..
म्हज्या भुरगेपणांत पळयल्लो भिकारी आनी आतांचो भिकारी हातूंत खूब फरक आसा आनी म्हणूनच दर्यावेळेर पासय मारतना, एक परदेसी पर्यटका कडेन उलयतना, ताणें म्हाका केल्लो प्रस्न काळजाक भालो तोपल्या सारको जालो तो म्हणपाक लागलो “गोंयांत सगळे कडेन भिकारी दिसतात. चडशे गोंयकार भिकारी. .?” म्हाका चर्र जालें हीं उत्तरां आयकून गोंयचो मोग आशिल्ल्या खंयच्या गोंयकाराक राग येवचो ना? कोणाल्यो म्हशी आनी कोण काडटा उठाबशी? गोंयची प्रतिमा कोण इबाडटा काय? गोंयांत, कितले गोंयकार भीक मागतात काय? अशें चलत रावल्यार पर्यटकांच्या मनांतलो प्रस्न सुट्टलो काय सदांच असो गोंयकारांचेर शिक्को पडटलो? पर्यटकाचे नदरेन गोंयकार भिकारी?……..

सायमन डि सिल्वा