गोंयच्या शिगम्यांतले नाच

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कांय गांवांनी तर पारंपरीक वाद्यां वाजोवन केल्ले नाच शिगम्या उत्सवाचें खास अशें आकर्शण आसतात. शिगम्याच्या उत्सवांत जावपी चडशा नाचांनी दादलेच वांटेकार जाता.

गोयांत कितलेशाच सणांची आनी परबांची माळ पळोवपाक मेळटा. जात्रा, धालो, काले, शिगमो ह्या सारकिले सांस्कृतीक सण अख्खो गांव एकठांय जावन मनयतात. धालो तर बायलांची मक्तेदारी आसललो सण. तशेंच, शिगम्याची वाट गोंयकार तशेंच कोकण पट्टीचेर रावपी लोक आतुरतायेन पळयतात. संस्कृत उतर सुग्रीष्मक ह्या उतरावेल्यान शिगमो ह्या उतराची उत्पती जाल्या. जिबेच्या संवकळीक सुग्रीष्मक शिगमो जालो, ग्रीष्म म्हणल्यार गरम. गरमेच्या दिसांनी जावपी लोकउत्सव शिगमो. गांवगिऱ्या वांठारांनी शिगम्याक शिगमो वा शिमगो म्हणटात. ह्या उतराची आनी व्याख्या करूं येता ती म्हटल्यार शीग म्हटल्यार सुगीचे दीस. शेतांनी भरपूर पिकाचो आनंद व्यक्त करपाची संस्कृती.
दर एका गोंयच्या गांवांत एक वेगळी परंपरा आनी संस्कृती वसता. गोंयांत धाकटो शिगमो आनी व्हडलो शिगमो म्हण मनयतात. ल्हान वा व्हड प्रमाणांत सगळ्या गांवांनी शिगमो मनयतात. शिगमो फाल्गून म्हयन्याच्या णवव्या दिसा सुरवात जाता आनी चैत्र पाडव्या दिसा सोंपता. आनी ह्या इतल्याय दिसांक शिगमो म्हयनो म्हणटात. गोंयांत तीन कुडक्यांनी शिगमो मनयतात. पुनवेक सुरू जावन गांवच्या गुलालान सोंपता. सगळ्या गांवांतलो शिगमो सोंपता धुवलटीन.
गोंयचे कितलेशेच गांव त्या त्या गांवांत जावपी थारावीक तरेच्या शिगम्यांक लागून प्रसिध्द आसात. देखीक दोंगरेवेलो इंत्रूज. गोंयच्या खूबशा गावांनी गडे उत्सव जाता. तांतूंत साळांतले गडे, कुडणेचे गडे आस्पावता. सत्तरी म्हालांतल्यो शिगम्याच्या उत्सवा वेळार जावपी करवल्यो सगळें गोंय भर फामाद आसा. कांय गांवांनी शिगम्या वेळार जागोर जाता. शिगमो म्हळ्यार गांवच्या लोकांक गांवां भितर गांवचे माचयेर आपली कला सादर करपाची एक संद. कांय गांवांनी जाल्ल्या जागरा वेळार लोक ह्या संदेचो फायदो घेता. शिगम्याच्या उत्सवा वेळार गोंयांत कांय कडेन होमखणां पेटतात. बार्देस म्हालांतल्या साळगांव, एकोशे तिसवाडी म्हालांतल्या चोडणे बेटाचेर शिगम्या निमतान होमखण पेट्टा. एकोशे गांवांत पुनवे दिसा बोड्डें, दिवचल हांगा धुलिवंदन जावन दुसरे दीसा होमखण पेट्टा आनी पुनवेच्या पांचवे दिसा चोडणा पेटता. होमखणांच्या उज्यांत दोनूय गांवचे तरनाटे धांवतात. तशेंच शिगम्याचे फाटभुयेंचेर साखळे विर्डे हांगासर होमखण जाता, ढोल, ताशांच्या गजरांत देवीचो कळस जाता. गांवचे लोक आनी देविच्या कुळाचे लोक होमखणाच्या इंगळ्यांचेर धांवतात. अशा तरेचे कितलेशेच शिगम्याक धरून गांवां गांवांनी उत्सव जाता. सत्तरींत चोर पोर थोर, नवरा नवरी, झाडो, शिमो दळप, भंवर, शिशांरान्नी, दुरीग, शिडयोत्सव, सत्र्यो, शेणीं उजो, वळवयचो गोंदळ आनी अशे कितलेशेच शिगम्याच्या फाटभुयेंचेर तरेकवार उत्सव लोक वेगवेगळ्या गांवांनी मनयतात. गोंयचे दर एक गांव दर एक वाडो शिगमो उत्सव मनयतात. सत्री, कळस ह्या सारकिलें ल्हान व्हाड शिगम्याच्या निमतान गांवागांवांनी जाता. नाटकां सांस्कृतीक कार्यावळींची गांवागांवांनी रेलचेल आसता.
कांय गांवांनी तर पारंपरीक वाद्यां वाजोवन केल्ले नाचशिगम्या उत्सवाचें खास अशेंआकर्शण आसता. शिगम्याच्या उत्सवांत जावपी चडशा नाचांनी दादलेच वांटेकार जाता. ह्या नाचांनी वा लोकनाट्यांनी लेगीत बायलांचीं पात्रां दादलेच बायलांचे भेस घेवन साकारतात.
सण परब, पारंपारीक उत्सव आनी सांस्कृतीक उत्सवाची खाण आसलल्या सुपुरल्या गोंयांत कितलेशेच लोक नाच आनी हेर नाचाचे प्रकार पळेवपाक मेळतात. नाचाच्या प्रकारांनी गिरेस्त अशें गोंय आनी रक्ताच्या कणां कणांत कला भरलेलो नीज गोंयकार. शिरंतरांनी शिरशिरो भरपी म्हटल्यार शिगम्यांतली रोमटां. जाग्यारूच पांय थिरकावपाक लावपी रोमटां मेळ. लोकनाचाचे वळेंरेंत येवपी नाचाचे प्रकार म्हटल्या धालो, तरेकवार फुगड्यो, कुणबी नाच, देखणी आनी हेर. पूण शिगम्या वेळार जावपी अशे कितलेशेच लोकनाचाचे प्रकारांनी एक वेगळोचार आसता आनी एक वेगळोच कलाकार ह्या वेळार नदरेंत भरता. ह्या नाचाची कला फकत नाच करपा इतलीच मर्यादीत नासून ह्या नाचा भितर संस्कृती आनी परंपरा जोडपालवान शिगम्याच्या मांडार,राखणदाराच्या वाठारांत, देवळाच्या चवकेंत, गांवच्या लोकांच्या आंगणांत करून हे फकत नाचूच न्हय तर वर्साक शिगम्याच्या निमतान गांवच्या राखणदारांक गांवार येवपी सगळीं संकटां पयस दवरपाची, घसघशीत पीक दिल्ले खातीर दिनवासणी. दिनवासणी आनी विनवणी हातांत हात घालून देवा मुखार वा राखणदारा मुखार दवरपाची कला म्हटल्यार शिगम्या वेळार गोंयांत जावपी नाच.
गडे नाच- जरी शिगम्यांतलो उत्सवाचो एक प्रकार जरी आसलो तरी ह्या उत्सवांत अवेसरांत आसलले गांवचे गडे एका तालबद्द प्रकारांत, एका विशिश्ट रितीन पायांची हालचाल करीत कांय वेळार उलटे आनी कांय वेळार सुलटे घुंवतात. अवेसरांत बंदिस्त जाल्ले हे गडे ते एके रितीन ते आपले हात आनी पांय हालोवन आपल्या भावार्थाची गवाय दितात. वांगडा पारंपरीक वाद्यांचो साथ आसता.
कांजा खेळ- पेडणे म्हालांतल्या मोरजे गांवांत कांजा खेळ ह्या नाचाचो प्रकार जाता. इरानमेळ- काणकोण म्हालांतल्या लोलयें गांवांत आनी गोंयच्या दक्षीण वांठारांत दोन तीन नाचपी तरसादी घेवन हो खेळ करतात.
हाणपेट – नेत्रावळी गांवांगांवांत जावपी कुणबी लोकांचो हाणपेट ह्या लोकनाचाचो प्रकार धरणी मातेक दिनवासाक शिगम्या वेळार, तशेंच वर्सभरांत जावपी पिकावळीक धरून आसलल्या परबां वेळार कुणबी लोक करतात. ह्या नाचपाच्या प्रकारांतूय तरसादी वापरतात आनी ढोल ताशांच्या गजरार आपल्याच आंगाक घाय करीत तरसादी नाचयतात.
शेणी उजो- मळकर्ण्यां गांवांत जावपी शेणी उजो हो शिगम्याच्या उत्सवा वेळार एका हातांत पेटलली शेण आनी एका हातांत पिटकोळेच्या झोंपाचो ताळो घेवन पयलीं शेणी उजाच्यो किटाळ्यो आप आपल्या आंगाचेर मारून घेतात आनी नाचतात.
करवल्यो – वाळपय म्हालांतल्यो करवल्यो. सती वचपाचे आदले प्रथेक धरून हो करवल्यो उत्सवा वा नाचाचो प्रकार जाता. नव ते बारा वर्साच्या चल्या भुरग्याक सवाशीण बायलेच्या रुपांत न्हेंसयतात आनी घरां घरांत व्हरून तांची पुजा करोवन घेतात आनी नाचतात. नाचताना हात पायांची सादी हाल चाल करतात.
तालगडी- हो एक नाचाचो प्रकार शिगम्याच्या वेळार कुऴमी समाजांतले दादले कांसाळें, ढोल, ताशाच्या ताल्लबद्ध अशा रितीन ताळयांच्या तालार नाचतात. हो नाच चड करून देवळांनी आनी गांवच्या लोकांच्या आंगणांनी करतात. नाचतना माथ्यांत आबोल्यांचे झेले आनी आंगार झरयल्लें चंदन सारोवन नाचपी नाचतात.
तोणया खेळ- कुळमी समाजाचो आनीक एक नाच म्हणल्यार तोणया खेळ. हातांत तोणयो घेवन वांटकुळ्यांनी हो नाच आपल्याच हातांतल्यो तोणयो एकामेकाचेर मारीत नाचतात.
गोफ- शिगम्या वेळार जावपी गोफ हो एक सुंदर असो लोक नाच. पाख्यार वा उंच अशा जाग्यार हुमकळाल्ल्यो दोरयो घेवन एका हातांत तोणी आनी एका हातांत ल्हान लेस (रुमाल) घेवन नाचतात. नाचपी नाचतात आनी हुमकळायल्ल्यो दोरयो एका सुंदर तरेन गुंठलायतात आनी मागीर नाचत नाचत त्यो आपसूक सोडयतात. तबला, संवादिनी सारकिल्या वाद्यांचो ह्या नाचाक साथ आसता.
दिवल्यां नाच- पेटलेल्यो दिवल्यो माथ्यार दवरून आबोल्यांचे झेले माळून दादले हो नाच देवळाच्या मांटवांत शिगम्याच्या सांस्कृतीक कार्यावळी वेळार करतात. ह्या प्रकाराचो नाच कांय कार्यावळींनी बायलांय करताना दिश्टी पडटात.
घोडेमोडणी- शिगम्यांतलो सांस्कृतीक नाचाचो प्रकार म्हटल्यार घोडेमोडणी. घोड्याच्या तोंडाचो मुखवटो आनी आंगात भितर सरुंक येवजण केल्ल्या घोड्याचे आकृतेंत बसून, घोडो चलयल्ले वरीं तरसाद घेवन, राजपूत घराण्याचें आंगलें घालून नाचपाक घोडेमोडणी म्हणतात. हो नाच दिवचल, सत्तरी आनी वाळपय म्हालांत जाता. ह्या नाचाक पारंपरीक ढोल ताशाची साथ आसता.
विरभद्र- म्हैसूर, कर्नाटकाचो प्रभाव आसललो हो नाच गोंयांत दिवचल, सांगे, सांखळे आनी फोंड्यां वांठारांनी शिगम्या वेळार जाता. नाचपी नववारी कापड आनी मानीच्या कोंड्यानी केल्ली प्रभावळ घालून पयलीं पेट्टी चुडटांची चूड घेवन आनी मागीर तरसाद घेवन था थय्या ताका थय्या म्हणत नाचता. नाचपी झगड्याक वचपाची आनी झगडपाची क्रिया करीत ह्या वेळार नाचती. देवळाच्या वठारांत हो नाच जाता.
मुसळां नाच- साश्टी म्हालांतल्या चांदोर गांवांत नावाजलेलो नाच म्हटल्यार मुसळां नाच वा मुसळ खेळ. सात फुटी मुसळा भशेन मानिचो कोंडो आनी ताका सकयल लोखणाची पट्टी मारतात. हें मुसळ जमनीर मारून मारून हो नाच करतात. सकयल मारलेले लोखणाचे पट्टेक लागून हो विशिश्ट आवाज तयार जाता त्या आवाजाच्या तालार नाचपी नाचतात. हो नाच खास यादव कुळाचे कपडे परिधान करून हातांत मुसळां घेवन हो नाच करतात. मूळ हिंदू संस्कृतीचो हो नाच शिगम्या पयली जावपी कार्निवाला वेळार हो नाच जाता.
मोरुलो- गोंयच्या उत्तर खंडांत शिगम्या वेळार शेतकामतीहो नाच करतात. दिवचल म्हालांतल्या सरवण गांवांत हो एक शिगम्याचोच नाच न्हय तर शिगम्या वेळार केल्ली ही एक विधी. ह्या नाचांत मोराभशेन हाव भाव करून नाचपी नाचतात. गांवचे दादले ह्या नाचांत भाग घेतात. ह्या नाचांत भाग घेवपी जण एकल्या नाचप्याक ह्या तालबद्द तरेन नाचपाक,नाचांत तरबेज आसलल्या जाणकारा कडल्यान हो नाच शिकचो पडटा.
शिगम्याक गांवागांवांनी उत्सवी अशें वातावरण आसता. वर्सभर लोक देवाचे भेटेक येता आनी शिगम्या दिसांनी देव आपल्या भक्तांचे भेटेक येता. शिगम्या वेळार माणकुलें गोंय तरेकवार वाद्यांनी, नाचांनी आनी लोकगितांनी गजबजून उरता. ह्या रंगयाळ्या गोंयच्या रुपाक साथ दिता गोंयचे सैंम. सांवर, रंगयाळे चांफे, पोंगारो, गुलमोहर, बाळो, हुस्की आनी तरेकवार फुलां. भिंडांचें सरबत, तरेकवार आंब्याची मांदियाळी, काप्या रसाळ पणसांचो घमघम, तान भागोवपी निरो, काण्णां चुन्नां जांभळांचो हुंवार, ह्या दिसांनी पळेवपाक मेळटा. फळांचो, फुलांचो रानमेव्याचो आनी ह्या लोकउत्सवाचो अणभव घेवपाक मात घेवपाक कळपाक जाय.

प्रीता परब
9921382375