गोंयचे उदरगतींत राणे हांचें व्हडलें योगदान

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

मुक्त गोंयचे पयले लोकप्रीय मुख्यमंत्री भाऊसायब बांदोडकरान गोंय दमण आनी दीव संघप्रदेशाचे उदरगतीची बुन्याद घाली. आयज गोंयांत साळावली आनी हणजूण हीं जीं दोन मुखेल धरणां उदकाची गरज भागयता‌ तांचें काम भाऊन चालू केल्लें. झुवारी ऍग्रो केमिकल्स, सीबा गायगी हे दोन म्हत्वाचे उद्येग तांणीच गोंयांत हाडले. प्रत्येक तालुक्यात उद्देगीक वसणूक चालू करपाची कल्पना तांचीच. गोंयांत प्रत्येक वाड्यार मुळावी शाळा चालू करुन गांवगिऱ्या वाठारांतल्या भोवजन समाजाच्या भुरगयांक सुशिक्षित करपाचो सगळ्यात महत्वाचो निर्णय भाऊसायबानूच घेतलो. मुळाव्या शिक्षणा बरोबरच गोंय विद्यापीठाची कल्पना तांणीच मुखार हाडली. तांकां अचकीत मरण आयिल्ल्यान तांची सगळीं सपनां पुराय जांवक पावलीं नात. तांची धूव शशिकला काकोडकर हांणी हीं अर्धकुटीं उरिल्लीं बरींच कामां पुराय करपाचो यत्न केलो, मात राजकी स्थैर्य मेळुंक नाशिल्ल्यान हीं आनी तांचीं बरींच कामां अर्धवट उरलीं!
शशिकलाताईक सत्ता सोडची पडली. केंद्र सरकारान विरोधी पक्षांच्या फुडाऱ्यांक नवें सरकार घडोवंक दिवंक ना. विधानसभा बरखास्त करून गोंयांत राष्ट्रपती राजवट लागू केली. मोरारजी देसाय ह्या वेळार प्रधानमंत्री आशिल्ले. तांणी काँग्रेस पक्षाचे सरकार घडोवंक मान्यता दिवंक ना. 1980 वर्सा जाले वेंचणुकेंत गोंयांत पयलेच फावट काँग्रेसीक बहुमत मेळ्ळें आनी भाऊंच्या मगो सरकारात मंत्री आशिल्ले प्रतापसिंह राणे मुख्यमंत्री जाले. भाऊसायब आनी शशिकलाताई हांची अर्धवट उरिल्लीं उदरगतीची आनी हेर कामां पुराय करपाची जबाबदारी सैमान प्रतापसिंह राणे हांच्या खांद्यार सोंपयल्ली. तांणी ही जबाबदारी 16 वर्सां यशस्वीपणान पेलली. अदींमदीं थोड्यो अडचणी आयल्यो, मदींच थोडो खंड पडलो, पुण तांचे लोकसेवेचें काम चालूच उरलें. 16 वर्सां मुख्यमंत्री आनी 7 वर्सां सभापती म्हण यशस्वीपणान काम करून प्रतापसिंह राणे हांणी गोंयांत एक नवो इतिहास रचलो. त्याभायर 5 वर्सां ताणी विरोधी पक्ष फुडारी म्हूण काम केलें. सतत 50 वर्सां आमदार म्हूण काम केल्ल्यान दोन वर्सां पयली गोंय विधानसभेन राणेंचो खास सुवाळ्यात भोवमान केल्लो.
प्रतापसिंह राणे 1972 वर्सा सत्तरी मतदारसंघातल्यान मगो पक्षाचे आमदार म्हूण वेंचून आयले आनी मुख्यमंत्री भाऊसायबान तांकां मंत्री केले. 2022 वर्सा बरोबर 50 वर्सांनी सक्रिय राजकारणांतल्यान ते निवृत्त जाले. तब्बल 50 वर्सां केल्ले हे सेवेची दखल घेवन डॉ. प्रमोद सावंत सरकारान तांकां तहहयात कॅबिनेट मंत्र्यांचो दर्जो आनी सगळ्यो सुविधा उपलब्ध करून दिल्यात. अशा प्रकारचो दर्जो आनी सगळ्यो सुविधा मेळपी देशातले ते एकसुरे राजकी फुडारी.
तब्बल 50 वर्सांचे राजकी कारकिर्दीत प्रतापसिंह राणे 16 वर्सां मुख्यमंत्री 7 वरसां सभापती बरींच वर्ष विरोधी पक्ष फुडारी म्हण काम केलें. इतलीं वर्सां व्हडा पदांचेर आसुनय तांच्या नांवांचेर कसलोच वादग्रस्त विशय ना. विकिपीडियाचेर राणेंच्या नांवांचेर एकुच वाद आसा आनी तो म्हळ्यार विदेशांत वचून कसलींय कामां करपी गोंयकार तरणाट्यांचेर विधानसभेंत तांणी केल्ली खर टीका!
50 वर्सांच्या राजकी कारकिर्दीत सात फावटीं मुख्यमंत्री म्हूण सोपूत घेवपाची संद तांकां मेळळी. तांचे राजकी कारकिर्दीत सगळ्यांत चड त्रास तांचेच राजकी सहकारी डॉ विली डिसौझा हांणी केले अशें म्हणल्यार ती अतिताय जावंची ना. 1980 वर्सा ते पयले फावट मुख्यमंत्री जाले तेन्ना डॉ विली काँग्रेसीचे अध्यक्ष आशिल्ले. ताका लागून मुख्यमंत्रीपद आपणांक मेळूंक जाय आसले अशें तांचे म्हणणें. त्या खातीर राणे पयले फावट मुख्यमंत्री जाले त्या दिसाच म्हणल्यार 16 जानेर 1980 सावन राणे आड कारवायो चालू केल्यो. त्यो चडच वाडल्यो तेन्ना दोन मंत्र्यांक काडून डॉ. विली डिसोझा आनी बाबू नायक ह्या दोगाकूंय मंत्री केले. ह्या वेळार चोगमची बसका भारतात जावपाची आसली. प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी हांणी चोगम रिट्रीटा खातीर गोंयची निवड केल्ली. 200 देशांचे मुखेली गोंयात येवपाचे आसले. चोगमची कामां नेटान चालू असतानाच दोतोर विलींच्यो राणे विरोधी कारवायो चालुच आसल्यो. राणेक काडून आपणाक मुख्यमंत्री करीनात म्हूण तांणी कांय आमदारां सयत काँग्रेस सोडून ‘गोवा काँग्रेस’ ही नवी पार्टी काडली. विलीन काँग्रेस सोडली म्हूण राणे मातूय डगमगूक ना. चोगमची वेवस्था बेसबरी करून इंदिरा गांधी कडल्यान शाबासकी मेळयली. 1984 वर्सा जाल्ले विधानसभा वेंचणुकेंत डॉ विलीन गोवा काँग्रेसीच्या नांवांन आपणाले उमेदवार उबे केले.आतां काँग्रेसीचे किदें जातलें, अशें सगळ्याकूच दिसतालें, मात राणेन इतले बरें काम केले की डॉ विलीचे एक लुईझिन फालेरो सोडल्यार डॉ विली सयत बाकी सगळेच उमेदवार पडले. काँग्रेसी शिवाय आपणाक फुडाकर ना हे समजून दोतोर हळुच परत काँग्रेसीत आयले. मुख्यमंत्री राणे हांणी सगळे गुन्यांव माफ करुन तांकां परत काँग्रेसीत घेतले. मात जित्याची खोड मेल्याबगर वचना हें डॉ विलीन दाखोवन दिलें. तांणी परत बंड केलें. राजीव काँग्रेस काडली. कांयच जमना म्हूण शरद पवारांच्या नॅशनल काँग्रेसीत गेले. थंय मिकी पाशेको आनी नीळकंठ हळर्णकर हांणी विलीक बुद्ध शिकयली.आनी विलीचे राजकी अस्तित्व सोपलें. राजकी असुयेक लागून एक कार्यक्षम आनी बरो प्रशासक फुकट गेलो.
1980 ते 1990 हीं धा वर्सां प्रतापसिंह राणे हांणी गोंयांत बरें प्रशासन दिलें. गोंय केंद्रशासित प्रदेश आशिल्ल्यान उदरगतीच्या येवजण्यांत बऱ्योच अडचणी येताल्यो. गोंयाक घटक राज्य मेळचें ही मागणी राणे हांणी लावन धरली. आदी राजभास थारायात अशें प्रधानमंत्री राजीव गांधी हांणी सांगलें तेन्ना कोंकणी आनी मराठी ह्यो दोनूय भासो राजभाशा जांवच्यो अशें चडश्या लोकांचें मत आशिल्लें. गोंयांत सगळेच ‌लोक घरात कोंकणी उलयतात. मात मुख्यमंत्री प्रतापसिंह राणे घरांत मराठी उलयतात, हें सगळ्यांक खबर आसलें. मराठीय राजभास जांवची अशें तांकां मनांतल्यान दिसतालें. मात, चर्चिल आलेमाव आनी हेर काय फुडाऱ्यांनी कोंकणीच जाय म्हूण खर आंदोलन केलें. आंदोलनान हिंसक वळण घेतलें. ह्या वेळार आनीक कोणीय मुख्यमंत्री असल्यावर आंदोलन आनीक पेटपाचें. मुख्यमंत्री प्रतापसिंह राणे हांणी आंदोलन करपी लोकां आड खर कारवाय करपाचो आदेश पुलिसांक दिल्यान ते बंद पडलें. कोंकणी वांगडा मराठीय राजभास जावंची म्हण केल्ले सुचवणेक कोंकणीवाद्यांनी खर विरोध केल्ल्यान मराठी सहभाशा करपाचो प्रस्ताव मुखार आयलो. हे तरतुदीचो नेमको अर्थ मुख्यमंत्री राणे आनी मगोचे फुडारी रमाकांत खलप हांकांच खबर आसलो. हे तरतुदीक लागून कोंकणी राजभाशेक ज्यो गजाली मेळ्ळ्यात वा मुखार मेळटल्यो त्यो सगळ्यो मराठीकूय मेळतल्यो,अशें तातूंत आशिल्लें. रोमी कोंकणी वापरपाक 25 वर्सां मेळची अशी मागणी लुईझिन फालेरो हांणी केल्ली. मात मुख्यमंत्री राणेन ती भायर मारली. राजभाशा कायदो जाल्ल्यान 30 मे 1987 ह्या दिसा गोंय घटक राज्य जालें आनी गोंयचे सर्वागी उदरगतीचे रस्ते उक्ते जाले. गोंय घटक राज्याचो मंगल कलश हाडपाचे सगलें स्रय प्रतापसिंह राणे हांकांच वता.
भाऊसायब आनी ताई हांणी घाल्ले बुन्यादीचेर भोवमजली इमारत उबारपाचे काम आपले सोळा वर्सांचे राजकी कारकिर्दीत प्रतापसिंह राणे हांणी मन लावन केलें. जीएमसी खातीर नवी इमारत, गोवा विद्यापीठ, गोवा विधानसभा प्रकल्प, नवें सचिवालय आनी मंत्रालय तांचेच कारकिर्दींत मार्गाक लागलें. गोंयच्या गांवगिऱ्या वाठारांत रस्त्याचें जाळें विणपाचें काम तांचेच राजवटीत जालें.
प्रतापसिंह राणे हांकां कला आनी संस्कृतीची खूप आवड. त्या खातीर गोवा कला अकादमीचे अध्यक्ष म्हण तांणी व्हडा उमेदीन काम केलें. गोंयांतल्या भुरग्यांच्या आंगांतल्या गुणांक उर्बा मेळची म्हूण बालभवन चळवळ गोंयांत हाडपाचे काम राणे हांची घरकान्न सौ. विजयादेवी राणे हांणी केलें. खासा भुरग्यांचे उदरगती खातीर संजय स्कूल सुरू करुन खाशेल्या भुरग्याचेर सौ. राणे हांणी व्हडले उपकार केल्यात. ह्यो दोनूय संस्था नावां रुपाक हाडपाक सौ. विजयादेवी हांचे व्हडलें योगदान आसा. 1980 ते 2005 ह्या 25 वर्सांतली सुमार सोळा वर्सां प्रतापसिंह राणे मुख्यमंत्री आशिल्ले. दोन वर्सांत सभापती आशिल्ले. ह्याच काळात हेर बरेच मुख्यमंत्री जावन गेले, मात तांचो कार्यकाळ इतलो कमी आसलो की खंयचो महत्वाचो निर्णय घेवप शक्य नासले. ताका लागून ह्या काळात जीं कामां जालीं तीं सगळीं राणे हांणी केलीं अशें म्हणू येता.
फाटलीं बारां वर्सां गोंयांत सेगीत भाजपाचें सरकार आसा. ह्या काळांत केंद्र सरकारच्या वेगवेगळ्या खात्यांनी गोंयांक राशीनी पयशे दिल्यात. त्या खातीर रस्ते, पूल जाल्यात, विमानतळ, हेर साधन सुविधाय जाल्यात. मात तांका ह्या आदीं जाल्ल्या कामांचें महत्व कमी जांवक जायना. गोंयची सर्वांगी उदरगत करपा बाबतींत प्रतापसिंह राणे हांचें काम खूप व्हड आसा हें सगळ्यांनीच मान्य करचेंच पडटलें.

गुरुदास सावळ

(लेखक ज्येश्ठ पत्रकार आसात.)