गंगामैय्या

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

गा आये कहाँ से
गंगा जाये कहाँ से
लेहराए पानी में
जैसे धूप छाँव रे…
गीतकार गुलजार हांणी रचिल्लें, हेमंत कुमारान आपल्या खोल, दर्दभऱ्या आवाजांत गायिल्लें ‘काबुलीवाला’ सिनेमांतलें हें सोबीत गीत म्हजें आवडीचें. जेन्ना हांव चड करून तें गुणगुणटा तेन्ना गिताचो अर्थ म्हज्या विवेकांत खोलायेन बुडटा. गंगेच्या मुळाची गूढताय, तिचो मुखार वचपाचो मार्ग, जायत्या उपन्हंयांक मेळून, वाटेर संगम तयार करत, निमाणें दर्याक मेळपाचो तिचो प्रवास म्हाका अजापीत करता आनी चिंतन करपाक लायता. तिचो प्रवास खरोच अजापीत करपी.
पुराणांत गंगा जल्मा विशीं जायत्यो कथा आसात. एके आवृत्ती प्रमाण, ब्रह्माच्या कमंडलुंतल्या (उदक-पात्रां) पवित्र उदकाक, अचकीत गंगा हे सोबीत कुमारिकेचो आकार आयलो. दुसरे आवृत्ती प्रमाण, गंगा ही दोंगर राजा हिमवन आनी ताची बायल मेना हांची धूव; अशे तरेन ती पार्वती देवीची भयण आशिल्ली. तिसरी आवृत्ती म्हणल्यार एकदां शिवान सुरील आवाजांत गावपाक सुरवात केली आनी तें आयकून विष्णू वितळ्ळो आनी ब्रह्मान वितळिल्लो विष्णू आपल्या कमंडलांत एकठांय केलो आनी तो धर्तरेचेर उदक जावन व्हांवलो, ती गंगा. कशेंय आसूं, ती असामान्य ब्रह्माची निर्मिती अशें दिसता.
पूण महाभारतांतल्यान आमकां जी दिसता ती गंगा अभिमान आनी संवेदनहीन दिसता. कौरव आनी पांडव हांचो पूर्वज शांतनू तिच्या मोगान पिसो जालो. ताणें तिचे कृतीचेर प्रस्नचिन्न उबें करचें ना अशी एक अट घालून तिणें ताचे कडेन लग्न जावपाचें मान्य केलें. तो जाप विचारता जाल्यार ती ताका सोडून वतली. कोण म्हणटा आदल्या काळांत फकत सती सावित्रीच आशिल्ल्यो जीं गुलामगिरीचें जिवीत जगतालें? बायलो दादल्यांक आडावन दवरताल्यो आनी तांकां तळमळूंक लायताल्यो. गंगेन जल्माक हाडिल्लें दरेक शिशू उदकांत सोडलें. तेंवय सगळे चले, सिंहासनाचे वारसदार! बिचाऱ्या शंतनून सात फावटीं तिची कृती सोंसलीं, पूण तांचें आठवें भुरगें बुडपाचें आसतना ताणें गंगाक आडावन विचारलें, ती असलें दुश्ट गुन्यांव कित्याक करता. ताका तिची जाप जाय आशिल्ली. ह्या शिशूंक धर्तरेचेर जल्माक येवपाचो शाप मेळिल्ले. तें अर्धदेव आशिल्ले आनी तांकां ह्या शापांतल्यान तिका मुक्त करपाचें आशिल्लें अशें तिणें सांगलें. गंगा तिच्या आठव्या भुरग्या वांगडा शंतनूक सोडून भायर सरली आनी आपल्या भुरग्याक परतून पुरायपणान जायतें कलेंत निपूण करून परती धाडटां अशें आश्वासन दिलें. तो शिशू, मुखार देवव्रत म्हूण प्रसिद्ध जालो, ताच्यांत पराक्रम भरभरून आशिल्लो, तशेंच अर्थ, राजकारण, कला, हस्तकला, विज्ञान ते तत्वगिन्यान आनी झुजाच्या तंत्रांचेर प्रभुत्व आशिल्ल्यान ‘भीष्म’ ह्या नांवान ताका वळखूंक लागले.
आकाशांत आसली गंगा, व्हांवपी न्हंय म्हणून धर्तरेचेर कशी देंवली हो एक प्रस्न उरता. सगळ्यांत चड लोकप्रीय कथा कोसल राज्याचो राज्यकर्तो दिलीप हाचो पूत भगीरथ राजाची दिसता, जाचो पूर्वज सागराक अश्वमेध यज्ञ करपाची इत्सा आशिल्ली आनी ताणें बळी घोडो संवसार जिखपा खातीर धाडलो. पूण तो नाच जालो आनी ताचो सोद घेवंक मेळ्ळो ना. सागरान आपल्या 60,000 पुतांक घोड्याचो सोद घेवपा खातीर स्वर्ग, पृथ्वी आनी पाताळ ह्या तीन लोकांनी धाडले.
खरें सांगपाचें म्हणल्यार इंद्राचेर व्हड दुबाव आशिल्लो. कारण धर्तरीचेर जावपी ह्या यज्ञाक लागून इंद्रलोकाचेर आसपी आपली पकड गमोवप इंद्राक नाकाशिल्लें. पूण सागराच्या पुतांनी तप करपाक बशिल्ले तपस्वी कपिलाचें ध्यान खंडीत केलें आनी जेन्ना ताणें दोळे उगडले तेन्ना ताचेच नदरेक ते सगळे जळून गेल्ले. आतां तांचे निमाणे संस्कार दिवंक नाशिल्ल्यान तांचे आत्मा भटकूंक लागिल्ले. पुर्वजांक मोक्ष दिवपाचो एकूच उपाय म्हणल्यार स्वर्गांतल्यान गंगाचें उदक मेळोवन ताचेर शिंपडप. पूण तें मनशाक अशक्य काम आशिल्लें. वर्सां गेलीं आनी भगीरथ गादयेर बसता म्हणसर पापां चड एकठांय जायत गेलीं. ताका शांती वा समृद्धी नाशिल्ली आनी सगळ्यांत चड सैमीक संकश्टांक तोंड दिवचें पडलें. देखून, राज्य विस्वासपात्र मंत्र्यांचेर सोडून तप करपाक तो हिमालयांत गेलो आनी ब्रह्माक शांत करपाचो आपले पातळेचेर सगळ्यांत बरो यत्न केलो.
ब्रह्मा ताचे मुखार प्रगट जावन गंगाक धर्तरेचेर येवपाची इत्सा पुराय करतलो अशें उतर दिलें. ब्रह्मान गंगाक पाताळ आनी धर्तरेचेर देंवपाचो आदेश दिलो. पूण, उश्ण स्वभावाची गंगा रागान भरिल्ली, पूण ब्रह्मा आड वचूंक शकली ना, देखून व्हड बळग्यान सकयल देंवली. तिका आडावंक ना जाल्यार हुंवार येतलो आनी गंगेच्या रागांत धर्तरी पुरायपणान बुडून वचपाची. भगीरथान परतून शिवाक प्रसन्न करपा खातीर तप केलें आनी भगीरथाच्या तपाक शिव खोस जाल्ल्यान ताणें गंगेक केंसांचेर देंवपाक लावन ल्हान व्हाळांत उदक सोडलें. अशे तरेन सगळ्यांत पवित्र न्हंय आमचे भुंयेर व्हांवता, तिका लोक देवी म्हूण पुजतात.
गंगा ही एकूच न्हंय ती स्वर्ग, पाताळ आनी पृथ्वी ह्या तिनूय लोकांत व्हांवता. तिका फकत शिवानच न्हय तर रामानय पवित्र केल्या. तिका राम- गंगा अशें म्हणटात. कारण ती रामाच्या पांयांतल्यान भायर सरली अशें मानतात. उत्तरखंडाच्या उत्तरकाशी जिल्ल्यांत आशिल्ल्या गंगोत्री हांगां गंगेचो उगम जाला. तिका भागीरथी अशें म्हणटात आनी थंय तिचो मुखेल स्रोत प्रवाह आसा. दोंगराच्या शिखरा वयल्यान बर्फाच्या वितळिल्ल्या उदकांतल्यान तयार जावपी अलकानंदा न्हंय तिचे वांगडा व्हांवता. मंदाकिनी आनी उपरांत पिंडार न्हंय तिच्यांत समावेश जाता. उपरांत ती हरिद्वारांत भायर सरता, कानपूर आनी अलाहाबादांतल्यान व्हांवून यमुना आनी लुप्त जाल्ली सरस्वती हांचे वांगडा त्रिवेणी संगम तयार करता. गंगेक कोसी, सोन, गंडक आनी घाघरा मेळून विशाळ आनी प्रबळ जावन बंगालांत प्रवेश करता. गंगा हुगलीक जोडटा. उपरांत ती बांगलादेशांत पद्मा जाता आनी ताचे वांगडा जमुना आनी मेघना, बह्मपुत्राच्यो उपन्हंयो गंगेच्या त्रिभुजांत तयार जातात आनी बंगालच्या खाडी कडेन एक जाता. असो आसा गंगेचो व्हड प्रवास.
आदीम काळा पसून गंगा न्हंय प्रदुशीत जाल्ली आसा. देशभरांतले लोक हांगा डुबकी मारप, कपडे धुवप, प्रेतांक हांगा उडयिल्ले कारणान गंगा बुरशी जाल्या. पूण हे न्हंयेंत बेक्टेरियो फेज आसा जे न्हंयेच्या उदकांतल्या रोगजंतूंक निर्माण करपी बेक्टेरियाक नाश करतात. बेक्टेरियो फेज हो मुखेल व्हायरस आसून प्रदुशीत आशिल्ले सुवातेंत आशिल्ल्या हानिकारक सुक्षीम जंतूंक नियंत्रणांत हाडटा. गंगा नितळ आसा.
तानसेनचो गुरू स्वामी हरिदास हाणें बरयल्ली आनी सय्युद्दीन डागरान सोबीतपणान गायिल्ली ‘हे गंगे सरल बहो, जठी मे गंगा, … यमुना, भटकत फिरे..’ कितली खरी! गंगोत्री सावन बंगालच्या खाडी मेरेन तिचो लांब आनी थकबाकीचो प्रवास खरोच अजापीत करपी.
भारताच्या लांब आनी उतार-चडावाच्या इतिहासांत, कांय व्हड साम्राज्यां बांदप, फुलपी आनी सोंपप, परकी आक्रमण, तांचें संस्कृतीक विलिनीकरण, ब्रिटीश राजवट, भारताची स्वातंत्र्य चळवळ आनी आतां स्वातंत्र्या उपरांतच्या पांच शतका परस चड वर्सां गंगा साक्षी आसा. गंगा! फकत तुजें मन वाचूंक मेळ्ळें जाल्यार, भारतीय इतिहास बरपांत कसलीच अस्पश्टताय येवची नाशिल्ली!

सुषमा आरूर
9740399995