खलनायकाक जितो करपी प्राण

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

कलाकार

 ‘जंजीरां’तली ताची पठाणाची भुमिकाय गाजली. यारी है इमान मेरा, यार मेरी जिंदगी हें गीत आज लेगीत याद जाता.

हिंदी सिनेसृशटींतलो प्राण. गाजिल्लो खलनायक, सहायक अभिनेतो. आयज लेगीत तांगेली संवादाची शैली रसिक विसरूंक शकनात. पोरण्या दिल्लीच्या बल्लीमारन वाठारांत एका गिरेस्त कुटुंबांत 12 फेब्रुवारी 1920 दिसा प्राणाचो जल्म जालो. ताचें खरें नांव ‘प्राण कृष्ण सिकंद’. 

1940 वर्सा मोहम्मद वली हांणी प्राणाक पानाच्या दुकानांत पळयलो तेन्ना ताका सिनेमांत घेवपाचें थारायलें. आपल्या “यमला जाट” ह्या पंजाबी सिनेमांत ताका काम दिलें. सिनेमा हीट जालो. उपरांत प्राणान फाटीं वळून पळयलें ना. 1947 मेरेन ताणें 20 परस चड सिनेमांनी काम केलें. प्राणाक वायट मनीस म्हणून वळखताले, पूण वास्तव जिणेंत तो एक सामको सादो, प्रामाणीक आनी दयाळ मनीस आशिल्लो. 

प्राणाक सगळ्यांत व्हडलें यश 1956 वर्सा ‘हलाकू’ ह्या सिनेमांतल्यान मेळ्ळें, तातूंत ताणें डाकू हलाकूचें पात्र केलें. ‘जिस देश में गंगा बेहती है’ सिनेमांत ताणें राका डाकूची भुमिका केल्ली, तातूंत ताणें फकत दोळ्यांनी क्रूरताय उक्तायली. एक काळ आसलो की दर एका सिनेमांत प्राण खलनायक म्हणून दिसतालो. ताचो हो लुक भरत कुमार म्हळ्यार मनोज कुमार हाणें बदल्लो. आपल्या ‘उपकार’ फिल्मांत मलंग बाबाची भुमिका ताका दिली. भुमिका ल्हान पूण अभिनयाचे अदाकारीन प्राणान ती बळिश्ट केल्ली. ह्या सिनेमा खातीर ताका पुरस्कारुय फावो जालो. ताचेर चित्रीत केल्लें, कस्में वादे प्यार वफा सब बातें हैं बातों का क्या, हें गीत आयज लेगीत लोकांच्या काळजांत कोरांतिल्लें आसा. ‘जंजीरां’तली ताची पठाणाची भुमिकाय गाजली. यारी है इमान मेरा, यार मेरी जिंदगी हें गीत आज लेगीत याद जाता.

1942 वर्साच्या ‘खानदान’ सिनेमांत प्राण नायक म्हणून दिसलो. नायिका नूरजहान. भारताची फाळणी जाली आनी सिनेसृश्टींत फूट पडली. प्राण लाहोरा सावन मुंबय आयलो. हांगासर सुमार एक वर्स संघर्श केल्या उपरांत ताका ‘बॉम्बे टॉकीज’ चें ‘जिद्दी’ फिल्म मेळ्ळें. अभिनयाचो प्रवास परतून सुरू जालो. पत्थर के सनम, तुम सा नही देखा, बड़ी बहन, मुनीम जी,  गोपी, हमजोली, दस नंबरी, अमर अकबर अँथनी, दोस्ताना, कर्ज , अंधा कानून, पाप की दुनिया, मृत्यु दाता ह्या 350 परस चड चित्रपटांनी आपल्या अभिनयाचे वेगवेगळे रंग पातळायले. ताचो स्वताचो बॉम्बे डायनामोस नांवाचो फुटबॉल क्लब आसा.

खलनायक चड प्रभाव  घालतालो

हम बोलेगा तो बोलोगे की बोलता है…. हें गीत प्राणान पड्ड्याचेर साकार केलां, जें तागेल्या अभिनय जिणेच्या साराक बसता. ताचो  अभिनय आनी उत्कृश्ट संवाद फेक रसीकांच्या काळजांत खलनायकाची भिरांकूळ प्रतिमा निर्माण करता. पन्नासाच्या दशकांत दिलीप कुमार, देव आनंद आनी राज कपूर हांचे वांगडा, साठ- सत्तराच्या दशकांत शम्मी कपूर, राजेंद्र कुमार आनी धर्मेंद्र हांचे वांगडा ताणें केल्ले जायते चित्रपट याद उरपासारके आशिल्ले. तो भुमिकेच्या आत्म्यांत भितर सरतालो. ‘पूजा के फूल’ आनी ‘काश्मीर की कली’ ह्या सिनेमांत प्राण हाणें विनोदा कडेन आपलो संबंद जोडलो. राजेश खन्ना आनी अमिताभ बच्चन हांचे वांगडाय ताचे जायते याद उरपी सिनेमा आशिल्ले. त्या काळांतल्यो चड करून सगल्या मुखेल अभिनेत्री वांगडा प्राणान मुखेल भुमिका केल्ल्यो. 

ताचे कांय संवाद सांगपाचे जाल्यार – 1. इस इलाक़े में नए आए हो बरखुरदार, वरना यहां शेर ख़ान को कौन नहीं जानता. (जंजीर), 2. राम ने हर युग में जन्म लिया, लेकिन लक्ष्मण फिर पैदा नहीं हुआ (उपकार), 3. ये पाप की नगरी है, यहां कंस और दुर्योधन का ठिकाना है (उपकार), 4. ज़िंदगी में चढ़ते की पूजा मत करना, डूबते की भी सोचना (उपकार), 5. ये फूलों के साथ साथ दिल कब से बेचना शुरू कर दिया है, (कश्मीर की कली), 6. एक डाकू की लड़की पुलिस वाले से शादी करेगी, गोली मारिए सरदार (जिस देश में गंगा बहती है), 7. शेर और बकरी जिस घाट पर एक साथ पानी पीते हों, वो घाट, न हमने देखा है और न देखना चाहते हैं (आन बान), 8. पहचाना इस इकन्नी को, यह वही इकन्नी है जिसे बरसों पहले उछालकर तुमने मेरा मज़ाक उड़ाया था, रॉबर्ट सेठ तुम्हारे ही सोने से तुम्हारे ही आदमियों को ख़रीद कर आज मैं तुम्हारी जगह पहुंच गया हूं और तुम मेरे क़दमों में. (अमर अकबर एंथनी), 9. क्योंकि मैं रिवॉल्वर हमेशा ख़ाली रखता हूं. (मजबूर) , 10.लेकिन मैं उस क़िस्म का जेलर नहीं हूं। मैं न तो छुट्टी पर जाऊंगा और न तबादले की दरख़्वास्त करूंगा, तुम्हारा वो रिकॉर्ड है, तो हमारा भी एक रिकॉर्ड है, हमारी जेल से संगीन से संगीन क़ैदी जो बाहर गया है उसने तुम्हारे उस दरबार में दुआ मांगी है तो यही दुआ मांगी है कि अगर दोबारा जेल जाए तो रघुवीर सिंह की जेल में न जाए।. (कालिया)

प्राणाक तीन फावटीं ‘फिल्मफेयर बेस्ट सपोर्टिंग एक्टर’ पुरस्कार मेळ्ळो आनी 1997 वर्सा ताका फिल्मफेयर लायफ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार फावो जालो. 2001 वर्सा भारत सरकारान पद्मभूषण पुरस्कार दिवन ताचो भोवमान केलो. 2012 वर्सा खातीर भारत सरकारान भारतीय सिनेमाचो दादासाहेब फाळके पुरस्कार दिवन प्राणाचो भोवमान केलो. 

प्राणाक कविता आनी छायाचित्रणाची खूब आवड आशिल्ली. एका काळार ताचें घर ताच्या वेगवेगळ्या रुपांनी घेतिल्ल्या फोटोंनी भरिल्लें. कबीर, गालिब आनी फैज अहमद फैज हांचे चडशे पुराय कलाम प्राणाक याद आशिल्ले. तांची कविता पसून ताका तोंडपाठ आशिल्ली. नाच जमना लागून ताणें 6-7 फिल्मां उपरांत नायकाची भुमिका घेवपाच्यो सोडल्यो. तरी लेगीत पडद्याचेर गायिल्लीं ताचीं गितां ‘यारी है इमान मेरा’ (जंजीर 1973), ‘राज को राज ही रहने दो’ (धर्म 1973 ) वा ‘कस्मे, वादे , प्यार, वफा सब’ (उपकार 1967 ) अशीं खूब फामाद जालीं.

प्राणान 1950 च्या दशकांत बांद्राच्या युनियन पार्कांत आपलो बंगलो बांदलो. फिल्म जगांतले लोक ही सुवात पनवत  मानताले. कारण हांगा रावपी जायत्या कलाकारांक विनोदी कलाकार गोप, निर्मातो राम कमलानी आनी संगीतकार अनिल विश्वास हांकां व्हड वेवसायीक लुकसाण सोंसचें पडिल्लें. पूण प्राणान असो अंधश्रध्दा मानपाक न्हयकार दिलो. ताका ती सुवात आवडली आनी ताणें आपल्या बंगल्याक चलयेचें  ‘पिंकी’ हें नांव दिलें. 

जरी प्राणान 350 परस चड चित्रपटांनी अभिनय केलो, पूण ताणें आपले चडशे चित्रपट  सिनेमा पळयले नात .  ‘परिचय’ (1972) तली ताणें  हट्टी, शिस्तबद्ध मनशाची भुमिका केल्ली ती सगळ्यात कठीण आनी ब्रिज हाणें  दिग्दर्शीत ‘व्हिक्टोरिया क्रमांक 203’ (1972) आपले आवडीचो अशें ताणे एके मुलाखतीत सांगलां. 

2013 वर्सा प्राणाक दादासाहेब फाळके पुरस्कार फावो जालो पूण तो इतलो दुयेंत आशिल्लो की तो स्वता दिल्लीक येवंक शकलो ना. उपरांत म्हायती आनी प्रसारण मंत्री मनीष तिवारीन तांच्या घरा भेट दिवन ताका हो पुरस्कार दिलो.  त्याच वर्सा 12 जुलयाक मुंबयच्या लीलावती हॉस्पिटलांत ताका मरण आयलें.  

_______

सुदिन वि. कुर्डीकार.