कोंकणी शब्दकोशांचो सुपुल्लो इतिहास

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

देखून हो कोंकणी पर्यायी कोश सुरू करपाक गोवा कोंकणी अकादेमी, दाल्गाद कोंकणी अकादेमी हांणी वावर सुरू करूं येता. राजभास कायदो पारीत जावन इतली वर्सां जालीं तरी तो चालीक लागना. ‘इंग्लेज-कोंकणी’ (रोमी लिपी) शब्दकोशाच्या निमतान…

कणींतल्या कोश साहित्याचो अभ्यास आनी कोश साहित्याच्या पुस्तकां एकठांय करप हो म्हजो एक आवडीचो वावर. म्हजे कडेन आयज मेरेन पुस्तक रुपान उजवाडाक आयिल्ले कोंकणींतले सगळे कोश आसात. म्हजी ही आवड लक्षांत दवरुन डॉ. जयंती नायक हांणी म्हाका हालींच दाल्गाद कोंकणी अकादेमीन उजवाडाक हाडिल्लो इंग्लेज-कोंकणी (रोमी लिपी) शब्दकोश भेट दिलो. ही म्हजे खातीर एक अप्रूप भेट. 1200 पानांचो आनी 25000 वयर नोंदी आशिल्लो हो एक कोंकणी कोश साहित्यांतलो व्हडलो वावर.
खंयच्याय भाशेचें कोश साहित्य त्या-त्या भाशेक घटाय दिता. कोश म्हळ्यार खंयचेय भाशेचें उतर धन, उतरांची कोठी कशी. विशिश्ट काळांत विशिश्ट भाशेची उतरांची संपत कितली, कशी आनी कसली आसली, परकी उतरांचें प्रमाण कितलें आसलें, पोन्नी उतरां खंयचीं आसलीं आनी आतां त्या जाग्यार खंयचीं उतरां आयल्यांत हाची जाप आमकां शब्दकोशां वरवीं मेळटा. कोश हे कितलोसोच व्याकरणीक भार उखलतात. कोशांत दिल्ले उतरांचे अर्थय वेव्हारांतल्यान समजून घेतिल्ले आनी सोदून काडिल्ले आशिल्ले कारणान ताचो दिसपट्ट्या वेवहारांत उपेग करपाचो वावर सोंपो जाता.
कोशकार भाशेच्या प्रयोगाक धरुन कोश रचता खरो, पूण केन्ना केन्ना दुसरे भाशेच्या प्रभावा खाला चिड्डून उरिल्ल्या भाशेक एक दिकाय दाखयता. आपले भाशेंत आसताना दुसरे भाशेंतलीं उतरां तश्या तशीं वापरांत हाडपाचो यत्न जाता तो आळबंदाक हाडपाचो येत्न कोश करता. नामनेच्यो कोंकणी संशोधक आनी भाशाशास्त्री स. माधवीबाय सरदेसाय आपल्या एका लेखांत कोश साहित्याक भाशेची ‘राखणे वेवस्था’ म्हणटा आनी तें विधान सामकें खरें!
चडश्या भारतीय भाशां भशेन कोंकणींतल्या कोशांचो इतिहासूयबी द्विभाशीक कोशांतल्यान सुरू जाला. हातूंत सुरवेच्या काळांत उतरावळी आनी उप्रांत हेर व्याकरणीक म्हायती सयत येवपी कोश असो प्रवास सुरू जाता. आमची कोंकणी भासूय ताका आडवाद ना.
कोंकणी भाशेक कोश साहित्याचो खूप व्हडलो इतिहास आसा. 15 नोव्हेंबर 1510 वर्सा पुर्तुगेज सरदार आफ़ोंस द आल्बुकेर्क हांच्या फ़ुडारपणांखाला पुर्तुगेजांनीं आदिलशहा राजवटीचेर घुरी घालून गोंय आपल्या ताब्यांत घेतलें आनी गोंयच्या हिंदूंक आनी मयरांक बाटोवन तांकां क्रिस्तांव करपाचो वावर सुरु केलो. 1517 वर्सा सगळ्यांत आदीं फ्रासिंस्कन पंथाचे धर्मप्रसारक गोंयांत आयले आनी साष्ट, तिसवाडी आनी बार्देस (पोरण्यो काबिजादी) ह्या वाठारांत क्रिस्तांव धर्म पातळावपाचो वावर करपाक लागले. तांची भास फ़िरंगी जाल्ल्यान थळाव्या लोकां कडेन संपर्क करपाक कठीण जावपाक लागलें. त्या खातीर तांका थळावी भास शिकले बगर पर्याय नासलो. थळावी भास समजुपाक सोंपी पडची तांका व्याकरण आनी शब्दकोश तयार करचे पडले आनी सांगाताक उतरावळी, म्हणी आनी वाक्प्रचारय एकठांय करचे पडले. फ़ुडारांत गोंयांत येवपी तांच्या सांगात्यांक थळावी भास शिकपाक सोंपी पडची हिवूय एक मोख आसली.
फ्रांसिस्कन पाद्रींची अर्थिक परिस्थिती जेजुइत पाद्रीं परस उणी आसली. तांचे कडेन छापखाने नासले. ते खातीर तांका सगळीं पुस्तकां हातबरपां वरवीं उजवाडावचीं पडटालीं. फ़्रांसिस्कन पाद्रींचे उपरांत जेजुईत पाद्री गोंयांत आयले. 1556 वर्सा जेजुईत पाद्रीनीं गोंयांत छापखानो हाडलो आनी तो पोरण्या गोंया ‘कॉलेज्यु दे सांव पावल’ हातूंत बसयलो. आशिया खंडांतलो तो पयलो छापखानो. दुसरो छापखानो रायतुरा ‘कॉलेज्यु दे राशोल’ ह्या विद्यालयांत घालो. 1557 वर्सा गोंयांत पयलें पुस्तक छापलें ताचें नांव आसलें ‘दोत्रिना ख्रिस्ता’. 1684 मेरेन म्हणजे पुर्तुगेज सरकारान थळाव्या भाशा वापराचेर बंदी हाडीसर व्याकरणां, शब्दकोश, छापपाचें काम चालू उरलें.
कोंकणी भाशेंत पयलो कोश रचलो तो म्हळ्यार 1567 वर्सा. रायतूरच्या सेमिनारींतल्या कांय पाद्रींनी रचिल्लो हो कोश. सुमार पंदरा हजार कोंकणी उतरांचो पुर्तुगेजीन अर्थ सांगपी आसलो. जाणकार ह्या कोशाक भारतांतल्या देशी भासांतलो पयलो कोश लेखतात. हाचो उल्लेख एल. ए. रोड्रिग्स हांच्या Glimpes of the Konkani language at the end of 16th Century ह्या पुस्तकांत मेळटा. ते त्या पुस्तकांत म्हण्टात: गोंयच्या मध्यवर्ती वाचनालयांत दोन व्हडलीं उतरांवळीचीं हातबरपां आसात जातूंत पुर्तुगेज -कोंकणी आनी कोंकणी-पुर्तुगेज उतरां विंगड -विंगड भागांत आसात. पयलीं उतरावळ एकठांय करपाचें काम 16व्या शेंकड्याच्या दुसऱ्या अर्दांत सोसायटी ऑफ़ जेजुस ह्या साष्टींतल्या पंगडांतल्या धर्मप्रसारकांनीं केलें. होच तो पयलो शब्दकोश. उपरांत सतराव्या शेंकड्यांत दोन म्हत्वाचे कोश आयले. तांतलो एक कोश म्हळ्यार 1626 वर्सा रायतूरच्या सेमिनारींत हातबरपाच्या रुपान आयिल्लो ‘कोंकणी-पुर्तुगेज आनी ‘पुर्तुगेज-कोंकणी’ शब्दकोश. हो कोश येवरोपी जेजुईत पाद्री दियोग रिबैर (1560-1633) हांणी रचलो. हो कोश तयार करपाक आंद्रे वाझ आनी साष्टीच्या साबार पाद्रींचो आधार मेळलो. दुसरो कोश आसलो पाद्री मिंगेल द आल्मैदा हांचो ‘कोंकणी-पुर्तुगेज’ शब्दकोश.
उप्रांत इतालियान जेजुइत पाद्री आंजेलो फ़्रांसिस्क शावियेर माफ़ेय (1844-1889) हांणी मंगळूरा तयार करुन 1883 वर्सा उजवाडाक हाडिल्लो ‘इंग्लिश-कोंकणी’ कोश हो कोंकणींतलो पयलो छापिल्लो शब्दकोश. त्या उप्रांत दोन वर्सांनी 1885 वर्सा तांचो ‘कोंकणी –इंग्लिश’ कोश उजवाडाक आयलो. माफ़ेयचे कोश मंगळूरच्या क्रिस्तांवाच्या जिबेर घोळपी कोंकणीचेर आदारिल्ले आसले. हे पयले कोंकणी-इंग्लेज़ द्विभाशीक कोश.
माफ़ेयच्या कोशां उप्रांत वट्ट धा वर्सांनी म्हळ्यार 1893 वर्सा मोन्सियोर सेबास्तियांव रुदोल्फ़ दाल्गाद हांणी ‘इंदू प्रकाश प्रेस’, मुंबय हांगां ‘कोंकणी-पुर्तुगेज’ शब्दकोश उजवाडाक हाडलो. कोश साहित्यांत देवनागरी कोंकणीचो उपेग जावपाची ही पयलीच खेप. उपरांत तांणी आपलो राबितो पुर्तुगालाच्या लिस्बन शारांत केलो आनी थंयच तांचो 1895 वर्सा ‘पुर्तुगेज-कोंकणी’ शब्दकोश उजवाडाक आयलो.
गोंयच्या जनमानसाचेर इंग्लिशीचो प्रभाव वाडपाक लागिल्लो आनी अश्या वेळार ‘इंग्लीश-कोंकणी’ शब्दकोशाची खूप गरज भासूंक लागिल्ली. ही गरज भागोवपा खातीर गुरुनाथबाब केळेकार हांणी 1994 वर्सा ल्हान आकाराचो हाताळपाक सोंपो असो सुमार 16000 इंग्लीश उतरांचो कोंकणींत अर्थ सांगपी 500 वयर पानांचो असो ‘इंग्लिश-कोंकणी’ शब्दकोश उजवाडाक हाडलो. ह्या शब्दकोशान थोड्या प्रमाणांत कांय जायना सर्वसामान्य मनश्यांची गरज भागयली. तोखणायेची गजाल म्हळ्यार आजूनय हो शब्दकोश तितलोच लोकप्रीय आसा. हो ‘इंग्लीश-कोंक़णी’ नागरी लिपींतलो पयलोच कोश.
1986 वर्सा ‘गोवा कोंकणी अकादेमी’ची थापणूक जातगीर एका स्वतंत्र कोश विभागावरवीं शब्दकोश आनी उतरावळी रचपाचो आनी उजवाडाक हाडपाचो वावर हातांत घेवपाक सुरवात जाली. 2003 वर्सा गोवा कोंकणी अकादेमीन ‘इंग्लीश –कोंकणी’ 14000 उतरांचो शब्दकोश डॉ. मनोहरराय सरदेसाय हांच्या संपादना खाला उजवाडाक हाडलो. उप्रांत ‘गोवा कोंकणी अकादेमीन साबार कोश निर्मीले.
शब्दकोशांचो हो आकांताचो व्हडलो वावर फ़ुडें व्हरपाक राजहंस संकल्पना प्रायव्हेट लिमिटेड -पणजी हांचो खूप मोलादीक वांटो आसा. आतांमेरेन ह्या प्रकाशनान विंगड-विंगड आकाराचे साबार ‘कोंकणी-इंग्लीश’ आनी ‘इंग्लीश – कोंकणी’ शब्दकोश उजवाडाक हाडल्यात.
1999 वर्सा ह्या प्रकाशनान ‘कोंकणी-इंग्लीश’ सचित्र शब्दकोश हो सुरेश बोरकार, मुकेश थळी आनी दामोदर घाणेकार हांच्या संपादना खाला तयार केला. हातूंत 35000 नोंदी आसात आनी साबार म्हायती आसा. तातूंत कोंकणीच्या वाक्प्रचारांचो अर्थ लेगीत इंग्लीशींत दिला. तशेंच कांय कोंकणी उतरां खातीर एकेकदां धा वीस पर्यायी इंग्लीश उतरां लेगीत दिल्यांत. ह्या कोशाचें आनीक एक खाशेलपण म्हळ्यार तातूंत कोंकणींत जीं पुर्तुगीज उतरां घट जाल्यांत तीं पुर्तुगीज हें स्पश्ट करून ताचें स्पेलिंग दिलां. देखीक – फोग तशेंच जनेल.
2003 वर्सा ‘इंग्लीश – कोंकणी’ शब्दकोश हो प्रकाश थळी रचीत आनी दामोदर घाणेकार संपादित कोश तयार केला आनी तातूंत 23000 वयर नोंदी आसात. हे शब्दकोश विंगड विंगड आकारांत तयार केल्यात. 2016 वर्सा ‘ब्रॉडवे पब्लिशींग हाउस –पणजे’ हाणी ‘मोडर्न इंग्लीश-कोंकणी (रोमी) शब्दकोश’ इजिदोर दांताश आनी जोयेल डिसोजा हांच्या संपादना खाला उजवाडाक हाडला हातूंत 21670 नोंदी आसात.
रोमी लिपींत ‘उतराक – उतरां’ हो कोश मायकल फेर्नांडीस हांणी रचला. विन्सी क्वाद्रूश हांणी ताचें संपादन केलां. दाल्गाद कोंकणी अकादेमीन तो उजवाडायला.
हालींच दाल्गाद कोंकणी अकादेमीन ‘इंग्लेज-कोंकणी’ (रोमी लिपी) शब्दकोश उजवाडाक हाडला. 25000 वयर नोंदी आनी 1200 पानांचो हो शब्दकोश म्हळ्यार दाल्गाद अकादेमीचो हो एक खडेगांठ वावर. येदो व्हडलो वावर 2016 वर्सां सावन चलतालो. पूण फ़ाटल्या कांय वर्सांत ह्या वावराक नेट आयलो. कोश साहित्य हें सांघीक काम. विंगड-विंगड कोश आनी विंगड- विंगड विशयांचेर उतरावळी करपाक तज्ञ मनीसबळाची आनी व्हड प्रमाणांत निधीची गरज लागता. दाल्गाद अकादेमीन शब्दकोश मंडळ घडोवन हो वावर चालीक लायलो. ह्या मंडळाचे वांगडी जावन आसात: विन्सी क्वाद्रुस, प्रो. से. मा. बोर्जीस, फ़ावस्टो वि. दा कोस्ता, मिनिनो आल्मेदा, तोमाझीन कार्दोज़, फ़ा. आल्फ़्रेद जुदास वाज, विलीयम फ़ेर्नांदीस. फ़ा. मायरऩ जेसन बार्रेत आनी सेल्सो फ़ेर्नांदीस. शब्दकोशाचो हावेस म्हळ्यार एकूच अर्थ आशिल्लीं साबार उतरां एकठांवप, त्याच उतराक आनीकय लागू जावपी उतरां जोडप. ह्या शब्दकोशांत आदलीं, नवीं, आनी वेगवेगळ्या बोलयेंतलीं, आमच्या देशी आनी विदेशी भाशेंतलीं जी उतरां कोंकणी भाशेंत घेतल्यांत तीं आसात. हातूंत 25000 वयर इंग्लेज उतरांच्यो नोंदी आसात. नाम, क्रियापद, विशेशण, क्रियाविशेशण, शब्दयोगी अव्यय आदी वर्गवारी करुऩ दाखयल्यात. खाशेलेपण म्हळ्यार नाम शब्दाचें लींग दाखयलां जाचे वरवीं बोरोवप्यांक आनी भाशांतर करप्यांक सोंपेंपण जातलें. त्या खातीर शब्दकोश मंडळ तोखणायेक पात्र आसा.
जशी भास प्रगत जायत वता तेन्ना तिका साबार विशयांच्या शब्दकोशांची गरज भासता.कोंकणी भाशेंतलीं चडावत कोशांचो अभ्यास करतगीर कांय गजाली नदरे मुखार येतात त्यो अश्यो: आज कोंकणीक बृहद कोशाची खूब गरज आसा. ह्या सर्वसमावेशक कोशांत आदलीं आतां घोळणुकेतलीं आशिल्लीं उतरां तशेंच कर्नाटक केरळ हांगासरूय कोंकणींत उतरां घोळटात तीं एकठांय रूपांत मेळूंक शकतलीं. भास विकसीत जायत आसता तेन्ना असल्या कोशांची खूब गरज आसता. असल्या कोशांचो आदार साहित्य अणकारप्यांक मोट्या प्रमाणांत जाता. पर्यायी वा समांतर कोश म्हळ्यार इंग्लीशींत जाका ‘थिसॉरस’ म्हणटात तसलो कोश कोंकणीत येवप ही काळाची गरज. पर्यायी कोशांत एका उतराक लागींच्या अर्थाचीं वा समानार्थी उतरां दिल्लीं आसतात. देखीक – जुविज उतरा मुखार न्यायाधीश, नितीदार अशीं उतरां मेळटलीं. सुंदर हाचे मुखार सोबीत, ओडलायणें, शिरवंत, आकर्शक, देखणें…. अशीं जायतीं उतरां दिवं येतात. हाचो फायदो लेखकाक वा अनुवादकाक वा पत्रकाराक मोट्या प्रमाणात जाता. देखून हो कोंकणी पर्यायी कोश सुरू करपाक गोवा कोंकणी अकादेमी, दाल्गाद कोंकणी अकादेमी हांणी वावर सुरू करूं येता. राजभास कायदो पारीत जावन इतली वर्सां जालीं तरी तो चालीक लागना. तो चालीक लायतलो जाल्यार हे कोश आनी ह्यो उतरावळी करप गरजेचें आनी तें सरकारान, गोवा कोंकणी अकादेमी, दाल्गाद कोंकणी अकादेमी आनी साबार आनीक संस्थांच्या आदारान बेगोबेग करप गरजेचें अशें सांगन दिसता.

इंग्लेज- कोंकणी (रोमी लिपी) शब्दकोश
प्रकाशक: दाल्गाद कोंकणी अकादेमी, पणजी-गोंय
मोल: 999 रुपया

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751