भांगरभूंय | प्रतिनिधी
साहित्य अकादेमीन 2022 वर्सा उजवाडायिल्ल्या “कोंकणी लोकगितां” ह्या डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांच्या पुस्तकाच्या मुखपृष्ठार नांवांक धरून होंवयांक दिल्ली पयली भोवमानाची सुवात अभिमान दिस सारकी! सवायशिणी दळटनाचें चित्र सूचक रितीन कोंकणी लोकगितां मदी होंवयांक आनी होंवयो गांवातल्या बायलांक जोळमानाली सुवात दिता. दळटनाच्या चित्राप्रमाणूच फुडलीं सगलींच चित्रां, विंगड विंगड लोकनाचांची रंगीत चित्रांय गोंयच्या संस्कृतीक उत्सवांची परंपरा प्रदर्शित करतात. तातूंत वेगळ्या वेगळ्या समाजघटकांच्या नायांक दिल्ली सुवात गोंयच्या समाजीक आनी धर्मिक प्रकचाराची साक्ष दितात. समजुपाक सोपें आनी पुस्तकां भितर कसले तरेचीं कोंकणी लोकगितां आसुंये हाची कल्पना येसारकी संकल्पना चित्रकार संजय काणेकार हांणी मुखपुश्ठ करतना वापरल्या, देखून संजयाक परबीं. रिया ग्राफिक्साचें म्हणल्यारुच गोंयकारांच्या भोव मोगाच्या आनी टायपिंगाच्या क्षेत्रांतली आपली कुशळटाय सिद्ध केल्या ऋषिकेश आठवलेचें सदां सारकेच पुस्तकाच्या प्रकार आकार- विशयाक न्याय दिवपी अशें ओडलायणें टायपिंग/ कंपोंजींग भायल्या तशेंच भितरल्याय दोळ्यांक समादान दिता. पुस्तकाची छापणावळ मुंबयच्या
इंडिया प्रिंटींग वकर्सान केल्या. तेन्ना ह्या पुस्तकाचें दर एक पान परतितना, वाचताना वाचक खोशयेन भुल्लुसून गेलेबगर रावचे नात!
अश्टताशी व्यक्तिमत्वाच्या डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांणी आपणे केल्ल्या लोकगीत संकलनांतली फावो ती लोकगीतां वेंचून काडप, तांचे संपादन करप आनी ताची शास्त्रीय पद्धतीन मांडणी करप हाका पुस्तकाच्या जैताचें स्रय फावताच. लोकवेदांतले रुढी आनी संस्कृतीक, परंपरे वरवी मौखिक रुपांत आमचे मेरेन पाविल्लें अक्षर साहित्याचे दायज हो तर आमच्या लोकसाहित्याचो प्राण देखून, लोकनाचांतले आनी लोकगितांतले कळशी फुगडेयो ‘प्राण’ वेल्यान निर्जीव दिसतल्या पेपरांवेल्या अक्षरांचेर फुकून कोंकणीक ‘कोंकणी लोकगिता’ चें अप्रूप पुस्तक दिल्ले खातीर डॉ. पांडुरंग फकदेसायांक काळजांतल्यान परबीं.
ह्या पुस्तकाक हावें ‘अप्रूप’ म्हणलें ताचें कारण म्हळ्यार पुस्तकांत ‘मांडावळी’ सकयल अ- उत्सवगितां, आ- संस्कार गितां, इ- सम्रगितां, ई- विधीगितां, उ- सुवाळो गितां ऊ- संकीर्ण अशा विभागांनी लोकगितांची वांटणी केल्ली आसली आनी दर एका विभागांत ह्या लोकगीत- माथाळ्याफुडें पानाचो आंकडो घाल्लो आसलो तरी ऊ- संकीर्ण विभागांत 264 पानांचेर. लोकगितांची वळेरी दिवन विशेश म्हल्यार अ ते ज्ञ मेरेनच्या क्रमान ती वळेरी दिवन वाचप्यांची उत्तम सोय केल्ली आसा. देखीक, अ- अक्षरान सुरु जावपी फुगडी-
अशी धांव तशी धांव तेंडुलेचे झेला, घरां वोनी बाळंत जाता तेला धांवरे आतां। 30 (पान)
आनी निमणाच्या हो अक्षरांन सुरू जाल्लें शिवोलेच्या ‘जागरांतली गितां’ मदलें-
हो येता गा बंयू मेस्त येता गा, बेस्तेनाची बोस्तीयान विनोद करतां हांव। 181 (पान) हे गीत.
हें गीत हें ‘लोकगीतांची वळेरी’ ह्या पुस्तकांत वट्ट 515 लोकगितां आस्पावल्यांत, म्हणपाचें कळटा, तशेंच ऊ- संकीर्ण विभागांत 254 पानाचेर उतरावळीचो अर्थ- संदर्भ दिवन गांवगिऱ्या वाठारांतली ‘उतरावळ’ सट्ट करुन कळनाशिल्ल्याची बरी सोय केल्या. विशेश म्हणल्यार विभाग-1 त मुळावी कोंकणी उतरावळ आमी तांचे अर्थ दिल्यात नाजाल्यार विभाग- 2 त पुर्तुगेज उतरांचे तशेंच पुर्तुगेज उतरांच्या अपभ्रंश जाल्या. कोंकणीकरण जाल्या उतरांसयत तांचे अर्थ दिल्यात. देखीक, थेड : रंगयाळी माती, गोजीविणी : केंसांची फांती घालपाचो प्रकार, चोलमुदी : नवऱ्यान व्हंकलेक घाल्ले पांयांतले वेडे, वेडणां आदि. तशेंच, विभाग 2 त देस्पेसा : खर्चाक, खर्चा खातीर, ओरेसाव : वर्सासनाचें देवसपण, आमीजाद : इश्टागत आदि.
‘कोंकणी लोकगितांचे वर्गीकरण’ आदीं सांगिल्ले प्रमाण उत्सवगितां, संस्कार गितां, स्रमिगतां, विधीगितां सुवाळो गितां, संकीर्ण अशे पद्धतीन करून ताचे फुडें पानांचे क्रमांक घाल्ले आसले तरी हें पुस्तक शास्त्रीय पद्धतीन बरयिल्लें आशिल्ल्यान ‘वाचप्यांक हे पुस्तक वापरपा खातीर मोलादीक सुचोवण्यो’ करून आमचे इश्ट पांडुरंगबाबान लेखकान वाचप्यांक गृहित धरचें न्हय हें सूचित केलां, वाचप्यांनी पुस्तक वाचचें म्हूण तांका खेरीत रितीन मार्गदर्शन केलां. तें वाचल्यार पुस्तकांत कितें आसा हें सहजतायेन लक्षांत हाडून दिवपाची ही पांडुरंगबाबाची कळाशी म्हाका खूब्ब भावली, देखीक, ‘हातूंत सगल्या धर्माचीं जाती जमातींचीं आनी वाठारांतली कोंकणी लोकगितां आसपावल्यांत. पूण तांची वर्गवारी, जाती, जमाती वा धर्माचेर आदारिल्ली ना.’ हें सांगतनाच संकलक, संपादक पांडुरंगबाबान ‘गोंय प्रदेशांतलीं सगलींच लोकगितां ह्या ग्रंथांत मेळचीं नात हें वाचकांनी मतींत दवरचें’ अशें नमळायेन सांगलां.
आनी अशाच जायत्या बऱ्या सुचोवण्यों वांगडाच ‘हातूंत नाशिल्या थळाव्या प्रातिनिधीक लोकगितांची म्हायती आसल्यार म्हजे कडेन संपर्क साधयो! अशा आश्वासक उतरांवरवीं लोकवेदांतल्या संकलनाच्या वावराक उर्बा- उमेद आनी प्रेरणा दिल्या, अशें म्हाका दिसता.
विशेश म्हणल्यार लोकगितांच्या संकलन- संपादनाच्या ह्या पुस्तकांत त्या त्या विभागांतल्या गितांचो संबंद येतल्या उत्सवांसंबंदान, विधी संबंदान, सुवाळ्यां संबंदान तांणी फावो तितलें बरयलां. देखीक, उत्सवगितां – धालो, धिल्लो वा धिनलो, फुगडी, अर्थांत ह्या विभागांत धालोचेर चड विस्तारान बरयलां. शिगमों, जत, वळ, आरत, तळी (तळय), गुडुल्या गितां, इंत्रूज, मुसळां खेळ, सांज्यांव आदींची लोकगितां दितनाच त्या उत्सवा संबंदांतली बेस्स बरी म्हायती लेखकान दिल्यां. विधीगितां दिवचे पयलीं जागोर (पेरणी जागर, हिंदू गावड्यांचों जागोर, क्रिस्तांव गावड्यांचो जागोर शिवालेचो जागोर), रणमालें, बंदवडीचें गीत आदींचेर अभ्यासपूर्ण रितीन बरयलां, सुवाळ्याचीं गितां दिवचें पयलीं मांडो-धुलपदांचेर तपशीलान बरयलां. हातुंतल्यान लेखकाच्या अभ्यासाची कल्पना येता.
“कोंकणी लोकगितां’ क प्रस्तावना ना! मात डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांच्या प्रास्ताविकांत, निवेदनांत लोकवेदा वेल्या तांच्या अभ्यासाची ‘झलक’ वाचप्यांक पळोवपाक, वाचपाक मेळटा. आता हांवे ‘झलक’ म्हणले तरी 14 पानांच्या ह्या तांच्या प्रास्ताविकांत आतां मेरेनची तांची लोकवेदा कडेन पळोवपाची वस्तुनिश्ठ नदर, त्या विशया कडली तांची निर्मेकळी, निसुवार्थी अशी खर निश्ठा, कोंकणी वांगडा बाकी भांशांतल्या लोकसाहित्याचें वाचन आनी भारतीय संस्कृती कडले त्या संस्कृतीच्या अभ्यासा कडलें पवित्र नातें वाचप्यांक खात्रीन होलमतले. त्या प्रास्ताविकाच ‘लोकगीतः एक मुळावें अभ्यासक्षेत्र’ हो माथाळोच खूब्ब कितें सांगून वयता.
लोकगितांच्या तांच्या संगितासयत वेगळ्या वेगळ्या आंगांतल्यान वेगळ्या वेगळ्या समीक्षकांनी केलेल्या मूल्यमापनाच्यो देखी दिवन डॉ. पांडुरंगबाबान आपलो अभ्यास सिद्ध केला. देखीक, स्थापत्यशास्त्र म्हळ्यार घन रुपांतलें संगीत अशें म्हणटात. तशें जाल्यार संगीत म्हळ्यार द्रव रूपांतलें स्थापत्य थारता. लोकगितां म्हळ्यार खऱ्यांनीच ह्या द्रवरूप स्थापत्याच्या पांवड्यार पाविल्लीं दिसतात. तांणी कोंकणीचे मातयेंत आपली पाळांमुळां खोलायेन पातळायल्यांत. तशें करताना तांणी फावो ते विशाळकायेन नाद्माधुर्य आनी तालसंगती आपणायल्या. आपल्या ह्या स्थायीभावाक लागून फाटलीं शेंकड्यांनी वर्सां ती कोंकणी मनशाच्या काळजांत आलाशिऱ्याक बसल्यांत. तांचीं हुनहुनीत स्पंदनां कोंकणी मनशाक सासणाचें समाधान दितात आनी पूर्ण अभिमान जागयतात. ह्या डॉ. पांडुरंग फळदेसाय हांच्या आपरोसांतल्यान तांचेमदलो साहित्यीक उठून दिसता. ‘लोकगितांतले स्वर हे सैमीक आसतात.’ तशेंच ‘लोकगितांतल्या संगिताचे स्वर काळा- वेळाक अनुकूल आनी दनपरां वा तिनसांजे म्हणपाच्या गिताचे स्वर वेगवेगळे असतात. कांय गितांनी दोन राग वा रागिण्यांची भरसण जाल्ली दिसता.’ अशा तांच्या विधानांतल्यान तांची लोकगितां कडेन पळोवपाची सांगितीक नदर स्पश्ट जाता.
थोडे भितर, लोकगितांचे हें संकलन- संपादन फकत लोकगितांचो आंकडो सांगना, लोकगितांचो हो खजिनो फकत आमचे कडल्या पोरण्या पुरातनाचो इतिहास मिरयना, जाणट्यांचें हें दायज आमकां मेळ्ळा म्हूण फकत ताचो अभिमान बाळगिना, जाल्यार विंगड विंगड आयामांतल्यान विशेश करून साहित्य-संगीत-कलेचे नदरेंतल्यांन लोकगितां कडेन पळयता, लोकगितांच्या अभ्यासाची शास्त्रीय, तरी खेरीत आनी वेळा काळाक धरून आशिल्ली गरजेची नदर आमकां दिता आनी कोंकणीतल्या लोकगितांचों अदीक आनी अदीक अभ्यास करपाची प्रेरणा नवे पिळगेक दिता.
डॉ. पांडुरंग फळदेसाय,साहित्य अकादेमीन आपलेंय एकादरें अशे तरेचें पुस्तक उजवाडावचें, अशें कोणाकूय दिसचें अशें तुमचें हे ‘कोंकणी लोकगिता’ चे पुस्तक जाला! काळजांतल्यान परबीं.
कमलाकर म्हाळशी
8411085764
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
