कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतलो ‘देव’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

लोक खंय बाबडे हागेलें गाराणें आयकून खोशी जाले. हो भावाचें, भावजयेचें तागेल्या भुरग्यांचें बी बरें मागता अशेंच लोकांक दिसतालें. पूण हो कपटी फ़कत आपलें बायलेंचेंच बरें मागतालो.

काल सदा मेळ्ळो. तोंड सामकें पडिल्लें. हांवें म्हळें, “सदा तुजें कितें जालां?” सदान आपली खबर सांगली. जाणा मरे आयच्यान कानांक पिळ. कोणाकय म्हणटात तोआदार करप ना. हांवे म्हगेल्या एका सोयऱ्याक पयशांचो खूब आदार केलो. आयज तोच मरे म्हजेर परतलो. आयज सावन हांवें थारायलां ‘आपूण आपणाक, देव समेस्तांक’ ह्या म्हणी सारको वागपाचो. म्हाका सदान वापरिल्ली ही म्हण खूब आवडली. हाचो अर्थ मनीस आपणांत गुल्ल आसता ताका दुसऱ्याचें पडूंक ना.
खरें म्हळ्यार ही एक खूब स्वार्थी म्हण. आपणें फ़कत आपणालें पळोवंचें दुसऱ्यालें पळोवपाक देव आसा असो ताचो सादो सरळ अर्थ. पूण मनीस हो समाजांत वावूरता. तेन्ना एकामेकांक आदार करप ही सामाजीक गरज. पूण हें करतना जेन्ना वायट अणभव येता तेन्ना अशी म्हण घडटा.
देव आसा काय ना, देवाक मानप काय ना, देव ही एक शक्ती अशे विचार बाळगुपी खूप जाण आसात. पूण लोकवेदांत देवाक खूब म्हत्व आसा. ह्या लोकपरंपरेत देव हो विशय खास जागो घेवून उबो आसा. कोंकणीं म्हणीं आनी वाक्प्रचारांतलो देव म्हणजे फक्त उपासनेचो विशय न्हय, तर जिणेंचो मार्गदर्शक, न्यायाचो प्रतीक आनी आशेचो आधार आसा. कोंकणीं म्हणींतलो देव हा लोकांच्या दिसपट्ट्या जिणेंतलो देव आसा. तो देवळां पुरतो मर्यादित ना, तर शेतांत, घरांत, कामधंद्यांत आनी नात्यांत दिसता. म्हणूनच कोंकणीं म्हणी आनी वाक्प्रचार लोकधर्माचें जिवंत प्रतिबिंब म्हणपाक येता.
देवाचेर आदारिल्ल्यो खूब म्हणी आनी वाक्प्रचार कोंकणींत आसात.
-‘आंधळ्याचीं गोरवां देव राखता’, राखणो जरी कुड्डो आसलो तरी ताका देव ताचीं गोरवां राखपाक मजत करता. देवाचेर आशिल्लो भावार्थ सांगपी ही ही म्हण. ‘भाड्या बैलाक देवा राखण’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
-‘देवाक गाराणें घाली तसलो भाव’, ह्या म्हणी फ़ाटली काणी अशी:एका घराब्यांत खंय दोग भाव रावताले. एक भाव मोटो कपटी आसलो. कितें करया तितलेंय आपल्या बायले-भुरग्याक आनी आपल्याक कितें बऱ्याक पडत, तें करतालो. पूण वेलेचाराक मात भावाचेर भावजयेचेर भावाल्या भुरग्यांचेर आपलो जीव आसा अशें सगल्यांक दाखयतालो. एक फ़ावट खंय सगलें कुटुंब देवळांत गेल्लें. देवाची भेट घेवंक लागलीं तशी ह्या कपटी भावान देवाक सांगणी-मागणी करपाक सुरवात केली, ताणें म्हळें खंय: “देवा पाव, म्हाका आसा एक भाव, भावाचे बायलेक आसा एक जाव, तिका पाव, म्हाका पाव.” लोक खंय बाबडे हागेलें गाराणें आयकून खोशी जाले. हो भावाचें, भावजयेचें तागेल्या भुरग्यांचें बी बरें मागता अशेंच लोकांक दिसतालें. पूण हो कपटी फ़कत आपलें बायलेंचेंच बरें मागतालो. वयर वयर लाग करुन पोंदयां कपट खेळटल्या मनशाक ही ओपार मारतात.

• ‘आदीं देव मागीर पाव’, गोंयच्या साबार घरांनी पयलीं देवाक पांयां पडटात मागीर जेवतात. देवान आपल्याक जेवण दिलां ताचे उपकार पैलीं मागपाक जाय हो एक समज.
• ‘धा जाण आसात थंय देव आसा’, प्रजेचो आवाज हो देवाचो आवाज अशें पैलीं मानताले. Vox Papuli, vox Dei. ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण ‘जंय मोग आसा थंय देव आसा’.
• ‘देव दितना चारुय वाटांनी दिता’, देवाचीं देणीं, शीम मेर नाशिल्लीं, हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देव दार धांपता तेन्ना जनेल उगडटा’, देव वायटांतल्यान बरें काडटा हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देवान दिल्लें उरता, मनशान दिल्लें सरता’, देवाचें देणें हें सासणांचें, तें केन्नाच सोंपना हें सांगपी सोळाव्या शेंकड्यांतली ही म्हण.
• ‘देव आसत शाती, विघ्नां कितें करतीत’, देव आपले वटेन आसत तर कोणाच्यानय आपल्याक कांय करुंक नज, हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देवाक नाका जाल्यार, सांता -भक्तांचें पावना’, देवाक नाका तेन्ना भाग्यवंत मागीना. हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देव दिता बुक्काद, देंवचार मारता पांकाद’, ‘बुकाद आनी पांकाद’ हीं पुर्तुगेज उतरां. देव बरें दिता, वायट देंवचारा कडल्यान येता अशी आदली समजणी आशिल्ली. ही एक खूब पुर्विल्ली ओपार. ‘देव दिता पोटभर. देंवचार मारता खोंट’. ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
• ‘देव तारीत ताका कोण मारीत?’, देव तारता, जाचे रक्षण करता ताका कोणाच्यान हात लावंक जायना, हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देवाचे खोशये भायर काडी हालना’, देवा विणें काडी हालना. बरें आनी वायट देवाच्या हातांतल्यान येता, हो सगळो संवसार देव चलयता,हेंच आमकां ही ओपार सांगता.
• ‘देवाक भियेत तो मनशांमदीं जियेत’, कसलीच करणी करतना ती देवाक आनी मनशाक मानवता जाल्यार पळोवन करुंक जाय. प्रामाणीक मनशाक देवा आनी मनशांमदीं मान आसता हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देवान दिलें कर्मान व्हेलें’, देवान दिल्लें मनशाच्यान वगडांवक येता. ‘देव दिता, देंवचार नाडटा/आनी देंवचार आडवो येता’, ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
• ‘देवान मनशाक रचचे आदीं पड रचली’, देव मनशाक धर्तरेर हाडचे पैलीं ताच्या जेवणा खाणाची वेवस्था करता. पुराणांचेर आदारिल्ली ही म्हण.
• ‘देवाचें देणे उपकाराविणें’, देवान आमकां इतलें दिलां कि आमच्यान देवाक फ़ावो ते परी आमी आर्गां दिवंक शकनात हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देवाची भिरांत आनी संवासाराची लज आसूंक जाय’, जो देवाक भियेता आनी संवसारांत लज जायत म्हण भियेता तो प्रामाणीक मनीस जावंक पावता. देवाक भियेत तो मनशांत जियेत.
• ‘देवाच्या सांगाताक आसल्यार देव मारीना’, देवाच्या सांगाताक आसा ताका देव सोडीना आनी कांयच उणे करिना.
• ‘देवा लागीं माग देव दिता तुका भाग’, देवा लागीं मागशी जाल्यार देव तुका सदांच खुशाल दवरतलो. देवाकडल्यान बरें येता आनी मुसाकडल्यान म्होंव येता.
• ‘देवाचे गूट मनशाक थावे नात’, देवाक कितें जाय तें कोण येवजीत? देवाचो गुट कोणाक खबर नासता.
• ‘देव बरो तो बरो, देंवचार वायट न्हय’, सगळ्यांक उलो मारता, सगळ्यांचो लाव घेता ताका ही ओपार मारतात.
• ‘देवाक आनी गर्वाक पडना’, गर्व आसा थंय देव ना
  -‘देव सर्गार , संवसारांत घरकार’, बायलेन आपल्या घोवाक देव कसो मानूक जाय हें सांगपी आदल्या काळावेली ही म्हण.
• ‘देव न्हिदूंक ना’, ऐन त्यावेळार देव ख्यास्त लायता तेन्ना ही ओपार मारतात. देवाची ख्यास्त केन्ना ना केन्ना तरी येता.
• ‘दोंगराची काडी आनी काडयेचो दोंगोर, देव करता खिणां भितर’, देव आपल्याक जाय जाल्यार व्हडल्यांक धाकटे करता आनी धाकट्यांक खिणां भितर व्हडले करता. ‘रायचो पर्वत आनी पर्वताची राय देव करता खिणां भितर’. हीच ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
• ‘देवा धर्मान भट खाता’, ‘देवा निबान भट खाता’, लोक दुसऱ्याच्या बरेपणाचो फ़ायदो घेतात, देवळांतलीं आनी इगर्जेंतलीं दानां भटाक वा पाद्रीक पावतात. केरळांतली ही ओपार.
• ‘देव कोणाक बुद्द दिता, कोणाक भांडवल दिता’, देव सगळ्यांक सगळें दिना. थोड्यांक तो बुद्द दिता आनी थोड्यांक तो पैशे दिता. बुद्द आसा ताचेकडेन चड करुन पैशे नासतात आनी जाचेकडेन पैशे आसा ताचे क़डेन सदांच बुद्द आसता अशें ना हें सांगपी ही म्हण.
• ‘देव दितलो जाल्यार घरा बशिल्ले कडेन दिता’, देवान कोणाकय कितेंय दिवपाचें थारायलें तर तो घरा बशिल्लेकडेन लेगीत हाडून दिता हें सांगपी ही म्हण.
• ‘मानलो तर देव नाजाल्यार फ़ातर’, आपल्यांत जर भावार्थ आसत तर फ़ातरांत लेगीत देव दिसता. परमेश्वराची अस्तित्वाची खूण जाणा जातलो तर भावार्थ जाय हें सांगपी ही म्हण.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751