कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतलें सुणें आनी माजर

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

‘सुण्याक दिवची वाट, वायटाक करची फाट’, सुण्याचे वाटेर आड आयल्यार तें तुका चाबूंक शकता तेन्ना ताका आपले वाटेंत वचूंक दिवप बरें. तशेंच आपणे वायटाचे वाटेक ना गेल्लें बरें.

एक दीस म्हजो बापूय आमच्या घराच्या बल्कांवांत आशिल्ल्या ओल्तेरार दनपारचो आड पडिल्लो. मे म्हयनो. सामके उबाळाचे दीस. सगळ्या भुरग्यांक सुटी. शेजारचीं पाजारचीं सगळीं भुरगीं आमच्या घराच्या आंगणांत खेळटालीं. हांव बल्कांवांच्या सोप्यार बसून पेपर वाचतालों. इतल्यान कितें जालें खबर ना, सगळीं भुरगीं एकामेकां कडेन झगडपाक लागलीं. सगळो कुलुलाट. इतल्यान बापूय जागो जालो. “मातशीं ओगी रावात पळोवया. कितें तुमी सुण्यां-माजरां सारकीं झगडटात? सुसेगाद खेळपाक जायना?” बापायच्या त्या धेंगशान सगळीं भुरगीं ओग्गी पडलीं. म्हाका म्हज्या बापायन म्हणिल्लो ‘सुणें-माजराचें झगडें’ हो वाक्प्रचार खूब आवडलो.
सुणें आनी माजराक एकामेकांक केन्नाच पटना. दोगांकय एकामेकांची नसाय. सदांच तीं एकामेकांचेर फुस्स फुस्स करतात. सुणें माजराचीं झगडीं म्हणटगीर एकामेकांच्या जिवार उठिल्लें सुणें आनी माजर म्हज्या दोळ्यां सामकार आयलीं. खूब वर्सां पयलीं चा. फ्रा. डिकोस्टा हांचे ‘सुणें माजर हांसता’ हें नाटकुलें वाचिल्लें ताची याद जाता. इंग्लीश भाशेंत जेन्ना उटंगाराचो पावस पडटा तेन्ना ‘Its raining cats and dogs’ अशें म्हणटात. घडये सुणीं आनी माजरां दोगांय एकाच बराबर खूब पिलां काडटात म्हण आसुंये.
आमचे कोंकणींत सुणें आनी माजराचेर खूब म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
‘माजरा बोडावेलो (बोडावेली) दिवो (पणटी)’, माजराचे बोडार (तकलेर) दिवो दवरल्यार तो हालून पडल्या बगर रावना. डळमळीत आदार आशिल्ली वस्त पडटलीच हें सांगपाक ही ओपार मारतात.
‘माजराचे अदमट बरें, शिंके तुटून पडलें’, जेन्ना कोणाक नशिबान अकस्मात फायदो जाता तेन्ना ही ओपार मारतात. अदमट म्हणल्यार नशीब. हीच ओपार ‘शिंके तुटून पडलें आनी बुकल्याचें फावलें’ आनी ‘माजरा पुण्यान शिंक्या दोर तुटलो’ अशीय घोळटा.
‘माजर नाशिल्ल्या गांवांत हुंदीर राजा’, जेन्ना भंय दिसपी बळिश्ट मनीस नासता तेन्ना दुबळो सत्ता गाजयता अशें सुचोवपी ही ओपार. ‘माजर नाशिल्ल्या घरा हुंदरा राज्य’, ज्या घरांत माजर नासता थंय हुंदराचो सुळसुळाट जाता. हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
‘माजरान केन्ना हिंवसाण (हिमसाण) सोडल्या?’, ‘माजर हिमसाण सोडीत तेन्ना बेबदो सोरो सोडीत’, ‘माजर मासळी सोडीत तेन्ना सोरेकार सोरो सोडटलो’, ह्यो एकाच अर्थाच्यो कांय म्हणी. माजराक नुस्तें सामकें घोस्ताचें. माजर केन्नाच नुस्तें सोडना. एकदां मनशाक संवय लागली की ती केन्नाच सुटना हें सांगपी ही म्हण. बेबदो केन्ना सोरो सोडटा? तसल्यांतली गजाल ही.
‘माजराचो दोळो भोपश्यार’, ‘कावळ्याचो दोळो तवश्यार आनी माजराचो दोळो भोपश्यार’ अशी ही पुराय म्हण. स्वार्थ सादोवपी सदांच आपली नजर आपल्याक कसो फायदो जातलो हाचेर दवरता अशें सांगपी ही म्हण.’ माजरा दोळो दुदारी, सुण्या दोळो कुळारि’ (जेवण), अशी म्हण कर्नाटकांत घोळटा.
‘माजराची जात सुंगटाच्या वासाक’, नुस्तें खावप्यागेर माजर सदांच चिकटून रावता. सदांच शिवराक आशिल्ल्यांगेर तें चडशें तिगना. फायद्याच्या आशेन चिकटून दुसऱ्याचो सांगात सोडिना त्या मनशाक ही ओपार मारतात.
‘माजराक मासळी भाजूंक लायले वरी’, माजराक नुस्तें सामकें घोस्ताचें. ताकाच तर नुस्तें भाजूंक लायलें तर तें दुसऱ्यांक खावंक मेळपाची आशाच ना. ‘चोरा हातांत तल्लूक’ तसो वेपार तो.
‘माजरा ताळवेर तूप’, माजराच्या ताळवेर तूप घाल्यार ताका ताजो वास येता पूण ताका तें खंय आसा तें कळना आनी तें घुस्पता. कुवाड्यांत पडिल्ल्या मनशाक ही ओपार मारतात.
‘माजराच्या गळ्यांत घांट कोण बांदतलो?’, दिसपाक सोंपी पूण करपाक कठीण अशी गजाल आसता तेन्ना ही ओपार मारतात. हे म्हणी फाटल्यान एक काणीय आसा.
‘माजराचो खेळ हुंदरा जिवार येता’, ‘माजर खेळटा पूण हुंदराचो जीव वेता’, ‘माजराचो खेळ आनी हुंदराचें मरण’ ह्यो एकाच अर्थाच्यो साबार म्हणी. व्हडले मनीस जेन्ना आपलें मन रिजयतात तेन्ना त्रास ल्हान मनशांक जाता. माजर खेळटा, हुंदराचो जीव वता सोळाव्या शेंकड्यांत म्हण्टाले.
‘माजरान गू लिपयल्या वरी’, हागल्या बरोबर ताचेर माती ओडप हो माजराचो सभाव धर्म. कोणय ल्हानसान गजाल दुसऱ्यांक सांगिनासतना दवरता तेन्ना ही म्हण वापरतात. जो आपल्या वायट कर्मांचेर पांगरूण घालता तेन्नाय ही म्हण वापरतात.
‘माजराच्या सटयेक आनी हुंदराच्या (कुकडाच्या) बारशाक’, कोणय ल्हानसान सुवाळे चुकयना ताका लेखून ही ओपार मारतात. हीच म्हण केरळ आनी कर्नाटकांत ‘माजरा सटी धरून सुण्या बारसो थातांय सोदचें’ अशी घोळटा.
‘माजराक देखिल्लो कीर’, माजराक पळोवन पोपट भिता. तेच भशेन आपल्या परस दुसरो बळिश्ट पळोवन मनीस भियेवन वता तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘माजरान दोळे धांपून दूद पियेल्ले वरी’, माजर दोळे धांपून दूद पिता तेन्ना ताका दिसता आपल्याक कोणेंच पळयना म्हण. जो मनीस आपल्यो वायट करण्यो कोणाकच कळूंक ना म्हण समजता ताका ही ओपार मारतात.
‘माजरी दांत पिलांक लागनात’, माजर आपल्या पिलांक घेवन सात कोनशे फिरयता. पिलांक दांत लागनात. भुरग्यांकूय आवयच्या तापोवण्याचो राग येना.
‘माजराचे हुंदराक धरपाचे दांत वेगळे आनी पिलांक धरपाचे दांत वेगळे’, माजरान आपल्या पिलांक दांतान धरलीं तरी ताचे दांत आपल्या पिलांक लागना. भितर एक आनी भायर एक अशा दोट्टी सभावाच्या मनशाक ही ओपार मारतात.
‘माजरा झगड्यांत सुण्यां पारपत्य’ (Arbitrator), माजरां झगडटात तेन्ना सुण्यांक निवाडो करपाक लावप. ‘हुंदरांच्या झगड्यांत माजराची साक्ष’ हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण. माजराचें आनी सुण्यांचें पटना तशेंच माजराचें आनी हुंदराचें पटना. सुण्यांचो निवाडो माजरांच्या आडच जातलो.
‘माजराक सात जीव’, माजराक सात जीव आसात अशें म्हणटात. कोणय खूबदां अपघात वा वायट जावन लेगीत जगता तेन्ना हाका माजरा भशेन सात जीव आसात काय? असो प्रस्न विचारतात.
‘सत्तर वर्सां हुंदीर खावन, माजर हाजीक गेलें’, पयलीं पापां करप आनी तीं निवारपाक पिराचीत करप अशें मनीस मानतात.
‘माजर करी एकादशी, हुंदीर मारुन भरी कुशी’, माजर भायल्यान आपूण उपास करता म्हण दाखयता आनी भितरल्यान हुंदीर खातालें. जायते मनीस भितरल्यान पाप करतात आनी भायल्यान आपून साव म्हण दाखयतात.
‘माजर गेलें लुटी आनी हाडल्यो दोन मुठी’, प्रत्तेक जाण आपले तांकी प्रमाण काम करता अशें सांगपी ही म्हण.
‘माजराक घराची याद उरता आनी सुण्याक मनशाची याद उरता’, माजर खंयूय गेलें तरी ताका आपल्या घराची याद उरता. तेच वरी सुणो कितलेय दिसांनी आपल्या मनशाक वळखुपाक शकता. सभाव धर्म.
‘माजरान वाघाक शिकयलो’, धाकटो मनीस व्हडल्याक बुद्द शिकयता तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘माजर आडवें येवप’, खंयच्याय बऱ्या कामांक वतना माजर आडवें आयल्यार तें काम जायना अशी अंधश्रद्धा आसा. एकाद्या कामांक आडमेळें आयल्यार हो वाक्प्रचार वापरतात.
‘माजर मारप’, पाप करप. माजर मारल्यार पाप घडटा आनी ते पापांचें प्रायश्चीत करपाक काशीक वच्चें पडटा असो समज आसा.
सुण्याचेर आदारिल्ल्यो साबार म्हणी आनी वाकप्रचार कोंकणी भाशेंत आसात.
‘सुणें शेंपडी हालयता, न्हय तुका, पूण उंड्याक’, आमकां दिसता की सुणें आमकां पळोवन शेंपडी हालयता म्हण पूण तें खरें न्हय. प्रत्येक जाण आपलो स्वार्थ पळोवन तसो वागता.
‘सुण्याक दिली वासरी, सुणें गांड पसरी’, दिता त्या वस्तूचो फावो तो उपेग करिना तेन्ना ही ओपार मारतात. ‘भटाक दिली वासरी, भटान केली पसरी (भट हात पांय पसरी)’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण.
‘सुण्याक विचारून भोंवडेक वच्चें न्हय’, कितें करूंक जाय तें चाकरां लागीं विचारचें न्हय. मंगळूरांतली ओपार.
‘सुण्याची शेंपडी वांकडी ती वांकडीच, ती नळयेंत घाल्यार सारकी जाता?’, मनीस त्योच त्योच वांकड्यो करण्यो करता तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘सुणें जाय म्हणून सोदूंक गेल्यारी, सुणें कांट्यार वचून हागतालें’, ‘पारादीच्या वेळार सुणें मुतूंक गेलें’, जेन्ना जाय तेन्ना, वा गरजेच्या वेळार ते गजालीचो उपेग जायना तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘सुण्याक सगळें दिल्यारय, कुळणें (कुंदळें) ल्हेवंतलें’, सुणें केन्नाच धादोशी जायना, तसोच मनीस कितलेंय खाले जेवल्या उपरांतय धादोशी जायना. हें दाखोवपी ही म्हण. ‘सुणें चाबलें म्हण सुण्याक घांस मारल्यार जाता?’, रागान राग फ़ारीक करचो न्हय अशें ही म्हण आमकां सांगता.
‘सुण्याक सगळो नाल्ल’, सगळो नाल्ल दिल्यार सुण्याक तो फोडून खावंक कळना. जे वस्तूचो कोणाक लाभ घेवंक मेळना तेन्ना ही ओपार मारतात.
‘सुण्याक मुतपाची गरज जाली, सुणें वचून कांटयेर मुतलें’, सुणें वा मनीस गरज पडटा तेन्ना कसलींय कामां करतात. त्या वेळार तांकां लज वा भीड आसना.
‘सुण्याक दिवची वाट, वायटाक करची फाट’, सुण्याचे वाटेर आड आयल्यार तें तुका चाबूंक शकता तेन्ना ताका आपले वाटेंत वचूंक दिवप बरें. तशेंच आपणे वायटाचे वाटेक ना गेल्लें बरें.
‘सुण्याची शेंपडी नळयेंत घाली तरी वांकडी ती वांकडीच’, जो मनीस रोखडोच आपल्या मूळ सभावाचेर येता तेन्ना ही ओपार मारतात. ह्या ओपारीच्या जाग्यार निखटो सुण्या शेंपडी, हो वाक्प्रचार घोळटा. अर्थ तोच.
‘सुणे भोंकले म्हण देवूळ भश्टना’, पवित्र गजाल ल्हानसान कारणान वायट जायना हें सांगपी ही म्हण.
‘सुणीं माजरां घरांत येया, आनी घरच्या मनशा भायर सरा’, संबंद नाशिल्ल्या मनशांक घरांत आपोवपाचीं आनी घरच्या मनशांक भायर धांवडावपाचें, असलें वागणें कांय मनीस करतात तें दाखोवपी ही म्हण.
‘सुण्याक पालखेंत बैसलो तरी हाडूक देखून सुणें उडी मारता’, सुण्याक पालखेंत बसचे परस हाडकाचो चड घोस्त. ज्या मनशाक उंची वस्त भोगपाची बुद्द वा संवकळ ना अशा मनशाक ती दिवन कितें उपेग हें सांगपी ही म्हण. कर्नाटक वाठारांतली म्हण.
‘भीक नाका पूण सुण्याक आवर’, भीक मागपाक भिकारी गेल्ले कडेन ताच्या आंगार सुणें येता, तेन्ना ताका भिके परस जीव म्हत्वाचो दिसता. मदत नाका पूण आडमेळें तरी हाडूं नाका हें सांगपी ही म्हण.
ह्यो आशिल्ल्यो सुणें आनी माजर हांचेर आदारिल्ल्यो म्हणी आनी वाक्प्रचार.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751