कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचांरातलीं ‘घोव आनी बायल’(4)

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

‘बायलो आनी मातये कळसो (बुडकुलो) समान,’ पयलीं अस्तुरेक कशे कुस्कुटायताले हें दाखोवपी ह्यो म्हणI. ‘बायल आनी मातये कळसो समच’, कर्नाटकांत घोळपी ह्याच अर्थाची म्हण.

-‘बायलेचे बुद्धीक भुल्लो, घरचो भंगस्ताळ केलो’, बायलांक बुद्धी उणी असो पयलीं समज आसलो. जो बायलेची बुद्धी घेता तो त्रासांत पडटा अशें सांगपी ही म्हण.
-‘बायल मितI घर आनी आवसू मिती कुळार’, बायल घर सांबाळटा आनी कुळारा आवय आसत जाल्यार धुवेची अर्थ ओपुरबाय जाता हें सांगपी ही म्हण.

• ‘बायलो आनी मातये कळसो (बुडकुलो) समान,’ पयलीं अस्तुरेक कशे कुस्कुटायताले हें दाखोवपी ह्यो म्हणI. ‘बायल आनी मातये कळसो समच’, कर्नाटकांत घोळपी ह्याच अर्थाची म्हण.
• ‘बायलांकडें गूट सांगू नाका,रायाकडें फ़ट मारुं नाका, चौगांचें उतर मोडूं नाका, अस्तुरे लागीं गूट धरना,फ़ट मारल्यार राजा ख्यास्त करतलो, चौगांचें उतर मोडल्यार लजेक पडटलो. ‘बायलांच्या तोंडांत तीळ तिंबना’, ही ह्याच अर्थाची दुसरी म्हण.
• ‘बायल नाका जाल्ल्याक ताकांत फ़ातर येता’,बायलेचेर मोग नासलो म्हणटकूच घोव नाका जाल्ल्यो कुरापती काडीत रावता. बायलेन वाडिल्ल्या ताकांत लेगीत ताका फ़ातर मेळटात.
• ‘धा जाण दादले एकेडे दीस काडटीत, दोगजण बाईलां मिती जाईना’, बायलो एकामेकांचो दुस्वास करतात. त्यो एकठांय रावंक शकना हें सांगपी ही म्हण.
• ‘तर्नी बायल पोटांत जाळ’, बायल तरणी आसल्यार तिचेर जायत्या जाणांचो दोळो आसता आनी घोवाक तिका सदांच राखची पडटा हें सांगपी ही म्हण
• ‘दिवो दिवठणी बायल अंथरुणी, दिवठणी दिवो म्हळ्यार एकाच जाग्यार आशिल्लो दिवो. तो आपल्या सरभोंवतणीच उजवाड दिता. बायल हांतरुणार आसली म्हण्टगीर ती एकाच जाग्यार आसता आनी पुराय घराक तीचो कांयच फ़ायदो नासता.हें सांगपी ही म्हण.
• ‘बायलेचें/ बायलांचें शाणेपण चुलीकडे’/’बायलांली विध्या रान्नी पोल्लांत’, चुकीच्या समजुतीचेर आदारिल्ली आदल्या काळांतली म्हण. अस्तुऱ्यो आतां सगल्या क्षेत्रांनी फ़ुडें पावल्यात.
• ‘बायलेक जायना आठ वर्सां, पाळण्या खातीर संचकारु’, ल्हानपणांत लग्न करताले त्या काळांतली ही म्हण. बायलेक आठ वर्सां जावंचे पयलींच फ़ुडले तयारेक लागता आनी भुरगें जावपाखातीर पाळण्याखातीर उश्णें दिवन बसता. संचकार- पैशे उश्णे घेवप.
• ‘बायलेगेलें हाड आनी कलवंतागेलें धाड’, बायल सदांच हें हाड तें हाड म्हणटा आनी कलवंत हें धाड तें धाड म्हणटा.अमूक धाडून दी म्हण येजमानाक सांगपाची कलवंताची रीत आनी अमुक ना तें हाड म्हण सांगपाची संसारी बायलांची पद्दत.
• ‘बायलेची हिकमत जेवण पुरयता, दादल्याचो धेंकणो तें भंगयता’, बायल आपले कुशळतायेन घर चलयता पूण घोवाक ताची पर्वा ना आनी तो वयल्यान तिचेर धेंकणो घालून घरची सवस्तकाय इबाडटा.
• ‘धुवेलो बामण गेलो पुताली बायल गेली हे वर्सा मरण बराबरी जालें’, एक वटेन धुवेलो घोव मरता, दुसरेवटेन पुताली बायल मरता. एक दादलो आनी एक बायल मरता म्हण्टगीर हिशेब सारको जालो ना? कर्नाटक वाठारांतली म्हण.
• ‘राया बायलेक़ फ़ुलां घोंसान मारीना फ़ुडें दुखलें’, राजाची राणी इतली नाजूक, तिच्या आंगार फ़ुलांचो पुंजो उडयल्यार तिका दुखलें, थोड्याश्या किरकोळ कारणाक लागून दुखपाचें नाटक करता आनी आपूण नाजूक म्हण दाखयता. एका लोककाणयेचेर आदारिल्ली ही म्हण.
• ‘राया बायलेक भिकेची आशा’, जाचे कडेन भरपूर आसा ताका भिकाऱ्यासारकें वागचेंशें दिसता.रावणाक भिकेचे दुवाळे अशेंय म्हण्टात.
• ‘हात पांय रावले, कितें करुं बायले?’ ‘हात पांय थकले (रवले,अडले) काय करूं व्हंकले?’ हातापांयांनी कांय जायना, सामको अडचला अशी स्थिती. कितें करुं?
• ‘बायले नथिंतल्यान बाण मारपी’, जांचो पराक्रम घरापुरतोच आसता तांकां उद्देशून ही म्हण वापरतात.
• ‘दुसऱ्याचे बायलेक कापड न्हेसोवंचें’, जी वस्त आपली न्हय तिचेखातीर खर्च करुन सोबितकाय कित्याक वाडोवप?
  -‘भिकूची बायल चिकू’, भिकू म्हण एक मनीस आसलो तो सामको चिकू आसलो.ताच्या वांगडा रावतगीर भिकूची बायल लेगीत चिकूपणां करता. सहवासाचो परीणाम दाखोवपी ही म्हण.
  -‘बायल दिवन बटीक हाडप’, बरी वस्त दिवन बदल्यांत हलकी वस्त हाडप. बायले नथींतल्यान बाण़ मारपी: जाचो पराक्रम घरापुरतोच आसता ताका उद्देशून ही म्हण वापरतात.
  -‘फ़ाट दुखिल्ली सांगता, बायलेन मारिल्लें लिपयता’, लजेक लागून हांगाच्यो थंयच्यो गजाली सांगून कोणूय मूळ गजाल लिपोवपाचो येत्न करता, अब्रू वाटावपाचो येत्न करता तेन्ना ही ओपार मारतात.
  -‘सोरोप म्हणूं नये धाकलो आनी घोव (बामण),फ़िरंगी (पाखलो ) म्हणू नये आपलो, सोरोप कितलोय ल्हान आसलो तरी तो आपलें चाबपाचें काम सोडीना. तसोच घोवाचेर कितलोय विश्वास दवरलो तरी तो आपले सबावाचेर वता.
  -‘हांसत्या दादल्याक आनी रडट्या बायलेक पातयेवंचें न्हय’, दादल्याचें हांसप आनी बायलें रडप अडेचें, कृत्रीम आसूं येता.म्हणून ताचेर विश्वास दवरुं नये हें सांगपी ही म्हण. हांसती बायल भुलयता आनी रडपी दादलो फ़सयता. हो ह्या म्हणीचौ दुसरो एक अर्थ.
  -‘शिताक एक नुस्तें बायलेक एक घोव, आदले समाजीक प्रथे प्रमाण बायलेच्यान एकूच फ़ावट लग्न जावंक येतालें. जशें एका शिताक एक नुस्तें.
  -‘दुडू गांठीक बायल कुशीक’, दुडू आनी बायल जण एकल्याचे कुशीक आसूंक जाय हें सांगपी ही म्हण.
  -‘दुबळ्याची बायल देसाची’, दुबळ्याची बायल सगळ्यांची सेवा-चाकरी करता. आपलें पोट भरुंक जंय-थंय काम करुंक पावता.
  -‘बायल गेल्याऱ दुसरी मेळटा आवय गेल्यार दुसरी मेळटा?’ मनशाक एकूच आवय आसता. ती मेल्यार दुसरी मेळना. पूण बायल मेल्यार दुसरें लग्न जांवक येता.
  ह्यो आसल्यो ‘घोव आनी बायल’ हांचे संबदीत कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचार.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751