कोंकणी म्हणी आनी वाक्प्रचारांतले ‘दोळे’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

फटीं हांव आनी म्हजो आमीग सकाळ फुडें म्हापश्यां कोणाक तरी मेळपाक गेल्ले. येतना वेळ जालो आनी वेल्यान ‘ट्राफीक जॅम’. आमकां आगशे पावसरच दनपारचीं दोन जालीं. पोटाक चुरचुरून भूक लागिल्ली. म्हजो आमीग म्हणूंक लागलो “फुडें आनीक ‘ट्राफीक जॅम’ मेळ्ळ्यार आमी मडगांवां कितल्यांक पावत तें सांगूक नज. हांगा एके कडेन बरी ‘रायस-प्लेट’ मेळटा, हांगाच जेवया”. आमचे मुखार दुसरो आनीक उपाय नासलो. हांवें बरें म्हणलें. मोटार ताणें एका ल्हानशाच हॉटेला मुखार थांबयली. हॉटेलांत भितर सरून म्हज्या आमिगान दोन ‘रायस – प्लेटीं’क ओर्डर दिली. हांव हात धुवपाक म्हण बेसिना कडेन गेलों. बेसीन किचनांक तेंकुनूच आसलें. हांवें भितर किचनांत पळयलें. भितरलो तो देखाव पळोवन म्हजें आंग शिरशिरलें. हांव हात धुवन येतगीर ती गजाल म्हज्या आमिगाक सांगली. ताणें म्हणलें चडशा अशा हॉटेलांच्या किचनांत अशेंच आसता. इतल्यान आमच्यो ‘रायस- प्लेटी’ आयल्यो. हांव जेवपाक अनमनपाक लागलों. म्हजो आमीग म्हाका म्हणूंक लागलो “येदोळ कितें पळयलां तें विसर आनी जेवपाक लाग. जाणा मरे ‘दोळ्यां आड मसण पाड’!”
तेय परिस्थितींत म्हाका ताणें वापरिल्ले म्हणीची लक्तुबाय दिसली. आमचे थंयचे परिस्थितीक ‘मुदयेर थीक’ कशी ती म्हण!
आपल्या दोळ्यां सामकार ज्यो गजाली जातात त्यो आमी पळयतात, ताचेर विचार करतात आनी बऱ्यो काय वायट तें थारयतात आनी खातात जावं वापरतात. पूण थोड्यो गजाली आमच्या दोळ्यां आड घडटात. त्यो आमकां दिसनात आनी आमी ताचेर कसलोच विचार करिनात. देखीक हॉटेलांतली खंयचीय खावपाची वस्त घेवं येता. ती कोणें केल्या, खंयच्या आयदनांत केल्या, खंयचें तेल वापरलां आनी कसल्या वातावरणांत केल्या हाचेर आमी विचार करिनात. ती वस्त एका बऱ्या युनिफॉर्म घाल्ल्या वेटरान सुंदर प्लेटींत घालून हाडटकच आमी ताचेर तुटून पडटात. त्या वेळार हे ओपारीचो अणभव येता. मराठींत ताका ‘दृष्टी आड सृष्टी’ अशें म्हणटात.
कोंकणींत दोळ्यांचेर खूब म्हणी आनी वाक्प्रचार आसात.
कोंकणींतली एक फामाद म्हण म्हणल्यार, ‘दुसऱ्याच्या दोळ्यांतलें किसळ दिसता, आपल्या दोळ्यांतलें मुसळ दिसना’. सोळाव्या शेंकड्यांत ही ओपार अशी मारताले, ‘दुसऱ्याल्या दोळ्यांत किसळ दिसता आपल्या दोळ्यांतलें खांडनें (कांडण) दिसना’. खांडणे (कांडण) आनी मुसळ एकच. ही ओपार जेजूच्या उतरां वयल्यान आयल्या, ‘दुसऱ्याच्या दोळ्यांत कुसकूट काडूंक आनी आपल्या दोळ्यांतल्यो कामीं विसरूंक’. ‘आपल्या दोळ्यांत पाटी आसा ती दिसना, दुसऱ्याच्या दोळ्यांत कुसकूट आसा तें दिसता’. दुसऱ्याचे बारीक सारीक दोश दिसतात, आपले आनी आपल्या मनशांचे व्हड दोश दिसनात, असो हे म्हणीचो अर्थ.
‘दोळ्यांचें तें खरें, कानाचें तें फटकिरें’, आपल्या दोळ्यांनी पळयल्या शिवाय दुसऱ्याचें आयकूचें न्हय. जण एकल्यान सत तपासून पळोवंक जाय. अशें आमकां ही ओपार सांगता. ही ओपार सगळ्या भासांनी मेळटा.
‘दोन दोळे शेजरा, भेट जायना संवसारा’, जशे दोन दोळे एकामेकांक लागीं आसुनूय ते केन्नाच एकामेकांक मेळनात, तशेंच शेजारा आसून लेगीत शेजारी एकामेकांक मेळनात, एकामेकांक मोग दाखयनात तेन्ना ही ओपार मारतात. हीच म्हण ‘दोळ्या दोळ्याक भेट ना, शेजरा आसून गुर्तू ना’, अशी कर्नाटक वाठारांत चलता.
‘दोळे आसतना, दिश्ट ना’, मनशा कडेन सगळेँ आसतना कांयच करूंक सोदिना ताका ही ओपार मारतात.
‘दोळे पापी, जीव सुवार्थी’, म्हणल्यार लोभ अनावर जावप. दोळ्यांक सदांच विलासी, कामूक अशें मानतात. दोळ्यांक वायट बरें सगळेंच पळोवचेंशें दिसता. सगळ्यांत पयलीं पाप करतात ते दोळे. म्हणून जीव हो सदांच स्वार्थ पळयता. जिवाक सगळें आपल्याकच मेळचेंशें दिसता अशें सांगपी ही ओपार.
‘दोळे आसून दिसना, कान आसून आयकना’, कोणय कसलेंय काम वा अरिश्ट चुकोवंक सोदता तेन्ना तो आपणें पळोवंक ना वा आयकूंक ना अशें करता ताका लेखून ही ओपार मारतात.
‘दोळे फुटल्यार हिशेब बुडटा?’, दोळ्यांनी दिसना जालें तरी हिशेब फट जायना. खरें तें खरेंच हें सांगपी ही म्हण. कोणा कडल्यान घेतिल्लें रीण आपल्याचेर कसलेंय अरिश्ट आयलें तरीय तें पावोवंकच जाय असो हे म्हणीचो अर्थ.
‘दोळ्यांत रगत नाशिल्ल्याक सूख दुख्ख सांगचें वे?’, दोळ्यांत रगत नाशिल्लो म्हणल्यार एकदम अलिप्त मनीस जाका दुसऱ्याच्या बरें वायटाचें कांयच पडिल्लें नासता. अशा मनशाक आपलें सूख-दुख्ख सांगून कांयच उपेग नासता हें सांगपी ही म्हण. कर्नाटक वाठारांतली ही कोंकणी म्हण.
‘दोळ्यांत कोयर पडल्यार कानांत फूंक मारता’, रोग एके कडेन आनी उपाय भलतेच कडेन करपी मनशाक ही ओपार मारतात. हीच म्हण ‘दोळ्यांत कोयर, गांडीत फूंक’ अशीय घोळटा.
‘दोळ्यांतलें काजळ चोरपी’, दोळ्यांतलें काजळ चोरप ही भोव कठीण गजाल. खांप्या चोराक लेखून ही ओपार मारतात.
‘दोळ्यांत खवळां आयिल्ल्या भशेन करप’, एकदम श्रीमंती आयिल्लो मनीस गर्वान दुसऱ्या कडेन लक्ष दिना असल्या मनशाक ही ओपार मारतात. हीच म्हण ‘पाटलेंत नुस्तें आसतकच नुस्तेंकान्नीच्या दोळ्यार खवळां येतात’, अशीय घोळटा. अर्थ वयर सांगला तोच.
‘दोळ्यांक उदक लावन फटी सांगता’, वायट कर्म करतगीर शुद्धी खातीर दोळ्यांक उदक लायतात. फट सांगप आनी दोळ्यांक उदक लावन मेकळो जावप. हाचे वयल्यान दोळ्यांक उदक लावप म्हणल्यारूच फट सांगप असो ताचो अर्थ जालो. दोळ्यांक उदक लावप हाचो अर्थ फडपुशीं, दुसऱ्याक दाखोवपा खातीर कामां, असोय अर्थ लायतात. पुजे पयलीं दोळ्यांक उदक लायतात. तितलेंच करून पुजा सोंपोवप असो ताचो भावार्थ.
‘दोळे धांपल्यार रात जाता?’, थोडे खंयचीय गजाल घडटा तेन्ना ती आडनदर करतात, ती जावंकच ना म्हण भासयतात. पूण ती गजाल घडटाच. कसलेंय वायट येता तें दोळे धांपले म्हण पयस वचना अशें ही म्हण आमकां सांगता.
‘दोळ्यांक लागपाचें भोंवयेक लागून गेलें’, व्हड लुकसाण जावपाचें तें जेन्ना ल्हान लुकसाणान निभावता तेन्ना ही ओपार मारतात. दोळो गेल्यार परतो मेळना वा दोळ्याक दुखापत जाल्यार ती सारकी जावपाक खूब वेळ आनी पयसो लागता. पूण भोंवयी गेली जाल्यार परती येवंक शकता. ‘दोळ्यांर आयलें फाटीर गेलें’, हिवूय ह्याच अर्थाची दुसरी एक म्हण.
‘कावळ्याचो दोळो तवश्यार, माजराचो दोळो भोपश्यार’, कावळ्याक तवशें आनी माजराक भोपशें (बारीक नुस्तें) आवडटा. जण एकलो आपल्याक आवडटा ते वस्तूचेर दोळो दवरून आसता तें सांगपाक ही म्हण वापरतात. सोळाव्या शेंकड्यांतली ही म्हण.
ह्या दोळ्यांचेर साबार वाक्प्रचार आमकां मेळटात.
1) दोळो आसप: एकाद्री वस्त आपल्याक मेळची अशी आस्त बाळगप.
2) दोळे उगडना: अती गर्व जाल्ल्या मनशाक फुडलें-फाटलें कांयच दिसना.
3) दोळो चुकोवप: नदर चुकोवप, नदरेक पडप ना.
4) दोळो दवरप: नदर दवरप.
5) दोळो लागप: लकणी येवप.
7) दोळे उगडप: सावचीत जावप.
8) दोळे मोटे करप: रागान पळोवप.
9) दोळे भरून पळोवप: आस सोंप मेरेन पळोवप.
10) दोळ्यांच्यो वाती करप: खूब कश्ट करप.
11) दोळे मोडप: खुणो करप.
12) दोळ्यांत तेल घालप: जागरूक आसप.
13) दोळ्यांतल्यान देंवप: मनांतल्यान देंवप.
14) दोळ्यांर कातडें ओडप: पळोवंक नाशिल्ले भशेन करप.
15) दोळ्यांत माती पडप: दुस्वास करप.
16) दोळो उगडना जावप- बेशुद्ध वा गाढ न्हिदेंत आसप, गर्व जावप.
17) दोळे धांकप- मरप; दुर्लक्ष करप.
18) दोळे निवळप- दोळे स्वच्छ जावप, तकलेचो भ्रम उतरप.
19) दोळे फिरप- चड अजापान मनाक धक्को बसप.
20) दोळे फुटप- दुसऱ्याचें बरें जाल्लें सहन ना जावप, मत्सर जावप, आंदळो जावप
21) दोळे फोंडांत गेल्याती- दोळे खोल गेल्यात (1556 वर्सांतलो कोंकणी वाक्प्रचार)
22) दोळे फुटको- आंधळो, दुसऱ्याचें बरें जाल्लें सोंसना असो.
23) दोळेभर वा दोळे भरून पळोवप- व्हड मायेन वा चड कौतुकान पळोवप.
24) दोळे भेट- खीणभर पळोवप.
25) दोळ्यार हात काडप; हातार दोळे काडप- हातचलाखी करप, फसोवप.
26) दोळे येवप- उश्णतेन दोळे सुजप, दोळे तांबडे जावन दुखप.
27) दोळे वरशे करप- बेशुद्ध पडप.
28) दोळे वाटारप- रागार जावप.
29) दोळ्यां आड- अफर्की, नदरे आड.
30) दोळ्यां मुखार काळोख येवप- अशक्ततायेन कांय दिसना जावप.
31) दोळ्यांत प्राण हाडप- जीव वचपाचो प्रसंग येवप.
32) दोळ्यांत फूल पडप – दोळ्यांत मोती बिंदू जावप.
33) दोळ्यार येवप- गर्व जावप.
34) कावळ्या दोळो कसो – नितळ वस्त
ह्यो आसल्यो दोळ्यांचेर आदारिल्ल्यो म्हणी आनी वाक्प्रचार.

सखाराम शेणवी बोरकार
9923306751