काळजांतल्या उमाळ्यांक वाट दिता ‘जीण जाली कस्तुरी’

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

नूतन साखरदांडे हांचें ‘जीण जाली कस्तुरी’ ह्या कविता संग्रहांतल्यो कविता म्हणल्यार काळजांतल्या सूख-दुख्खांचो पुंजुलो. आत्मसोदाचो थाव घेवपी ह्यो तांच्यो कविता. आधुनीक काळांतल्या बदलांचो परिणाम मांडटनाच एक बायल म्हणून जगपाचो संघर्श तांच्या कवितेंतल्यान मुखार येता. संवसाराच्या चाकां सकयल चिड्डून वचपी बायलेच्या मनांतली खंत आनी तिच्या जिणेंतली व्यथा कवियित्री प्रभावीपणान मांडटा. मोगाचो विशय मांडटना निराश सुरांत लेगीत एक आशेची कीट तिच्या कवितांनी दिसून येता. सैमांतल्या वेगवेगळ्या घटकांक अलंकाराचो शालू न्हेंसोवन एक वेगळेंच चित्र आमच्या दोळ्यां मुखार कवियित्री उबें करता.
‘जीण जाली कस्तुरी’ ह्या माथाळ्या खाला कविता ही ह्या झेल्यांतली पयली कविता.
मध्यानरातीं पेटले दिवे
अंतर्मनां पर्जळ्ळीं
पांजऱ्यांतले प्राण-पारवे
सुटले सगळे जळींमळीं
एकदाचो सूर्य मावळ्ळो की घरांत दिवो पेटोवप ही आमची भारतीय परंपरा, आमची लागणूक. “तमसो मा ज्योतिर्गमय” ह्या श्लोका प्रमाण दिवो आमकां काळखांतल्यान उजवाडा कडेन व्हरपी प्रवास सुचयता. दिवें आपसूक पेटनात, तांकां पेटोवचें पडटा. आनी हे कवितेंत दिवें रोखडेच पेटनात. तें पेट्टा म्हणसर मध्यानरात जाता. तें पेटलें उपरांत ह्या दिव्यांच्या गुणांतल्यान अंतर्मनां पर्जळ्ळी आनी पांजर्यातलें प्राण-पारवे जळींमळीं सुटलें अशें कवियित्री म्हणटा. मनशाची जीण अशींच, खंयची गजाल सापसाप घडना. वेळ वता, कश्ट करचे पडटात आनी निमाणे कडेन ती गजाल साध्य जाताच अशें कवियित्री सुचयता. शब्द अलंकार वापरून खूब सुंदर रितीन ह्या कवितेची फांती गुंतल्या.
पावसाच्या दर एका थेंब्या वांगडा मनांतल्या भावनांचो एक वेगळोच खेळ सुरू जाता. नूतन साखरदांडे हांच्या कवितांनी पावस केन्ना काळजांतली उमेद पेरता तर केन्ना जिणेंतल्या एकसुरपणाची, विरहाची तशेंच संघर्शाची खोल व्यथा जागी करता. सुखाच्या थेंब्या वांगडा दुख्खांची वावझड मारपी साखरदांडे हांच्यो ‘पावस’ ह्या विशया वयल्यो कविता ह्या संग्रहांत आसपावतात त्यो अश्यो-
फातोडेचो पावस तुजी
याद जागयता
चान्न्या राती पावस
मना मोगरी फुलयता (पावस मनांत)
आयज खुब दिसांनी
व्हडली दडक आयली
आनी तुज्यो यादी
वस जावन
म्हजे घरार पडत रावल्यो (पावळी)
अपुरबायेचें घर म्हजें मोडूं नाका रे
पावसा पावसा घोग्यांनी पडूं नाका रे (पावसा पावसा)
केन्ना केन्ना भोंवतणची परिस्थिती वा वातावरण काळजाचेर असो घाव घालता की मनांतलें दुख्ख उतरांनी भायर सरपाक भियेता. तेन्ना कांय गजाल्यो मनांतूच उरतात हें कवियित्री ‘मनांतली काणी’ आनी ‘मनांतली काणी मनांतूच उरली’ ह्या कवितेंच्या माध्यमांतल्यान काय प्रतिकां वापरून सांगता-
एका दिव्याक पेटचें आसलें / एका वातीक जळचें आसलें
दिव्यांत तेल घालचें उल्लें / वातीचें नशीब कोनश्याक उल्लें ( काणी मनांतूच उरली )
एका बायल कवियित्रीच्या कविता संग्रहांत अस्तुरी ना येवप हें हय न्हयशें अशक्यच म्हणपांत खरें. नूतन साखरदांडे हांच्या कवितेंत अस्तुरी केन्ना केन्ना मोगिका जावन येता तर केन्ना एक सोशीक अस्तुरी जाल्यार केन्ना एक आवय. जेन्ना ती एक आवय जावन येता तेन्ना ती म्हणटा-
म्हजें स्वत:चें विश्व निर्माण करतना
हांव म्हजे म्हाकाच विसरतां
तेन्ना तुमची याद म्हाका कशी उरतली ?
सकाळचें म्हजें लक्ष आसता फकत कामाचेर
आनी घडयाळीच्या कांट्याचेर (म्हज्या माणकुल्यांनो)
हांगां ही आवय काळजांतली निरशेणी व्यक्त करता. तिका आपल्या भुरग्यांक जो वेळ दिवंक जाय, जी माया लावंक जाय तें ती करूंक पावना. कारण ती ह्या धावत्या युगाच्या जंजाळांत फसल्या. अश्या तरेचें समान सूत्र आमकां माया खरंगटे हांच्या ‘कांटयाळे हार’ ह्या कथेंत ‘रमा’ पात्रावरवीय पळोवंक मेळटा.
जाल्यार दुसरे वटेन…आयच्या काळांतलें कांय आडवाद सोडलें जाल्यार दर एका लग्न जाल्ले बायलेक आपणें एक आवय जावचें, आपणाक आवयपण भोगूंक मेळचें असो एक हावेस आसताच आसता. पूण काय जाणांच्या पदरांत तें सूख आसना वा तो खीण खूब उसरा येता. त्या खिणाची वाट पळोवपी बायलेची अवतिकाय कवियित्री प्रतिकात्मक नदरेतल्यान मांडटा-
आमच्या पोरसांत एक झाड आसा
आतां जायतीं वर्सां जालीं
ताका एकुय कळो आयलो ना
ताका एकुय फूल फुल्लें ना
तरी तें झाड जियेता
कित्याखातीर ?
एकाच कळयेखातीर
एकाच फुलाखातीर
तेवटेन तें झाड
हेवटेन हांव (वाट )
अशे तरेन ह्या कविता संग्रहांत अश्यो दोन प्रकाराच्यो आवयो चित्रायल्यात. एकल्याक आवय जावपाची तळमळ जाल्यार दुसरेक आवय जावन लेगीत आवयपण न भोगपाची खंत.
‘आमी म्हण नवें कितें केलें?’ ह्या कवितेच्या माध्यमांतल्यान कवियित्री खंत उक्तायता. दिसपट्ट्या जिणेच्या कामांत घुस्पून उरपी बायलांची व्यथा कवियित्री मांडटा. ह्या बायलांचेय काय हावेस आसतात पूण आपल्या जिणेच्या नात्यां-बंधनांत, दिसपट्ट्या वावरांत हें सगळें हावेस मातयेभरवण तेन्ना कवियित्री म्हणटा-
आमी म्हुण नवें कितें केलें ?
उबाल्ले मात सपनांचे दोंगर
आनी आमचे खुबशे संकल्प
पूण खंयचेकडेन कांय ना
तशेंच ‘रगत आतां व्हांवचना’ ह्या कवितेंत ती म्हणटा-
खंय शेणल्या स्फुर्त म्हजी
सोदू सोदून मेळना
करपासारखें जायतें आसा
हातांत कांय घडचना
ह्या कविता संग्रहांत मोगिका एका बाविल्ल्या फुलावरी दिसता. ती आपल्या मोगीच्या यादीन खरशेल्या. मोगाच्या उजवाडा खातीर काळखांत बसून ताची वाट पळयता. मोगाचें उत्फर्कें निराश सुरांतल्यान व्यक्त करतना ती म्हणटा-
काळजांत मोग कोणाकोणाक जाय ?
आपल्याच मनशांचे घायार घाय (काळजांत मळब)
मन म्हजें सामकें पिशें
मनातळा भोवरेता
तुजें म्हजें मोगा बंध
परते-परते सांसपिता (मन म्हजें)
तूं वचतसावन
म्हजीं दुखां म्हाका वेंग मारून आसा
तांकां पयसावचीं अशें तुका दिसना ?(तूं वचतसावन)
कोंब्या सादार पापणी तेंकयली
तुज्या चिंतनानी रात जागयली (कोंब्या सादार)
‘सूर्य’ ह्या सुत्राक धरून संग्रहांत आशावाद आनी निराशावाद दोनूय उक्तायिल्लो दिसून येता. ‘मागणें’ ह्या कवितेंत कवियित्री म्हणटा-
सुर्या सुर्या / म्हाका तुजो उजवाड दी
संवसारांतल्या सगळ्यांखातीर
तुजें म्हाका जळप दी
जाल्यार ‘एक दिस’ हया कवितेंत ती म्हणटा-
एक दिस म्हण्टा म्हाका
जळत राव जळत राव
हेरांच्या खोश्येखातीर
कूड तुजी झरयत राव
वय वाडत वता तशें जायतें अणभव तशींच कांय यादीं पदरांत येतात. तातूंतल्यो कांय कवितेच्या माध्यमांतल्यान सांगप जाता. तशेंच भुरगेपणांतल्यो यादीं कस्तुरे वरी काळजांत घमघमतात. ह्योच यादीं कवियित्री अपल्या ‘म्हजें भुरगेपण’ हया कवितेंत मांडटा. तेंच बरोबर कांय समान सुत्री काव्य मालिका आमकां तांच्या ‘वोंवळां’ आनी ‘बाबुच्यो कविता’ ह्या कवितांच्या माध्यमांतल्यानय पळोवंक मेळटात.
एकंदरीत सांगचें जाल्यार ‘जीण जाली कस्तुरी’ हो कविता संग्रह वेगवेगळें उमाळें घेवन फुडें येता. कवियित्री नूतन साखारदांडेन ह्या कविता संग्रहाच्या माध्यमातल्यान जिणेंतली सूख-दुख्खां सोंसपी, मोगान फुलपी आनी मोग पयसावल्यार निराश जावपी अस्तुरेचीं विंगड विंगड भावचित्रां मांडल्यात. फुलां सोडून काट्यांची वाट वेंचपी अस्तुरी (संदर्भ कविता – ही वाट सोंपचीचना) तशीच समाजा खातीर आपलीं दुख्खां लिपोवन संवंग रंगोवपी(संदर्भ कविता – ‘नाटक’ आनी ‘संवंग’) एक लाचार पूण कणखर बायल मनीस
लेगीत दिसून येता. ही कस्तुरी जीण
स्वता जळत आसली तरी आपल्या
काव्यातल्या गंधान वाचकांच्या मनांत एक कायमचो परमळ पसरून वता अशें म्हणल्यार अतिताय जावची ना.

दिया सावंत