कालचक्र आनी कॅलेंडर

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

न वें वर्स 2026 लागलें. जि‍वितांतले सगळे वेव्हार सदांभशेन चलतलें. पूण नव्या वर्साचो एक बदल मात करचोच पडटा, नवें कॅलेंडर वण्टीर लागता. कॅलेंडर म्हणजे दीस, सप्तक, म्हयने अशे वांटून घाल्लो कालचक्राचो एक वस्तुकी तक्टो आसा. पूण इतल्यानच ताचें मोल जायना. ताचे वयल्यान रुतू, सण, चंद्र-कला, गिराणां, लग्न मुहूर्त तसेंच हेर विधी थारायतात. हो तक्टो ज्योतिश- शास्त्र (आतांचे खगोलशास्त्र) आनी गणीत हांचे आदारान तयार करतात. तशें पळोवंक गेल्यार कॅलेंडरांतली काल गणना अचूक जावंची म्हणून खगोल शास्त्राची प्रगती जावपाक पावली. मुखेल करून शेतकाम आनी हेर वेवसाय, वेपार अश्या अर्थीक, वेवहारीक, संस्कृतीक, धर्मीक, समाजीक कामा खातीर कालगणतेची गरज म्हत्वाची जावपाक लागली. आतां तर विज्ञानीक प्रगतीक लागून अत्यंत अचूक अश्या कालगणनेची गरज जाल्या आनी हें क्षेत्र विज्ञानाचे एक म्हत्वाचें आंग जालां. कशें तें फुडें वाचतले.
पुर्विल्ल्या तेंपार काळ मेजपाची साधनां नाशिल्लीं. तरी सैमीक कालचक्रांचेर कालगणना करताले. धर्तरी आपल्या उत्तर- दक्षीण आसाचेर (axis) घुंवता. ताचे वयल्यान दीस- रात थारल्यात आनी चंद्राच्या कलां खातीर उमास- पुनव घडटात. ताचे वयल्यान चांद्र- म्हयनो (चांद्र मास) थारायला. इंग्रजींतलें ‘मन्थ’ हे उतर ‘मून’ हाचे वयल्यान आयलां. तिसरें म्हत्वाचें कालचक्र ‘वर्स काळ’. धर्तरी सुर्या भोंवतणीं फिरता. पूण धर्तरेचो आस तिरपो आशिल्ल्यान उत्तरायण- दक्षिणायन अशें सुर्याचें भ्रमण जाता. ताकाच लागून धर्तरेर रुतू घडटात. उत्तरायण- दक्षिणायन ह्या भ्रमणाचो एक फेरो पुराय करपाक जो काळ लागता ताचेर ‘रुतू-वर्स’ थारायलां तशेंच वर्साचो काळ थारावपाच्यो हेर पद्धती आसात. पूण सगळ्या कॅलेंडरांत वर्साचो काळ रुतू वर्साचेर धरतात.
धर्तरी सुर्या भोंवतणीं एका वर्तुळांत (थोडेशें लंब- वर्तुळ) फिरता, पूण धर्तरेर रावन आमकां सूर्य मळबांतल्या तारामंडळांतल्यान फिरता असो भास जाता. मळबांतल्या एका तार्‍या सावन सुरुवात करून परत तेच तार्‍या कडेन पावता तेन्ना एक कालचक्र पुराय केलें अशें जाता. ताका ‘नक्षत्र वर्स’ म्हणटात. पुर्विल्ल्या ज्योतीश पंडितांनी सोयी खातीर मळबांतल्या सूर्य भ्रमणाच्या मार्गाचे 12 समान वांटे करून, तांकां ‘रास (राशी)’ अशें म्हणलें. राशी बारा आसात. मेष, वृषभ, मिथून अशीं तांची नांवां. जेन्ना सूर्य एके राशीची शीम हुपून दुसरे राशींत वता ताका हिंदू पंचांगात संक्रमण म्हणतात. ताच्या वयल्यान ‘संक्रांत’ हें उतर आयलां. जशी मकर संक्रांत इंग्रजी कॅलेंडरा प्रमाणें थारावीक तारखेक येता तेच तरेन बाराय संक्रांती थारावीक तारखेकच येतात. पूण त्या विशीं आमी खाशेल्यो विधी मानिनात म्हणून तें आमचे मतींत येना. तरी मेष संक्रांत एप्रिलाच्या 13- 14 तारखेक येता. पंजाब, बंगाल व ओरिसा भागांत ‘वैशाखी’ तर केरळांत ‘विशु’ म्हणून नव-वर्स मनयतात. ‘मेष संक्रांती’ सावन राशी चक्राचो फुडलो फेरो सुरू जाता.
पूण ह्या सगळ्या कालचक्रां मदीं एकसुत्रताय घडोवन हाडपाक बरेंच कठीण वता. ज्योतीश-पंडीत आनी गणितज्ञांक मुखार हेंच तर मुखेल आव्हान आशिल्लें आनी आजूनय आसा. मुखेल करून दीस आनी राती सदांच एकसारक्यो नासतात. ते खातीर लांब काळाचीं निरिक्षणां करून दिसाचो सरासरी काळ घेतात. तशेंच उमास ते पुनव हो चांद्र म्हयन्याचो काळ 30 दीस असो पुराय संख्या येना. तर लागीं लागीं 29.5 दीस असो अपुर्णांक आसा. ते खातीर आलटून पालटून 29 आनी 30 दिसांचे म्हयने घेवचे पडटात. तेच तरेन रुतू वर्साचो काळ सुमार 365.25 दिसांचो असो अपुर्णांक येता. म्हणून वर्साचे 365 दीस घेवन दर चार वर्सांनी 1 दीस वाडोवन वर्साचे 366 दीस करचे पडटात. ताकाच ‘लीप वर्स’ म्हणटात. 2024 लीप वर्स आशिल्लें. आतां फुडलें 2028 वर्स ‘लीप’ आसतलें.
मकर संक्रांत 14 जानेवारीक मनयतात. वयर सांगलां ते प्रमाणें ही तारीख इंग्लीश कॅलेंडर प्रमाणें येता. पूण विधी प्रमाणें मकर संक्रांतीक उत्तरायणाचो आरंभ जावपाक जाय. पूण उत्तरायण तर 21 डिसेंबराक जावन गेलें. ताचे फाटलें मुखेल कारण उत्तरायण ‘रुतू कालचक्र’ प्रमाण घडटा आनी संक्रांत ‘नक्षत्र वर्सकाल’ प्रमाण घडटा. ज्योतीश-पंडितांनी कॅलेंडराचो जेन्ना आरंभ केल्लो तेन्ना ह्यो दोनूय घडणुको जुळून येताल्यो. आतां तातूंत बदल जाल्यात.
कॅलेंडराक पयलीं सावन धर्मीक आनी समाजीक म्हत्व आसा. धर्मीक परबो मनोवपाक कॅलेंडराची गरज लागताली. ते खातीर प्रत्येक धर्माचें कॅलेंडर वेगळें आसा. हिंदू कॅलेंडराक पंचांग म्हणटात. पूण सदच्या वेवहारांत संवसारभर जें कॅलेंडर वापरतात जाका सरसकट इंग्लीश कॅलेंडर म्हणून वळखतात, तें ‘ग्रेगोरिअन कॅलेंडर. ताचे फाटली वेगळी कथा आसा.
सुरुवेक सांगलां ते तरेन पयलींच्या तेंपार कॅलेंडराचो उपेग फकत समाजीक, वेवहारीक आनी धर्मीक पुरतो आशिल्लो. देखीकः पावसाचे दीस केन्ना येतले. चवथ, दिवाळी, ख्रिसमस, ईद ह्यो परबो केन्ना येतल्यो? जात्रा- फेस्तां केन्ना मनोवपाची? हें सगळें आदीं कळपाची गरज आसताली. तशेंच दीसपट्टें अर्थीक आनी प्रशासकी वेवहार दवरपाक आनी आधुनीक उदरगतीक लागून कॅलेंडराचें म्हत्व वाडत गेलें. आतां तर आधुनीक विज्ञानीक आनी तंत्रीक साधनां खातीर देखीक; मोबायल, अंतरीक्ष शास्त्र, इंटरनेट, जीपीएस् (सॅटलाईट नॅव्हिगेशन) आदी आधुनीक सुविधां खातीर सामको सुक्षीम आनी अचूक काळ मेजपाची गरज जाल्या.
1958 त अणू घडयाळीचो सोद लागलो आनी कालगणना क्रियेंत व्हड क्रांती घडून आयली. अणू घड्याळी 30 कोटी वर्सांत 1 सेकंद इतलीं अचूक आसात. तशेंच सौर काळ आनी अणू काळ हांचे मदीं फरक पडटा. जर हें अशेंच चालू दवरल्लें तर सादारण 82 वर्सांनी 1 मिनीट फरक पडटलो. आधुनीक यंत्रणेक लागून जगभर एकसमान काळ आसप गरजेचें जालां. ताचेर उपाय म्हणून ‘लीप’ सेकंद घालपाची तजवीज केल्ली. 30 जून 1972 त पयलो लीप सेकंद आशिल्लो. 31 डिसेंबर 2016 वर्साचो 27 वो आशिल्लो. आतां ह्या प्रक्रियेक तात्पुरती स्थगिती दिल्या. सांगपाचो मुद्दो म्हणल्यार, आधुनीक विज्ञाना खातीर अचूक कालगणनेची गरज निर्माण जाल्या.
विज्ञान दिसान दीस उदरगत करीत आसा. तें प्रमाणें आमची बुदवंतकाय वाडटली असो नव्या वर्साचो संकल्प करुया.