कामत दे असोळणा – कोंकणीचो निस्वार्थी सेवक

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

रमाकांत बाबुसो कामोतीं 29 मे 1924 दिसा साश्टीच्या असोळणें गांवांत जल्मलो. पालकार ताणें कामत दे असोळणा, हें नांव घेतलें. तो एक भोव अणभवी आनी शिस्तीचो. तियात्र पालका वयल्या थोडे भोव तियात्रिस्तां मदलो एक उत्कृश्ट तियात्रिस्त. तियात्र पालकाक ताचें खूब योगदान आसा. तो कांतार गावूंक पालकार भितर सरताच ताका ताळयांच्या घणघणान प्रेक्षक येवकार दिताले. गीत गायताना ताका आपली अशी एक खेरीत शैली आनी झेत आसलो. तियात्रांनी कोंकणी-इंग्लेज ‘ओपनिंग कोरस’ गावंक दिगदर्स्पी ताका पयलो वेंचून काडटाले. ताणें जायत्या नव्या तियात्रिस्तांक पालकार चडूंक मजत केली, तांतलो एकलो म्हणल्यार कोंकणी पालकाचो जादुगार, एम. वॉयर. एम. बॉयराक पयलेच खेपेक पी. टी. भंगवादी पालकार हाडपी आसा कामत दे असोळणा.
शिक्षीत, शिस्तीच्या आनी मान-रेस्पेताच्या घराण्यांतलो आशिल्ल्यान तियात्रांनी न्हेसूंक ताका घरच्यांचो खूब विरोध आसलो. पूण तियात्र पालकार चडूंक कामाताक मात अभिमान भोगतालो देखून तो सगळ्या विरोधांक तोंड दिवन फुडें गेलो आनी कोंकणी पालकाची ताणें समर्पीतपणीं सेवा केली. तियात्रांनी न्हेसता म्हण ताका घरांतलो भायर लेगीत घातलो. दाणगेपणार (तरणाटेपणार) थोड्या काळाक तो सेरावलीं आनी मुंगूल हांगा राबितो करून आशिल्ल्यान हांगा तियात्र करपी तरनाट्यां कडल्यान ताका तियात्रां विशीं आवड लागली.
मुळावें शिक्षण ताणें मराठींत घेतलें. उपरांत पुर्तुगेजींतल्यान शिक्षण घेवन इन्स्टिट्यूट आबादे फारिया हांतल्यान लिसिवांचें शिकप पुराय केलें आनी तो फुडें मडगांवच्या पॉप्युलर हायस्कुलांतल्यान एसएससी पास जालो. नोकरे खातीर तो मुंबयंत गेलो.
दुसऱ्या विश्व झुजा वेळार कामत दे असोळणा मुंबयच्या सशत्र दळांत (armed forces) भरती जालो. एक दीस ताका फौजे वांगडा बर्माच्या रंगून वाठारांत वचपाचो हुकूम आयलो. हें आयकून थंय वच्चे आदले राती ताणें ठाणांतल्यान पळ काडली पूण राखणदारान ताका धरलो. कशेय परीं राखणदाराचे पांय पडून तो सुटलो आनी तेच राती गोंयांत येवंक गाडी धरली. केसल रॉक पावतच ताका सीआयडी अधिकार्‍यान परत धरलो. कामातान जरी आपली फौजेची वर्दी बदलिल्ली तरी मोचे बदलूंक नाशिल्ल्यान त्या अधिकार्‍याक दुबाव पडलो. हांगा गाडयेंतले एके दयाळ अस्तुरेन कामत आपलो पूत म्हण सांगन अधिकार्‍या कडेन रुदन करून ताची सुटका केली. हे तरेन कामत सुरक्षीतपणान गांव-घरा पावंक शकलो. दुसऱ्या दिसा खबर आयली ताचे फौजेंतले सगळे सांगाती सोंपले म्हण, जेन्ना तो सेवा दिवन आशिल्ली ती फौज झुजांत दुस्मानांनी नाश करून उडयली.
कामत दे असोळणाचो कांतारां रचपाचो आनी गावपाचो नेट आनी झेत वेगळोच. ताचीं कांतारां बऱ्या मोरालाचीं आसतालीं, आनी ताचें गावप खूब सुवादीक. तो चड करून देसेंत आनी बऱ्या मोरालाचीं कांतारां गायतालो. तो न्हयच फकत कोंकणी गितां रचपी आनी गावपी बगर तो इंग्लीशींत, पुर्तुगेजींत गितां रचतालो आनी गायतालो. मुंबयच्या पी. टी. भांगवाडी पालकार ताणें गायिल्लें पयलेंच कांतार जावन आसा ‘ल्हानविकाय’. कामत फकत एक कांतोरिस्तूच न्हय बगर तो तियात्रांनी अभिनय करूंक लागलो आनी आपूण करतल्या कसल्याय अभिनयाक तो नीत दीवंक शकतालो – दुखेस्त जांव विनोदी. ताच्या रुपेस्त रुपाक लागून त्या काळाचे चडशे दिग्दर्शक ताका मुखेल अभिनय दिताले.
एकोड्या (सोलो) कांतारा शिवाय लुकास फेर्नांडीसाच्या सांगाताक कामात दुयेतां गायतालो. एका तेंपार दुयेत गावपांत कामत दे असोळणा आनी लुकास फेर्नांडीस हांचें जोडपें बरेंच फामाद आसलें. तांणी खूब काळाक तियात्र-पळेणारांक आपल्या दुयेतां वरवीं दिविर्तिमेंत दिला. तांणी गायिल्लीं कांय अमर-उगडासाचीं दुयेतां म्हणल्यार ‘एप्रील ईन कोलवा’, ‘फ्रायडे ईन म्हापसा’, ‘थंड हवा’, ‘कशेंच मेवना प्रेमा’, आदी. ते दोगूय काळजाभावाचे घट इश्ट आसले.
1954 वर्सां कामत दे असोळणा सुटके झुजार्‍यांक आदार करता म्हण ताका पुर्तुगेज सरकारान थोड्या दिसांक कैद केल्लो. पूण ते उपरांत रोखडच म्हणल्यार गोंयचे सुटकेक थोडेच म्हयने आसताना पुर्तुगालाचो ‘Estrelas de Portugal’ हो पंगड आपले फौजेक आनी पर्जेक ‘fados’ (पुर्तुगेज गीत) गावून दिविर्तीर करूंक गोंयांत आयिल्लो तेन्ना ह्या पंगडांत कामताक आसपावून घेतलो. ह्या उत्सवांत कोंकणी कांतारां गावून कामत दे असोळणान ह्या पुर्तुगेज फादो उत्सवाक एक वेगळोच रंग हाडलो आनी प्रेक्षकांचो तो खूब अपुरबायेचो जावंक पावलो. कोंकणी शिवाय पुर्तुगेज आनी इंग्लीश कांतारां कामत तितलेच सुडसुडायेन रचूंक आनी गावूंक शकतालो.
कामत दे असोळणाचीं जायतीं कांतारां एचएमवी रिकॉर्डींचेर आसात आनी तीं परतून-परतून आकाशवाणीचेर वितरायतालीं आनी आयज पासून वितरायतात. ‘ल्हानविकाय’, ‘मांय’, ‘खांपरी सुदारले’, ‘शिकप आनी जाथ’, ‘गरिबांक बरें करचें, ‘कोंफ्रारी’ आदी हीं कांतारां आयकपियां मदें खूब लोकप्रिय जाल्यांत. शिवाय, हो संवसार सोडून वच्चे आदीं ताणें ‘कोंकानी उलय कोंकानी” ही कोंकणी केसेट काडून दवरली, जातूंत ‘सांत खुरीस’, ‘दुबाव’, ‘खबर पालकाची’ ‘खारवी’, ‘विद्वान समाज’ ह्या कांतारांचो आसपाव आसा. ‘एप्रील ईन कोलवा’ हें ताचें इंग्लीश-कोंकणी दुयेतूय हे केसेटींत आसपावता.
कामत हाणें थोडे भोव तियात्र बरोवन, दिग्दर्शीत करून पालकार दाखयल्यात, तांचे मदें ‘मांय, हो गुन्यांव तुजो’, ‘वंतोलांय तशें भर’, ‘दोथीक लागून’, ‘नोसेंत’, ‘सोरो’ आनी ‘म्हजो खुरीस’ हे खूब लौकीक. ताणें आपले तियात्र गोंया शिवाय भारताच्या हेर राज्यांनी, जशे परीं मुंबयंत, पुणे, कर्नाटकाच्या बेळगांव, कारवार, सदाशिवगढ, होनावर वाठारांनी आनी आफ्रिकेच्या देशांतूय दाखयल्यात.
कामत दे असोळणाक देशी आनी विदेशी जायत्यो भासो येताल्यो. कोंकणी शिवाय, इंग्लीश, हिन्दी, मराठी, जर्मन, पुर्तुगेज आनी अरेबीक भासो ताका बरोवंक आनी वाचूंक येताल्यो. जरी तो एक हिंदू आसलो तरी तो सगळ्या धर्मांक मानान लेखतालो. बायबल, कुराण आनी भगवद् गीता हांचो ताका खोलायेन अभ्यास आसलो. तो चड करून क्रिस्तांवाच्या धर्मीक विशयांचेर अर्थाभरीत कांतारां रचतालो, जीं क्रिस्तांव प्रेक्षकांक खूब आवडटालीं. पाद्र आग्नेलाची ताका खेरीत भक्ती आसली आनी ताका सांत आग्नेल म्हण तो पाचारतालो आनी सांत आग्नेलाचें नांव घेतले शिवाय तो माचयेर चडनासलो. पाद्र आग्नेलाच्या मानाक ताणें एक सोबीत कांतार रचिल्लें, जाची शेवटाची वळ अशी आसली, ‘भक्तियांक तूं पाद्र आग्नेल आसत, पूण म्हाका तूं सांत आग्नेल!’
1956 वर्सा कामत दे असोळणा पुर्तुगालाक गेलो. थंय सावन तो 1957 वर्सा मोझांबीक गेलो आनी थंयसर म्युरियल मो दोनाल्द हे क्रिस्तांव अस्तुरे कडेन काजार जालो. आफ्रिकेंत आसताना ताका ताचो इश्ट आनी सांगाती लुकास फेर्नांडीस थंय मेळ्ळो. तांणी दोगांयनी मेळून थंय आपलें तियात्राचें कार्य चालू दवरलें. हांगा कांय तियात्रां मदें तांणी लुकासाचो ‘Amigos Estes?’ (ही इश्टागत?) हो तियात्र 19 जून 1968, सिने ऑलिम्पिया, बैरा हांगा पालकार हाडलो.
सवीस वर्सां पर्देशांत सारले उपरांत, गोंयांत स्थायीक जावच्या हेतून 1982 वर्सा तो आपल्या कुटुंबा सांगाता गोंयांत परतलो आनी फातोड्डें राबितो करून रावलो. 1982 वर्सा ताणें आपलो साबार तियात्रिस्तांचो आस्पाव केल्लो नवो तियात्र ‘म्हजो खुरीस’ पालकार हाडलो. ह्या समयार लोकांक ताचो थरथरपी (vibrant) ताळो 26 वर्सां उपरांत परत आयकूंक मेळ्ळो. तो ताळो तसोच आसलो! आतां गोंयची इबाड जाल्ली परिस्थिती पळोवन कामत राजकी विशयांचेर गितां रचूंक लागलो. ताच्या पुलितिकेच्या (political) कांतारांक लागून आतां तो प्रेक्षकांचे अदीक अपुरबायेचो जालो. एकोड्या कांतारां शिवाय सी. डिसिल्वा सांगाताक तो डुयो गायतालो, चड करून राजकी विशयांचेरूच. ते उपरांत तो फकत विंचून काडिल्ल्या तियात्रांनी दिसला, ‘दुरीग’, ‘ती आशा’, ‘घराबो’, ‘पिसो पुलीस इन्स्पॅक्टर’, ‘फूट’, ‘चांचा’, ‘रॉक म्युजिकल शो, शिवाय आनीक थडे भोव.
कामत दे असोळणा वर्तलो गोंयचो, कोंकणी भाशेचो आनी गोंयचे संस्कृतायेचो एक व्हड भक्त. कोंकणी भाशेचे चळवळे वेळार ताणें ‘उलय कोंकानी, बरय कोंकानी’ हें कांतार रचून कोंकणी भाशेचो खूब प्रचार केलो. ह्या कांतारांत ताणें आपले मांय-भुंयेचो, मांय-भाशेचो आनी संस्कृतायेचो उन्नत (sublime) मोग-माया व्यक्त केल्या.
हांव आयलों सेर्मांवा आशेन आनी सेर्मांव जालो फिरंगी भाशेन म्हणटात तसलें कामत दे असोळणाक भोगलें. गोंयचे सुटके उपरांत गोंयचेर आनी गोंयकारांचेर बरे दीस उदेतले म्हण ताची आशा आशिल्ली ती निराशेंत बदल्ली. गोंयांत, गोंयच्या पुतां-धुवांक न्हय बगर परकीयांक बरे दीस उदेल्ले ताणें पळेलें आनी अणभवलें. गोंयांत, गोंयकारांची परिस्थिती आनी दुर्दशा ताणें पळेली. ह्या गोंयांत, गोंयकारूच परकी जातलो म्हणपाचें पारखूंक ताका वेळ लागलो ना. गोंयांत आपलें आसलें-नासलें तें विकून ताणें आपल्या कुटुंबा सांगाता परत पुर्तुगालाक वचपाचो
निर्णय घेतलो आनी 1985 वर्सांत तशेंच केलें बी.
गोंयांत आपलें थोडें कितें बाकी उरिल्लें तें थाऱ्यार घालूंक म्हणून तो गोंयांत परतलो. गोंयांत आसताना अकस्मात ताका भंयकर काळजाचो आताक येवन वास्कोच्या साळगांवकार मॅडिकल रिसर्च सॅण्टरांत भरती केलो. हांगा 18 डिसेंबर 1987 ह्या दिसा ताणें निमाणो स्वास घेतलो. गोंयच्या आनी कोंकणीच्या मोगान लासतल्या ह्या म्हान कलाकाराचेर, ताचे काळजांतले इत्से प्रमाणें, आपले मांय-भुंयेरूच आसताना देवान ताचेर मरण धाडलें.
लिप्यांतर : स्नेहा सबनीस

फावस्तो वि. दा कोस्ता
9821228684