‘कातर रे भाजी!’: गोंयच्या विद्वान, अज्रंवर पुताची काणी

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

उदयबाब भेंब्रे हांणी बरयल्ली ‘कातर रे भाजी!’ हे कादंबरीची उजवाडावणी आयज 16 नोव्हेंबर दिसा सांजवेळा 5 वरांचेर पणजे, कला आनी संस्कृती खात्याच्या सभाघरांत जाता. ते निमतान विशेश लेख.

आयचो दीस भोव खोशयेचो आनी गोंयच्या सांस्कृतीक मळावेलो भांगराचो दीस. कोंकणीच्या मळार एक इतिहासीक घडणुकेची नोंद जाता आनी आमी सगळीं ताका साक्षी आसात, हें आमचें भाग्य. भौ. उदयबाब भेंब्रे हांणी बरयल्ली ‘कातर रे भाजी!’ हे कादंबरीची उजवाडावणी आयज 16 नोव्हेंबर दिसा सांजवेळा 5 वरांचेर पणजे, कला आनी संस्कृती खात्याच्या सभाघरांत जाता. ‘व्हडलें घर’ ह्या इतिहासीक कादंबरी उपरांत अडेच वर्सां भितर आयिल्ली उदयबाबाची ही दुसरी कादंबरी.

उदयबाब हें नांव खबर नाशिल्लो एकलोय गोंयकार मेळचो ना. गोंय सुटके उप्रांत गोंय वाटावपा खातीर जितल्योय चळवळी जाल्यो, तांतूत सगळ्यांत आघाडीचेर आशिल्लें नांव म्हळ्यार उदयबाब भेंब्रे. ओपिनीयन पोल, कोंकणीक साहित्य अकादेमीची मान्यताय, राजभास आंदोलन, घटक राज्य तें माध्यम आंदोलन हांतूतलो उदयबाबांचो मोलादीक वांटो कोणाच्यानच आडनदर करुंक नज. गोंय, गोंयची अस्मिताय, गोंयचें स्वत्व, गोंयची मायभास हांची राखण करपी खरी आदोगाशी ह्या बुदवंत वकीलान केली. आयज पिरायेच्या 84 व्या वर्सा लेगीत उदयबाबाची तरणाट्यांक तोंडात बोटां घालपाक लावपी उर्जा आनी उमेद पळयतगीर ह्या मनशान फकत आनी फकत आपले मायभाशेक कोंकणीक आनी आपली मांयभूंय गोंयाक उंच तेंगशेर पावोवपा खातीरुच जल्म घेतला अशें म्हज्या सारक्या सामान्य गोंयकाराक आनी कोंकणी मोगीक दिसले बगर रावना. आयज उदयबाब म्हळ्यार कोंकणी अशें समीकरण जालां. तांकां विचारल्या बगर आमचें कसलेंच पान हालना.

संवेदनशील व्यक्तीमत्व

खरेपणी उदयबाब हे एक संवेदनशील व्यक्तीमत्व. तांकां कला आनी साहित्याची आवड. साहजिक, तांचें पयलें वयलें लिखाण म्हळ्यार कविता. पिरायेच्या सतराव्या वर्सा स्वातंत्र्याचेर बरयिल्ली. उप्रांत ते 1957 वर्सा मुंबय शिकपाक गेले तेन्ना तांचो संबंद मुंबयत चलतल्या महाविध्यालयीन कोंकणी वाङमय मंडळा कडेन आयलो. आनी थंयच तांच्या साहित्य निर्मणेक चंवर आयलो. मुंबय आकाशवाणीचेर ‘स्टाफ आर्टिस्ट’ म्हूण काम करतना क्रिस्तांव आनी हिंदू ह्या दोनय समाजांक भावतलीं आनी एकचाराचें दर्शन घडयतलीं अशीं भावगितां तांचे कडल्यान बरोवन जालीं. ताचोच परिणाम म्हळ्यार ‘चान्न्याचे रातीं’ सारकेलीं गितां जांकां आयज लोकगितांचो दर्जो मेळ्ळा. कारण तीं कितलींशींच दशकां लोकांच्या ओंठांत घोळत आसात. ह्या चळवळींच्या झंझाळांत उदयबाबान एक उत्कृष्ट कवी, गीतकार, कथाकार, स्तंभलेखनकार, निबंदकार, नाटककार म्हण कोंकणीच्या साहित्य मळार नामना मेळयल्या. वेळांत वेळ काडून म्हण्टात तशें ताणीं कांय पुस्तकांय उजवाडाक हाडल्यांत. तांतूत ‘ब्रह्मास्त्र’ (राष्ट्रमत दिसाळ्यांत ‘ब्रह्मास्त्र’ ह्या सदरा खाला बरयिल्ले मराठी लेख), ‘चान्न्याच्या रातीं’(कविता आनी गितां), ‘चान्नें’ (गितां), ‘अस्मितायेचो कसाय’ आनी ‘प्रतिक्रियेचें किरायतें’ (लेख), ‘मिथक आनी सत्य’, ‘व्हडलें घर’(कादंबरी) हीं पुस्तकां उजवाडाक आयल्यांत. ‘कर्णपर्व’ ह्या तांच्या नाटकाक 2015 चो केंद्रीय साहित्य अकादेमीचो पुरस्कार मेळ्ळा. ‘व्हडलें घर’ हे तांचे पयलेच कादंबरीक सगळ्या थरांतल्यान घसघशीत येवकार मेळ्ळा. कादंबरीचे इंग्लीश, कन्नड अणकार आयल्यात आनी हेर भासांतले येवपाचे वाटेर आसात. आयज कोंकणीच्या मळार विंगड- विंगड तरांचें साहित्य निर्माण जाता आनी तातूंत कादंबऱ्यांचोय आसपाव आसा. पूण, पुराय संशोधन करुन आनी मेळत तितलेय संदर्भ घेवन बरयिल्ली ‘व्हडलें घर’ हे कादंबरी उप्रांत ‘कातर रे भाजी!’ ही उदयबाबाची दुसरी कादंबरी.

हिप्नाॅटिजम तज्ञ आबे

‘कातर रे भाजी!’ ही एक चरित्रात्मक कादंबरी. आबे फारीय हांची. आबे फारीय म्हळ्यार आमचो गोंयकार भाव जुझे कुस्तोदियु दे फारीय. ताचो जल्म बार्देसांतल्या कांदोळे गांवांत 31 माय 1756 दिसा जालो. तो पाद्रीपणाचें शिक्षण घेवपाक आपलो बापूय कायतान फारीय हांचे वांगडा पुर्तुगालाक गेलो. रोमांत वचून ताणें धर्मशास्त्रांत स्थानक (पीएचडी) पदवी जोडली आनी परतून पुर्तुगालाक आयलो. पूण पाद्रीपण करिनासतना पिरायेच्या 32 व्या वर्सा तो फ्रान्साक गेलो. थंय फ्रेंच क्रांतींत वांटेकार जालो. भूलविद्या म्हळ्यार हिप्नॉटिजम शिकलो आनी तिचे वरवीं तो पिडेस्तांक बरे करपाक लागलो. आबे फारीय हांचे नांव चोंयवटेन चकचकपाक लागलें. हे खातीर बाकिच्या दोतोरांचे धंदे बसले. तांणी कारस्थानां केलीं. ताका ढोंगी, फ़ित्रीसकार, तड्डकी थारायलो. ताची येणावळ बंद जावन तो खांकनवाळ जालो. ह्याच वेळार ताणें भूलविद्येचेर फ़्रेंच भाशेंत ग्रंथ बरोवपाक घेतले. तीन खंड बरयले. चवथो खंड बरोवपाचे वगतार आनी पयलो खंड उजवाडाक येवंचे पयलींच 20 सप्टेंबर 1819 दिसा ताका फ़्रांसाक हलाखीचे स्थितींत मरण आयलें. 

भूलविद्येचो जनक

मरणा उप्रांत आबे फारीयान भूलविद्येचेर बरयल्लो पयलो खंड उजवाडाक येतगीर ताचें नांव फामाद जालें. De La Cause du Sommeil Lucide Ou Étude de la Nature de L’Homme (Of the Cause Of Lucid Sleep or Study of the Nature of Man) हें त्या ग्रंथाचें नांव. भूलविद्येचेर शास्त्रोक्त अशें पुस्तक कोणें ताचे आदी बरोवंक नासलें. भूलविद्या हें तड्डक वा थोतांड न्ही हें ताणें विज्ञानीक नदरेन संवसाराक पटोवन दिलें. हे भूलविद्ये उदेशीं साबार दुयेंसां पयस करपाक येतात हें ताणें पुराव्या सयत दाखोवन दिलें. आयज आबे फारीयाक भूलविद्येचो जनक मानतात. आयज खूब थोड्या गोंयकाराक ताची वळख आसा. आमी पळयतात तो पोरण्या सचिवालया सामकार आशिल्लो ताचो पुतळो. पूण, ताची पुराय वळख गोंयकारांक ना. ते खातीर ताची व्हडविकाय आमकां खबर ना. म्हणून अशा चरित्रात्मक कादंबरीची खूप गरज आशिल्ली ती उदयबाबान भरून काडली. सोप्या सुटसुटीत रसाळ उतरांनी. उदयबाबाली म्होंवी कोंकणी हें तांचें खाशेलपण.

कातर रे भाजी

ह्या कादंबरीचें नांव ‘कातर रे भाजी!’ दवरपा फाटल्यान एक कारण आसा. ‘कातर रे भाजी!’ हो कोंकणीतलो एक वाक्प्रचार. पुर्तुगाला आसतना लिज्बोवाच्या राजम्हालाच्या कपेलांत आबे फारीयाचें पयलेंच उलोवप जावचें आसलें. पुर्तुगेज राजा दों जुजे भायर पडून ताची धूव दोना मारीया राज्यार बशिल्ली. आबे फारीयाचें उलोवप आयकूंक राणये सयत पुर्तुगालचे म्हाल- मुखेल पंडीत थंय जमिल्ले. आबे फारीय उलोवंक उबो रावलो तेन्ना काचाबूल जावन ताच्या तोंडांतल्यान उतर सुटना जालें. ताचो बापूय कायतान फारीय थंय लागसारुच आडोसाक आसलो. तो मोटो धारिष्ट, सट्ट करुन युक्त सुचता तसलो आनी कसलोय वेळ आयल्यार बाडगना आसलो. ताणें ल्हवूच पुताक आयकूंक येता शें कोंकणी भाशेंत म्हळें, ‘कातर रे भाजी!’. हुशार फारीय तितल्यान शिटकावलो. बापायच्या उतरांनी ताका धीर चडलो. आपले मुखार बशिल्ले लोक रुपान गोरे, धवे आनी वळकांडयां मिशयांचे आसले जाल्यारुय, कवडां धांपिल्ले तायखिळ्याचे बावके भाजये भशेन साप्प बाबत कुळां आसात म्हणपाचें ताच्या लक्षांत आयलें आनी तो मोट्या फुरफुऱ्यान उलोवंक लागलो. तागेल्या उलोवपान आयकतल्यांक इतली खोस जाली की ताचो लौकीक पुर्तुगालभर घणघणलो. ‘कातर रे भाजी!’ ह्या तीन उतरांनी आबे फारीयाचें जिणेंत व्हडलो बदल हाडलो. आयज ‘कातर रे भाजी’ म्हण्टगीर आबे फारीय हांचें नांव मुखार येता.

किचकटीचें काम

इतिहासीक व्यक्तीमत्वाचेर कादंबरी बरोवप हें एक किचकटीचें काम. कांय संदर्भ, कांय तारखो, कांय नांवां, कांय घडणुको सोंपेपणी मेळनात. त्यो सोदून काडून तांकां एके वळेरेंत क्रमान बसोवचे पडटात. वेवस्थीतच आंखणी आनी मांडावळ करची पडटा. पदरचें आळेण लावन त्या लालित्यान कथानक सारोवंक मेळना. थोड्या कालखंडाचो हिशेबूच मेळना. हें सगळें मागीर आपले बुद्धीचे साणीर घांसून पुसून बरोवचें पडटा आनी हें काम ह्या पिरायेचेर उदयबाबान केलां, हाची तुस्त करत तितली थोडी. 248 पानां भितर लेखकान कादंबरीच्या रुपान आबे फारीया हांचें चरित्र वाचप्यां मुखार उबें केलां.

आबे फारियाची कोंकणींतल्यान दखल घेवपी कोंकणीचो आद्य पुरुस शणै गोंयबाब हो पयलो लेखक. तांच्या ‘आबे फारीय’ ह्या 1941 वर्सा बरयल्ल्या पुस्तकांतल्यान तांणी ह्या म्हान गोंयकाराची चरित्रात्मक वळख करुन दिवन गोंयकारा भितर आत्मसन्मानाची भावना रिगयली. आपल्या ह्या पुस्तकांत शणै गोंयबाब बरयतात, ‘आबे फारीय होच भूल विद्येचो खरेलो शास्त्रीक सोदपी अशें जरी आज सगल्या विद्वानांचें मत आसा आनी त्या खातीर ताची तोखणाय जाता, तरी तो जिवो आसतना, तागेल्या मता खातीर ताका जायती पिडणूक भोगची पडली. तातूंत अजाप ना. लोकांनी मळिल्ली सदींची अस्कडी वाट सोडून जो कोण धिटायेन नवो मार्ग दाखोवंक फ़ुडें सरता ताची ह्या संवसारांत विटंबणा जाता म्हणपाचो अणभव सगल्यांक आसा. संता सारक्या फारीयाची अशीच अवस्था जाली. ताची निंदा जाली. ताची भिकार भासो जाल्यो. ताचेर बगलाटां आयलीं. देवधर्म आनी लोक मेळून ताका पिसडून फाफसून खालो.’

शणै गोंयबाबा उपरांत आतां उदयबाबान चरित्रात्मक कादंबरी बरोवन आबे फारियाची वळख नवे पिळगेक आवडटल्या कादंबरी ह्या माध्यमांतल्यान आमचे मुखार दवरल्या. अशी ही कादंबरी बरयली देखून उदयबाबाक परबीं. ही कादंबरी छापून संजना पब्लिकेशन्स तोखणायेक पात्र थारलां. ह्या प्रकाशनान असलीं घसघशीत पुस्तकां छापून कोंकणी साहित्य आनिकूय पुश्ट करचें हे आंवडे!

– सखाराम शेणवी बोरकार

9923306751