काकुळट येता देशाची

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

लॉरेन्स फर्लिंगेटी (१९१९-२०२१) हो एक प्रभावी अमेरिकन कवी, प्रकाशक, चित्रकार आनी समाजीक वावुरपी. ताणें बीट जनरेशन साहित्य चळवळींत म्हत्वाची भुमिका साकारली. अमेरिकेच्या साहित्यीक आनी सांस्कृतीक मळार ताणें दिल्ल्या योगदाना खातीर ताची चड नामना. खास करून कवी म्हूण केल्ल्या वावराक लागून, तशेंच सिटी लायट्स बुकस्टोर आनी सिटी लायट्स पब्लिशिंग हे संस्थेचे सहसंस्थापक म्हणून ताची भुमिका भोव म्हत्वाची.
1950 च्या दशकांत वैयक्तीक अभिव्यक्ती, स्वातंत्र्य हांचे पासत समाजीक मर्यादां आड बंड करपी आनी पारंपरीक नेम न्हयकारपी बीट जनरेशन हे साहित्य चळवळींतलो फर्लिंगेटी एक मुखेल व्यक्ती. अमेरिकेंतल्या सॅन फ्रान्सिस्को वाठारांत बीट पोएट्री ह्या काव्यप्रकाराचो जल्म जालो. वेवस्थे आड बंडखोरी, मानवी हक्काची राखण, व्हिएतनाम झुजाक विरोध अशे तेन्नाचे अनेक राजकी प्रस्न ह्या काव्यप्रकारान सामकार हाडले. हे चळवळींतले मुखेल कांय कवी म्हळ्यार अॅलन गिन्सबर्ग, बॉब डॉनलॉन उर्फ रॉब डॉनेली, नील कॅसाडी, रॉबर्ट लाविन्य आनी ह्या सगळ्यांक एकठांय हाडून कविता वाचनाच्यो जाहीर कार्यावळी घडोवन हाडपी लॉरेन्स फर्लिंगेटी. हे चळवळीन संवसारांतल्या अनेक कवींक प्रेरणा दिली. पर्यायी साहित्य आनी विचारांक चालना दिवपाक फर्लिंगेटीचो म्हत्वाचो वांटो आशिल्लो.
फर्लिंगेटी मुक्त भाशणाचो खर पुरस्कर्तो. ताचे सिटी लायट्स हे प्रकाशन संस्थेचेर १९५७ वर्सा अॅलन गिन्सबर्गचें ‘हाउल’ हें पुस्तक उजवाडावपा खातीर अश्लीलतायेचे आरोप जाल्ले. ताका लागून साहित्यांतल्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची राखण करपी एक म्हत्वाचो खटलो जालो, जातूंतल्यान लेखकांच्या हक्कांची राखण करपी फर्लिंगेटीचे वचनबद्दतायेचो साहित्य जगाचेर खोल परिणाम जालो.
फर्लिंगेटीच्या साहित्यकृतींनी कविता, गद्य, नाटक, निबंद ह्या सारक्या विंगड विंगड प्रकारांचो आस्पाव जाता. ‘अ कोनी आयलंड ऑफ द मायंड’ हो कविता संग्रह घडये फर्लिंगेटीचो सगळ्यांत नामनेचो ग्रंथ. समाजीक अनुरूपतायेक न्हयकार दिवन वैयक्तीक स्वातंत्र्याक आनी व्यक्तीमत्वाक वेंग मारपी बीट जनरेशनाची विचारधारा पडबिंबीत करपी २९ कविता तातूंत आसात. ह्या संग्रहांतल्या कवितांनी जित्यो -जिव्यो आनी अतिवास्तववादी प्रतिमा आनी समाजीक समिक्षेचो मेळ घालून झुज, उपभोगवाद, मनशाची स्थिती ह्या सारक्या विशयांक संबोधीत केल्यात. ‘पिक्चर्स ऑफ द गॉन वर्ल्ड’ हो फर्लिंगेटीचो पयलो उजवाडाक आयिल्लो कविता संग्रह, ह्या ग्रंथान ताचे कवी आनी लेखक म्हणून कारकिर्दीची माची तयार केली. तातूंत गीतात्मक आनी समाजीक जागृतायेच्यो
कविता आसात, जातूंतल्यान कवीचो
सुरवातीचो बीट चळवळी कडेनआयिल्लो संबंद दिसून येता.
‘हर’ हे प्रायोगिक एकांकिकेत मोग, लैंगिकताय आनी मनशाची स्थिती ह्या विशयांचेर संशोधन केलां, जी लेखक म्हणून ताची भौमुखी प्रतिभा दाखयता. ‘स्टार्टिंग फ्रॉम फ्रांसिस्को,’ हें पुस्तक सॅन फ्रांसिस्को आनी व्यापक अमेरिकेच्या सांस्कृतीक आनी समाजीक परिदृश्याचेर फर्लिंगेटीच्या चिंतनांतल्यान निर्मिल्ल्या कविता आनी गद्याचो संग्रह. तातूंत ताचो शारा कडेन आनी प्रतिसंस्कृतीक चळवळीं कडेन आशिल्लो खोल संबंद दिसून येता. ‘टायरनस निक्स?’ हो अमेरिकेच्या इतिहासांतल्या अशांत काळांतल्या राजकारण, समाज आनी मनशाच्या अणभवाचेर फर्लिंगेटीन बरयिल्लो कविता संग्रह. समाजीक आनी राजकी प्रस्नां कडेन ताची संलग्नताय तातूंत दाखयल्या. ‘लव इन द डेज ऑफ रेज’ ही ताची कादंबरी कल्पित साहित्य आनी आत्मचरित्र हांचो मेळ घालून 1960 च्या दशकांतल्या अर्थीक- समाजीक- राजकी बोवाळाचेर उजवाड घालता. तातूंत मोग, कार्यकर्तृत्व आनी त्या काळांतली प्रतिसंस्कृताय ह्या विशयांचेर संशोधन आसा. ‘अ फार रॉकवे ऑफ द हार्ट’ हो कवितासंग्रह ‘अ कोनी आयलंड ऑफ द मायंड’ चो फुडलो वांटो. ताच्या आदल्या वावराच्या विशयांचेर आनी शैलीचेर परतून नदर मारपी. ह्या संग्रहांत ताची समकालीन प्रस्नां कडेन आशिल्ली लागणूक आनी ताच्या काव्यसंवेदनाचें पडबिंब दिसता. ‘रायटिंग अॅक्रॉस द लॅंडस्केप: ट्रॅव्हल जर्नल्स’ हें पुस्तक फर्लिंगेटीच्या प्रवास वर्णनांचो संग्रह. संवसारभरांतले विस्तारीत भोंवडेंतल्या ताच्या अणभवांची आनी निरिक्षणांची अंतर्दीश्टी दाखयता. तातूंतल्यान वेगवेगळ्या संस्कृतायेचो आनी भूंयप्रदेशांचो सोद घेतना कवीच्या मनाची एक आगळीच झलक मेळटा . फर्लिंगेटीच्या साहित्यकृतींच्यो ह्यो फकत कांय वेंचून काडिल्ल्यो देखी.
ताच्या काव्यांत चड करून वैयक्तीक अणभव, समाजीक आनी राजकी टीका हांचेवांगडा झुज, उपभोगवाद, समाजीक अन्याय ह्या सारक्या प्रस्नांचेर भाश्य आसा. ह्या विशयांच्या संशोधनाक लागून ताचो वावर आयज लेगीत प्रासंगीक उरला. फर्लिंगेटीची परंपरागत शैली, वैयक्तीक स्वातंत्र्य आनी समाजीक समिक्षेचे विशय कलाकारांच्या नव्या पिळग्यांक प्रेरणा दितात.
फर्लिंगेटीन स्थापन केल्ली सिटी लायट्स पब्लिशिंग ही पुरोगामी आनी पर्यायी साहित्याक चालना दिवपाचे वचनबद्धताये खातीर फामाद आशिल्ली संस्था, आयजमेरेन समाजीक नेमांक आव्हान दिवपी आनी खाशेली नदर दिवपी साहित्यकृती उजवाडायता.
लॉरेन्स फर्लिंगेटीन जायत्यो म्हत्वाच्यो कविता बरयल्यो जांकां अमेरिकन कवितेच्यो प्रतिकात्मक कृती मानतात. ‘कॉन्स्टंटली रिस्किंग अॅबसर्डिटी’ ही समाजांत कवीची भुमिका आनी सृजनात्मक प्रक्रियेंत आशिल्ल्या धोक्यांचेर चिंतन करपी कविता. जोखीम घेवप आनी परंपरीक
कवितेच्यो मर्यादा हूपप हाचेर फर्लिंगेटी
भर दिता. कला निर्माण करपा खातीर विसंगतीचे देगेर नाचपी कलाकार म्हणून तो कवीची परब मनयता.’
आय एम वेटिंग’ ही १९५० च्या दशकांतल्या समाजाचे स्थितीचेर एक बळिश्ट टिप्पणी. फर्लिंगेटी त्या काळांतल्या आत्मसंतुश्टतायेचेर आनी अनुरूपतायेचेर निरशेणी उक्तावन बदल आनी कृती करपाचो उलो मारता. कवितेंत बेगोबेग कृती करपाची भावना आनी चड न्यायपूर्ण, अर्थपूर्ण संवसाराची तळमळ उक्तायल्या. ‘टू स्केव्हेंजर्स इन अ ट्रक, टू ब्यूटीफुल पीपल इन अ मर्सिडीज’ ही कविता तर काळजाक हात घालपी एक तीक्ष्ण समाजीक टिप्पणी, जी दोन व्यक्तींच्या जिविताची विपरीतताय. कोयराच्या ट्रकांतल्यान वचपी गरीब आनी मर्सिडीज गाडयेंतल्यान भोंवपी गिरेस्त अश्या दोन जोडप्यांचें वर्णन करून समाजीक विशमताय आनी अमेरिकन समाजांतल्या विसंगतीचेर भर दिवपा खातीर फर्लिंगेटी हे जुळोवणेचो उपेग करता. अमेरिकन ड्रीम आनी गिरायक संस्कृतायेचेर (consumerism)ती खर टीका. ‘द ओल्ड इटालियन्स डायिंग’ हे कवितेंत फर्लिंगेटी मर्णपद्दती आनी काळ फुडें वचपाच्या विशयांचेर संशोधन करता. सॅन फ्रांसिस्कोंतल्या जाण्ट्या इटालियन स्थलांतरीतांचेर तें चिंतन. जिणेच्या प्रवासाच्या शेवटाक लागीं पावतकच तांचें जिवीत आनी अणभव तो चित्रीत करता. काळाच्या मार्गाचेर शाराच्या संस्कृतीक इतिहासाचें तें एक मार्मिक चित्र. ‘पॉप्युलीस्ट मॅनिफेस्टो’ ही २००७ त बरयिल्ली कविता चड समावेशक आनी करुणेची जतनाय करपी समाजाखातीर कृती करपाचो उलो. पर्यावरण, झुज, अर्थीक विशमताय ह्या सारक्या प्रस्नांक तोंड दिवन फर्लिंगेटी समाजीक आनी राजकी बदलाचो पुरस्कार करता. समाजीक आनी राजकी वावुरप्यांकडेन ताची सतत वचनबद्दताय तातूंत मुखार आयल्या.
वर्तमान परिस्थतीचें स्पश्ट पडबिंब दाखवपी ‘पिटी द नेशन’ ही ताची एक बळिश्ट आनी विचार करपासारकी कविता, जी व्यापक समाजीक-राजकी प्रस्नांच्या संदर्भांत बरयल्या. झुज, राजकी भ्रश्टाचार, नागरी स्वातंत्र्यांच्या चेपणाचो निशेध म्हणून हे कवितेचो उल्लेख चड जाता. खलील जिब्रानाच्या मरणाउपरांत उजवाडाक आयिल्ल्या The Garden of The Prophet ह्या पुस्तकांत Pity The Nation ह्या नांवाची ताची एक कविता आसा. ते कवितेचेर फुडें भाश्य करपी त्याच नांवाची ही कविता सद्याचें भारताचें चित्र अशें अनेक जाणांक दिसूं येता. ‘जंय लोक मेंढरांवरी जियेतात अशा देशाची काकुळट येता’ हे ओळीन सुरु जावपी कविता आपल्या फुडाऱ्यां फाटल्यान कुड्डेपणान विध्वंसक संघर्शांत वांटो घेवपी देशाची काकुळट करपाचो स्वर थारायता. राजकी ध्येय साध्य करपाचें साधन म्हूण हिंसाचार वापरपाचो फर्लिंगेटी निशेध करता आनी तातूंतल्यान उप्रासपी दुख्खाचेर भर दिता. कविता विमर्शीक आनी निराशावादी आसली तरी आशेचीय सुलूस दाखयता.
काकुळट येता देशाची

काकुळट येता देशाची
जंय लोक मेंढरांवरी जियेतात
आनी जंय तांचे राखणे तांकां
चुकीची वाट दाखयतात
काकुळट येता देशाची
फटिंग जाचे फुडारी
जंय तपस्व्यांक केल्यात मोने
जंय व्यापतात अवकाश धर्मकोल्ली
काकुळट येता देशाची
जो वाडयना आपलो आवाज
सोडून फकत जैतिवंतांची तोखणाय करुंक
आनी नायक म्हूण
दादागिरी करप्याची व्हडवीक गावंक
आनी दवरता जो मोख
संवसाराचेर शेक गाजोवपाची
जबरदस्ती आनी छळ करून
काकुळट येता देशाची
समजना जाका भास खंयचीच
फकत आपली सोडून
आनी समजना संस्कृताय खंयचीच
फकत आपली सोडून
काकुळट येता देशाची
जाचो स्वास म्हळ्यार पैसो
आनी जाका लागता न्हीद
पोट उपाट भरिल्ल्यावरी
काकुळट येता देशाची
ओह, येता काकुळट
देशांतल्या लोकांची
जे दितात अनुमती
आपले हक्क पोखरून उडोवपाची
आनी आपलीं स्वातंत्र्यां धुवन उडोवपाची

म्हज्या देशा,
तुज्या दोळ्यांतलीं दुकां
मोगाळ भूंय मुक्तीची!

शैलेंद्र मेहता
98206 54233