भांगरभूंय | प्रतिनिधी
ह्या नाचांत कानडी भाशेचे कांय शब्द आनी तांचो उच्चार, तशेंच नृत्या वेळार केल्लो भेस हाची गवाय दिता.
गोयांत शिगमो ह्या लोकउत्सवाची तरा, परंपरा, विधी, रिती माघाच्या दुसऱ्या पंदरवड्यांत आनी फाल्गुनाच्या पयल्या पंदरवड्यांत पळोवपाक मेळटात. लोकनाच, लोकगितां, वाद्यांचो सांगड ह्या दिसांनी सगळ्याच वठारांनी चालू आसता. आपले गांवचे परंपरेंत भाग घेवपाक लोक मुजरत हाजीर रावतात. असोच एक लोकनाचाचो प्रकार म्हटल्यार वीरभद्र. हें एक विधिनृत्य, अशें जाणकार म्हणटात. वीरभद्र साखळे चैत्र पुनवेक आनी सांगें, केपें आनी फोंड्यां सर शिगम्याच्या निमण्या दिसांनी पाडव्याच्या दोन दीस पयलीं जाता. दिवचल, गावठण, मयां, ठाणे हांगाय वीरभद्र जाता. चड करून तो विठ्ठलाच्या देवळा कडेन जाता.
धावो तो पंदराव्या शेंकड्या मेरेन गोंयांत कदंब आनी विजयनगर घराण्यांची सत्ता आसली. त्याच वेळार वीरभद्र सादर करपाची परंपरा गोंयांत रिगली जांवये. ह्या नाचांत कानडी भाशेचे कांय शब्द आनी तांचो उच्चार, तशेंच नृत्या वेळार केल्लो भेस हाची गवाय दिता.
वीरभद्र कोण आनी ताची उत्पती कशी जाली हाच्या फाटल्यान एक कथा आसा. दक्ष प्रजापतीची धूव सतीन बापायच्या विरोधांत वचून शिवा कडेन लग्न केलें. दक्ष प्रजापतीक शीव आवडनासलो. एक दीस ताणें एक यज्ञ करपाचो थारायलो. जायत्या जाणांक आपोवणें धाडलें मात शीव- सतीक म्हणजेंच आपल्या जांवयांक आनी धुवेक आपोवणें धाडलें ना. सतीक हें कळना बरोबर खूब वायट दिसलें. तिका यज्ञाक वचपाची खूब इत्सा आसली. शिवान तिका वचपाची परवानगी दिवंकना म्हूण ती आपूण जावन यज्ञाक वता. शिव सती वांगडा नंदीक धाडटा. यज्ञाक गेल्ले कडेन ती आपल्याक यज्ञाक न आपोवपाचें कारण विचारता तेन्ना तिचो बापूय तिचो आनी शिवाचोय अपमान करता. तो तिका सोंसना आनी ती यज्ञांत उडी मारून जिवीत सोंपयता. नंदी हें सगळें येवन शिवाक सांगता. शिव खुबूच रागार जाता. आपल्यो जटा जमनीर आपटिता आनी वीरभद्राची उत्पत्ती करता. तो शिवाचा एक ल्हानसो घटक. वीर म्हटल्यार काळजीदार आनी भद्र म्हटल्यार इश्ट.
शीव जरी रागाक वायट आसलो तरी ताका हिंसा करपाची इत्सा ह्या वेळार नासली म्हूण आपल्या जटांतल्यांत वीरभद्र आनी भद्रकाली निर्माण करता. शिवाची आज्ञा घेवन वीरभद्र गणांक घेवन दक्षागेर वचून दक्षाची तकली कापून ताका यज्ञान उडयता आनी यज्ञाचो विध्वंस करता. ह्याच खातीर शिवाचो विश्वासू प्रतिनिधी म्हूण वीरभद्राची गणना जाता. शिवा पासून उत्पत्ती जाल्ल्यान ताची शिवपूत्र म्हण गणना जाता. वीरभद्राक आठ हात आसात. ताच्या आठूय हातांनी त्रिशूल, डमरु, बाण, धनूश, उजो, तरसाद, ढाल, कुराड आनी गळ्यांत कवट्यांची माळ आसा.
गांवचो वीरभद्र करपी पयलींच थारलेलो आसता. घरांतलीं पिळग्यान पिळग्यो हें पात्र साकारतात. तें बदलपाचें आसल्यार देवाक प्रसाद लावन विचारून, बदलतात. पयले पंदरा दीस पात्र शिवराक जेवण घेता आनी निमणे तीन दीस उपास. वीरभद्र सादरीकरण रातचें जाल्ल्यान दनपरां तिनाच्या सुमाराक वीरभद्र पात्र तयारेक लागता. देवाक सांगणें घालून नाल्ल फोडटात. म्हालगडे दादले आनी हेर हाजीर आसता. अंगरखो, भेंडाक धोतर (रंगीत), लांबशी कानांतलीं, माळो, भुजांक, मनगटांक नग, गळ्यांत फुलांचो हार आसता, तोंडार तांबडो, धवो रंग लावन ताका एक उग्र रुप दितात. सगळे नग भांगरा कोराचे आसतात. तकलेर भांगराळें मुकूट. ताच्या फाटल्यान पिंपळाच्या पानाच्या आकाराची व्हडली प्रभावळ लायता. तिका ल्हान- ल्हान कागदाच्यो गुडयो लायतात. सगळें न्हेसप देवाक सांगणें जाल्या उपरांत पात्राक ताचें रुप हारशांत दाखयतात. ताचे पयलीं रुप दिसता तसल्यो कसल्योच वस्तू ताच्या फुड्यांत लेगीत व्हरनांत. हारसो दाखयल्या उपरांत, आपलें रुप पळोवन एक वेगळीच शक्त ताच्या आंगांत संचारता आनी भायर सुट्टा. ताच्या फाटल्यान प्रभावळ सांबाळीत एक मनीस आसता. भायर दोन चुडी पेटोवन लोक तयार आसतात आनी थोडे पेटूंक नासल्यो चुडी घेवन.
वीरभद्राचेर आतां भार येता. चुडी तो हातांत घेता. पात्रांत पुरायपणान भितर सरललो कन्नडींत कैलासवगिले, होंडू, ‘कैलास वळगे वीरनुवीर महावीर वीरभद्रअण्णा’ (कैलास स्वर्गां भितर सगळ्या विरां भितर वीरभद्र भाव, व्हडलो भाव) अशा शब्दांत तो वीरभद्राचे व्हडपण सांगता आनी जमाव तेन्ना, ‘हाउदे’ (खरेंच ) म्हणटात. ताचे तुस्तीचे फाटल्यांन जमाव ता थैया तत थैया म्हणटात. त्या तालार वीरभद्र नाचता. वीरभद्राचें पात्राच्या हातांतल्यो चुडयो सोंपत येता तश्यो दुसऱ्यो दितात.
पुराय प्रांगणांत वीरभद्र सात कडेन वरद पुत्रा, वरद भुपा, जठाधारी पुत्रा, हिमनगजामास पुत्रा, गजानन बांधवा, शडानंद बांधवा, गौरी तनया, महादेव पुत्रा, दक्ष यज्ञ भंजका, दक्ष यज्ञ वृदांतका, विराट भुपा, वीरभद्रा भुपा अशें म्हणत सात कडेन दिमयो मारता आनी मान सकयल घालून मान दिता. जमाव हाउदे म्हणटात आनी परत तत थैया तत थैयाच्यो होरावण्यो चालू आसता. वीरभद्र घुमटाच्या, शामेळाच्या तालार व्हड- व्हड धेंपां मारीत तोल सांबाळीत फाटीं फुडें येता. निमणे कडेन तो देवळा कडेन येता. थंय ताच्या हातांत तरसादी दितात. देवाचेर नदर पडली म्हणतच ताची सुद्ध चल्ली. हांगासरुच नाल्ल वाडोवन ताचेर उदक घालता आनी उखलून मुखेल देवळांत व्हरतात. देवाचें तिर्थ मारून ताका शुद्दीर हाडटात. वीरभद्र उत्सव जालो म्हूण देवाक गाराणें घालतात.
वेगळ्या वेगळ्या गांवांनी तरा, रिती बदलतात. कांय कडेन पेटलेल्यो चुडी दिनात, फकत तरसादी घेवन नाचतात. वीरभद्राच्या धेंपाचेर, धोल- ताशाच्या गजरार आनी होरावण्यो आयकून काळजांत धडकी भरतातच, पूण आस्था आनी भावार्थाच्या आल्याशिऱ्यांत सगळें अणभवपाक धाडस आपसूक येता.
प्रीता परब
खिणाखिणाक ताज्यो घडणुको आनी तुमचे कडेन संबंदीत दरेक खबर मेळयात एका क्लिकाचेर! फेसबूक, ट्विटराचेर आमकां फॉलो करात आनी व्हाट्सएप सबस्क्रायब करपाक विसरूं नाकात.
