एक वर जावन गेलां

भांगरभूंय | प्रतिनिधी

काव्लादिमीर मायकोव्हस्की (1893-1930) हो रशियन भविश्यवादाचे उदरगतींत म्हत्वाचो वांटो आशिल्लो कवी आनी नाटककार. ताका विसाव्या शेंकड्यांतलो एक प्रभावी आनी अभिनव कवी मानतात. प्रयोगात्मक भास, चित्त ओडून घेवपी प्रतिमा, तालाचो गतीशील वापर हांचो आस्पाव आशिल्ली धाडसी आनी उर्बेभरीत शैली मायकोव्हस्कीचे कवितेचें खाशेलपण. ताच्या काळांतल्या समाजीक आनी राजकी घडणुकांचें आनी बदलाचें पडबिंब दिसपी ताच्यो कविता चड करून क्रांती, वर्ग संघर्श, आधुनिकीकरणाचो समाजाचेर जावपी परिणाम ह्या विशयांचेर भर दितात. खंयचोय संवेदनशील मनीस मायकोव्हस्कीच्यो कविता वाचल्या उपरांत ताच्या मोगांत पडल्या बगर रावना.
रशियन साहित्यांत मायकोव्हस्कीचें उल्लेखनीय योगदान म्हळ्यार ताणें पारंपारीक काव्यरुपांक न्हयकार दिवन नवी अभिव्यक्ती पद्दत वेंगायली. आदल्या काळांतल्या गितात्मक रुढीवादा कडल्यान पयस वचून आपल्या भोंवतणच्या नेटान बदलपी संवसाराचें सार चित्रित करूंक शकता अशी नवी भास तयार करपाचो ताणें यत्न केलो.
मायकोव्हस्कीच्या काव्यांत चड करून समाजीक संलग्नतायेची खर भावना आनी व्यापक प्रेक्षकां मेरेन पावपाची इत्सा आशिल्ली. कला भौसा खातीर सुलभ आनी अर्थपूर्ण आसूंक जाय अशें ताचें मत आशिल्लें. प्रेक्षकांक मोहीत करपा खातीर आपली गतीशील शैली वापरून ताणें सदांच आपली कविता भौशीक मळार सादर केली. मायकोव्हस्कीच्या अभिनयाचे तांकीन व्हड संख्येन प्रेक्षकांक आकर्शीत केले आनी साहित्य लोकप्रिय जावपाक आदार जालो. ताच्या कवितांनी तात्काळपणाची आनी क्रांतीकारी भावना भरसल्ली, जातूंतल्यान समाजीक बदला खातीर ताची वचनबद्धताय दिसून येता. मायकोव्हस्की ताच्या साहित्यीक वावरांत व्यक्तीचे शक्तीची परब मनयता आनी सामुहीक कृती वरवीं समाजांत बदल घडोवपाचो उलो मारता.
मायकोव्हस्कीचो प्रभाव कवितेच्या मळा भायर पाविल्लो. वेग-वेगळ्या कला प्रकारांनी ताचो वांटो आशिल्लो आनी रशियन आवां गार्द चळवळींतलो तो एक मुखेल प्रतिनिधी. नाटककार म्हूण ताणें अभिनव पद्दत दाखोवपी जायतीं नाटकां बरयलीं.
सुरवेक सोव्हिएत राजवटी विशीं ताका उमेद आसली तरी काळा प्रमाणें मायकोव्हस्कीचे सोव्हिएत सरकारा कडेन संबंद बरेच ताण-तणावाचे जाले. वाडत वचपी सेंसरशिप आनी टिका हांचो ताचे सृजनशीलतेचेर परिणाम जालो आनी निमाणें 1930 वर्सा ताणें आत्महत्या केली. ताचें आयुश्य अल्प आसलें तरी रशियन साहित्य आनी काव्याचेर मायकोव्हस्कीचो परिणाम म्हत्वाचो उरला. अभिनव शैली, वैयक्तीक आनी राजकी विशय एके वेगळे उंचायेर व्हरपाची ताची तांक फुडल्या अनेक कवी आनी कलाकारांच्या पिळग्यांक प्रेरणा दिता. समाजीक आनी राजकी आव्हानांक तोंड दिवन, मनशाचे स्थितीचो सोद घेवन आपापल्या कृतींत धैर्य, आवड इत्साशक्त बाळगुपाचो तो संदेश दिता.
ताणें फुडाकार घेतिल्ल्या रशियन फ्युचरिस्ट वा भविश्यवादी चळवळीचो हेत नव्या अभिव्यक्ती पद्दतींचो सोद घेवप हो आशिल्लो. मायकोव्हस्कीची अभिनव शैली आनी प्रायोगीक भास हातूंत ताचो प्रत्यक्ष प्रत्यय येता. रशियन क्रांतींत तो सक्रीय वांटेकार आशिल्लो आनी आपल्यो राजकी समजुती उक्तावपा खातीर आनी समाजीक बदलाचो पुरस्कार करपा खातीर ताणें आपले कवितेचो उपेग एक साधन कशें केलो. क्रांती विशीं मायकोव्हस्कीची वचनबद्धताय आनी राजकी टिप्पण्यां वांगडा वैयक्तीक भावनांची भरसण करपाची तांक हाका लागून तो क्रांती उपरांतच्या साहित्यीक मळार एक खाशेलो आवाज जालो. काव्यांतल्या दृश्य घटकांचो सोद घेवपा खातीर मायकोव्हस्कीची नामना आशिल्ली. ताणें आपल्या कवितांचो दृश्य प्रभाव वाडोवपा खातीर मुद्रणकला, मांडावळ, प्रतिमाप्रयोग हांचो वापर केलो. मायकोव्हस्कीची कविता फकत बरयिल्ल्या उतरापुरती मर्यादीत नाशिल्ली. सादरीकरण आनी भौशीक संलग्नताय हांचे शक्तीचेर ताचो विस्वास आशिल्लो.
ताच्या कांय नामनेच्या काव्यकृतींनी ‘अ क्लावड इन ट्रावझर्स’, ‘व्लादिमीर इलिच लेनिन’ आनी ‘द बॅकबोन फ्लूट’ हांचो आस्पाव जाता. ह्या कवितांनी ताची खाशेली शैली, वैयक्तीक भावना राजकीय टिप्पण्यां वांगडा भरसून त्या काळांतली लोकभावना व्यक्त करपाची ताची तांक दिसता.
मायकोव्हस्की हो अनेक वर्सां सावन म्हजो सामको आवडीचो कवी, जाणें म्हाका तरणे पिरायेर सावन आपले कवितेचें पिशें लायिल्लें. ताचे कवितेच्यो कांय उत्कट ओळी म्हज्या काळजांत घर करून रावल्यात, ज्यो अनेक वर्सां जालीं तरी परत परत म्हाका आपले वटेन ओडीत रावतात:
मारिया,
हांव नाका जालां तुका?
हांव नाका जालां तुका!
मागीर आनीक एक फावट
व्हरतलों हांव म्हजें काळीज
दुकांनी ओलें जाल्लें
व्हरता जसो कुत्रो
गाडये पोंदा सांपडून तुटिल्लें
आपलें दावखूल….
ताच्या ‘अ क्लावड इन ट्रावझर्स’ ह्या संग्रहाचो सोबीत मराठी अणकार अनेक वर्सां आदीं मराठींतले नामनेचे साहित्यीक स्मृतीशेश सदानंद रेगे हांणी केला. मनांत रिगून उरपी एका परस एक सरस अश्यो मायकोव्हस्कीच्यो कविता वाचतना तातूंतल्यान भायर सरप कठीण. ‘पास्ट वन ओ क्लॉक’ ही ताची अशीच एक उत्कट कविता. हातूंत मोग, विरह आनी काळाचो प्रवास ह्या विशयांचेर संशोधन केलां. उर्बेभरीत आनी प्रायोगीक भाशेन हे कवितेक एक वेगळो आयाम दिला.
संबोधन केल्लो मनीस पयलींच न्हिदेंत गेल्लो अशें सांगून, उशीर जाल्ल्याचें मान्य करून ही कविता सुरू जाता. रातभर रुप्याकोराचे व्हांवपी आकाशगंगाचो उल्लेख करून कवी एक निश्चल आनी आकाशीय वातावरण तयार करता आनी आपल्या विचारांच्या वैयक्तीक स्वरुपा कडेन विपरीत असो विश्वाचे विशालतेचो संकेत दिता. ‘टेलिग्राम’ ह्या संदर्भांतल्यान हो संवाद वेगवान, क्षणीक आनी घडये अवैयक्तीक आसा अशेंय दिसता, जातूंतल्यान भावनीक अंतराची वा विरक्ततायेची भावना दिसूं येता. ‘प्रसंग सोंपला’ ह्या वाक्यांशांतल्यान, संबोधन करपी आनी तें आयकुपी हांचे मदीं ब्रेकअप जाला अशें दिसता. ‘दिसपट्ट्या भड्डुपी फातरार आपटून फुटून मोगाचें तारूं नश्ट जालां,’ हाचो अर्थ दिसपट्टे जिणेंतल्या दबावांक आनी नित्यनेमांक तो तोंड दिवंक शकलो ना. नखेत्रां कडल्यान आर्गां घेवन रात मळब गुठलायता ही प्रतिमा एक शांततायेची भावना दाखयता आनी नातें सोंपतकच लेगीत जिवीत चालूच उरता अशें सुचयता. निमाण्या ओळींनी तो म्हत्वाचें चिंतन करता. युगां, इतिहास आनी पुराय सृश्टीक संबोधीत करपाची गजाल तो उलयता. हाचो अर्थ जिणेची व्हडली व्याप्ती आपणावपाचो आनी वैयक्तीक संबंदा भायर अर्थ सोदपाचो उलो, असो करूं येता. जित्यो प्रतिमा, संक्षिप्त भास आनी अंतर्निरिक्षणात्मक चिंतन हांचो वापर केल्ल्यान ही कविता मनशाच्या संबंदांतल्या गुंतागुंतीचेर आनी मोग नासल्यार निर्माण जावपी अस्तित्वाचे प्रस्न विचारता.

एक वर जावन गेलां

एक वर जावन गेलां. तूं न्हिदिल्लें आसूंक जाय.
आकाशगंगा व्हांवता राती कडेन रुप्याच्या प्रवाहावरी.
म्हाका ताकतीक ना; झटपट टेलिग्राम धाडपाची
तुकां जागें करपाचें वा त्रास दिवपाचें कारण ना.
आनी, ते म्हणटात तसो, प्रसंग सोंपला.
फुटून नश्ट जालां मोगाचें तारूं
आपटून दिसपट्ट्या भड्डुपी फातरार.
आतां तूं आनी हांव वेगळीं जाल्यांत.
मागीर कित्याक घेवची तकालस
एकमेकांचे घाय, अपमान आनी दुख्खां जोखपाचीं.
संवसाराचेर पळय कसो मोनेळ पडला.
रात गुठलायता मळबाक
नखेत्रां कडल्यान घेवन आर्गां.
अशा वेळार कोण तरी जाता जागो
संबोधीत करपाक
युगां, इतिहास आनी पुराय सृश्टीक!

शैलेंद्र मेहता
98206 54233